Full text of "Opera"

See other formats





^ Lactandi Firmianidcdiiunisinftiainoiiibus 
aduerfus gaites.Rubrice pnmi libri mcipionc. 




V fic & fuerit femp cognitio uericatis.Ecg> nec fine Cx t 
l’5^‘‘^|iTeijgione fapiendarncc Imc iapicnda fit.pbanda religio. 


Capitula pnmum.Magno gc excellenti ingenio mn. 

De errore pbilofopbonim cuacuantium prouidenna; ; & publica 
ftarjgidum fide. Cap-n.Sufccptoigicur. 

Ati poreftate unius dei mundus rcgacurtan multorum. Cap.iii. 
Sit igitur noftri operis. 

Quod fub uno bumili deo particulares plurcs efle non pofTunt. 
Cap.iiii.Quod fi quis profedto. 

De tcftimcmiispoecarum. Cap-v-Scd omittamus. 

Dc tefHmoniis,ppbeca:^3cpbilofopboy.Ecdeceffimoniis Cotte 

* potificistrimegifh.EcdedeccSibyllis. Op-vi.Nucaddiuina 
tcftimonia. 

De teftimonio Apollinis Si deorum. Cap.vii. Apollo enim. 

• De caecitate eoraj qui plurcs deos opinantur.& unde bic error ba 
Xbuicorigincm.St q» coipus deo non eft ncceflanumtnec propa/ 

/r gatio liberorum. Cap.vm.Hisjgicurrot&tantisteftibus. 
h De Hercule geftis eiusiacqj ortu ei^ ex louc ftt Alcmena:5.' mcff 
/.' ceeuis. Cap.riiii.Herculesquiob uirtutem. 

De Efculapio. Apolline. Neptuno ac Marte. Sc Caftorc.PoUiice/ 
ce acqj Mercurio. Cap.x.Efculapius & ipfe. 

Dc jpi? louis parentibus: 5i«)rcu:5< uica eius llagitiofilTimarmor 
t€ &: fcpulriira:&: opificio poctaru. Cap.xi.Qiiiseft igitur. 

Quomodo ftoici figmenta peeramm ad pbilofopbicam tranffe^ 
rant rationem. Cap.xii.Quoniam reuelauimus. 

Quomodo poetae 8c biftorici euacuant ftoicorum traditonem de 
louc & Saturno aliis diis. Cap.xiii.Si ergo uanc. 

Qrid inde Ennius doceat in facrabiftoria. Cap.xiiii.Nunc. 

Qia ratione homines dii cfpcrint nominari. Cap.xt.Quib^ ex. 

Qua roc dii ce no pnt quos fexus difccmit.Et q m natura? dei n 
/j acridic aut fex^autcoit^iaut offidugnandi. Cap.xvi.Potcraj 

[ Quod ftoid fidem biftoriarum : & poetarum figmenta inani fi' 
fiailadone peruertunc;& quae miferiae : &; cuipitudincsde dus 
referaimir* Cap.xvii.Obbasrariones. 


• mi 




Quomodo refellantur bi:qui deos elVe factos ex bomutbus 
nunmr. Cap.xviii.Hocmloco. 

Quod deos uanos fdeu ueru nemo fimul potefk colere. Cap{; j^ 
XTui|'. At emm dicct aliquis. 

De propna romanorum religione. Cap.xx. Venio nunc. 

De iaaificiis dc nunifterus ecHiim. Cap.xxi. Diximus de diis. 
Quis aucJtor prf di<;tarum uani tatu in icaba apud romanos fiicn t: 

&i quisapudalias gentes. Cap.xxn.Harum uanicatum. 

Quo tempore cfpcrmt uane fupcrfhc6nes;quibus fubau^rib^. 
Cap.xxiij.Nuncquoniam uanorum. 

s Lat^ant^ Firmiani de origine erroris. 

Rubricf libri.i|'.inapiunc. 

V od ratioms obliuio;& ignoracia lui &dt bomines ingra.« 
ueri deiiqui colitur in aducrfis:5C in profperis cotemni - 
cur. Cap.i.Quan§^mo libro. 

Quf fuent pnmacaufafingendi fimulacra.Ecq»ueriinmadei 
imago eft ^mo.Et extra fe deum nemo fideliter colit. Cap. 
.i|.Quc igitur amenda. 

Quod Cicero alii q uidebantur fapientesicf teris deterius pec 
cauerint. Cap.iq.Sedquidprodeft, 

Quod ml maicftads & reuerend? habeant idola. Cap.iiu.Quid 
Quod folus oium aeator uer^de^ e;foIuf<^ col^9;nccclcmeca; 
neccorpacgleftiaaliqddiumitatis Sntanqno&ftoia detipi^ 
unc:q fiellas deos pucat:q no fua uolucate mouecur.-fed dei . Ec 
qua roe eas fic fien uoluit. Cap.r.Quanto igitur redhus eft. 
Quod nec terra nec aqua nec pars aliqua mundi: nec totus i^de 
us eft animatus:ficuc ftoici mentiunmr:qui quod aflruunt pari 
terSteuertunt. Cap.ti.Similimodofiterra. ^ 

Quod dupliciter peccant inGpientes.Ec ^ auanda fub c^icentu rc 
/ ligitmis colitur:pifualenteration^cradicioncroaiorum;&qfu^ 
d eruit maiores:quorum audusricas prfiudicac uericad . Cap.Tq. 
/' Duplici ergo ratione. 

Quod ratione potius innitendum eftrSc quf miracula feripea fuc 
ad cofirmationem erroris multo^ Cap.viq. Quare oporteret. 
Quod pec muidiam diaboli incrauic mors: 3( pullulant radices. 


«rorum. 5c deiisipfenaturaefttqui materiam f aiordi^em U 
omnia fecit.exmbilo. Cap.ix.Exponam igicuromnium. 

/ Quoddeusquaraorclemmcadiftinxic: &quatuor qualitates & 
• quacuoc tempora: Sc quod ex calore & bumore fit uita : & quare 
. bofesignetcfteraaialiaaquamagisutant. Ca.x.Nuc quonia. 
^Quod creato mundo:£idta animalia propter homines Tant tSi ta 
dem homo ipfc.Et quid fit quod poct? finxerunt Deucalionem 
homines reparaire.Ec^Ariftotelcsfalfum putauit mudumee 
ftcmum.Et q fune tres partes. Cap.xi. Confummato igimr. 
Quod non de tora-uel fponte nata funcai!alia:fed difpofitonedi 
uinacui^fedfTet de^nos cofeios fi fcire expediret. Ca.xft. Aiut 
Quare duo fex^mudi mioris id e hois:& gd fit mors ei9^ma:gd 
^ fecuda: S< de ;^moy parecu culpa & p?na. Cap.xitf.Cu g mare. 

* QuodnonliberpatcrfuitinuecoruiniifedNoepoftdiluuiu.Sf 
j quf fuit origo gentium. & qui ^mi habuerint fcientiam aftrov: 
& Ignorantiam dei. Cap.xiitj.Deus autem poftea. 
DemquinationeangeIomm:&duohusgcnenbus dfmonurqui 
fe pcrfuaferunt ut deoscoli:quos etiaj familiares pbilo fopbi ba 
buemnt ut Socrates. Cap.xv.Cum ergo numeras. 

Quodbi prodeiTe putatur cu nocere definunc :nec poiTuntaligd 
in eos qui in fide folidad func:fed fant^i fubiedti eis tang ferui 
obediunt. Cap.xri.Quarum omnium fellaciamm ratio. 

Quod biaftrologiamaurifpidna& omnes artes reprobas inne^ 
ncrunt:& pcrfuaferunt edtum idolorum per miracula & uarias 
falladarum tendiculas. Cap.xvt|'.Eorum inuenta . 

Cur deus humano generi ficpaciaturilludi.5»: q> tribus decaufis 
uana eft deorum religio. Cap.xviii-Dicet aliquis. 

Quod in cultu fimulacrorum nulla pot efle religio : na a fimula/ 
tioneidefta &lkdadi<!ta funt. Cap.xix.Quicuncp igitur. 
Breuis ^ilogus quo docet gentibus fuperaris : fibi a philofopbis 
grauiusimminerecertamen. Cap.xx.FeracJtaeftigitur. 

^TLa^sntii Firmici de felfa fapientia 
Rubric? tertii libri foclidter indpiunt, 

^ 'V Ommmdamr iprimis ueritas: 8C oi pfertur cloquentif : 

Aquare ea non Cint afTccuti pbilofopbi aperitur, & quare ftilo 



fimpHci:{acra fcribancur cIoquia.Er g? pbilofopbis tuc maxime 
crsaendum cftrcum luam ignoranam proficecur, Ca.i. Velle 

Quod ipfo nomine pbilofopbie coufcinir g inams fuent gcncili/ 
ter pbilofopbancium occupatio. Cap.n.N unc quo. 

Exquibus rebus pbiloropbuconftec-iic quisfiientautor aebade 
mic? lecte quf nibil recti diffimcig ibiam opimonem ee in pbi 
lolopbia gentilxumrqui ideo plus audenttquia errores eorum no 
arguit niii deus. Cap.iq. Videamus tamen. 

Quomodo Zeno Socrates totam pbilolopbiara fuftulerut de 
medioj 5c quafi quodam ciuili bello fuis cotecta eft armis. Ca. 
.luj.Recte Igitur. 

Cotra acbademicos multa (cire natura rerum Se uitpneceflicas 
cogit. Cap.v.Sunt enim multa. 

Quomodo lapientia m medio errantium fiierit.Sc acbademici c6 
cra phy^ficosiSc: pbylia contra acbademicos dimicauerunc.Ec q 
fmc afTiflatam^ exempla quf ftionum.Et g» roesc^lefhum fiue 
naturalium feire non poflunc. Cap.ti.Immo uero inter. 

De morali pbilofopbia;& quare ficuc utihoruca 3C egeeris pbilofo 
pbig partibus Tit faciliortquf fuennt omniu pbilolopborum fe 
relencendg de fummo bono. Cap.ru.Tranleamus. 

Quod uera lapientia docet fummuin bonum bommis non ee ani 
mi uel corporis uoluptacemrauc aliquod eoriq qug a pbiloiopbis 
funtpropofita. Cap.vit|.Quidago. 

Quid fic uere Capientis Cummum boiy m.5c q uitiofa fuerit ratio 
Anaxagorg ad quid natus fit bomo. Cap.ix.Pnmum ut. 

Quod ea q uidef bois ee^ppa:cgceris quo(^ alalibus cola futiboi 
ucro^ppum e deii nofcere m colere. Cap-x-Sumum igit bonum 

Quoddeus fecit homine cupidumreligioms SC fapicntig;quoru 
alterum conftare fme altero non p6c.&, ^ nibil eorum qug mor / 
tales appetunt; Cuminum bonum Iit. Cap.xi.Conftat igitur.' 

De duplici pugna coiporis di ammgiSc bofhbus utriuCque . Et g> 
uircus non propter fe appetenda ellifed propter uitam geernam ; 
que (ummum bonum cft.Scuirtutem necellano feqmtiir: 2cin 
prgfcnn haberi non poteft. Cap.xi)'.Sedqugnturquid. 

Qu>d amma immor^s;5Cquarc diuina traaiuo logicam no de 
fiderat : aut pbilofopbiam:fed edaicam Colam : in qua docenda 
fummi pbilofopbi errauerunt. & quare pbilofopbia non iit dux 


uifp uirtutu parens ; expultrix 5i ultrix uiriorumcqnod came 
Cicero Kaluaftruere conari funt. Cap.xitj Ros exigere. 

QuodLun-eriusS: aliierraucruncopinaci fapienciam inuencam 
elTc ab bomineiSi: nec dacam bommibus a creacore.5: quomodo 
Cicero fuis uabis conuinritur.SC <$ pbilofcpbu ncc uemm do 
cec:nec ad recte uiuendum mfbruit. Cap.xiiii.Ret^tius ica<f . 

Q.uod in eodem errore fliic Seneca-Ecquid pbilofopbia fecundi 
ipfaj.Et ^ ficuc deus unus & uencas una; ita una eft & fimplex 
fapiccia: quo pbo:^ oro pugner cii uita. Cap.xr.Eode duct^. 

Quod redte docentes SC male umentes tefte Cicerone non ualica 
cem ex pbi1ofopbia:fed inanem perapmc deledtarioncra. &. 
pientia feipfam femper exercet in bonis adtibus.S». quare no pbi 
lofopbif fed fapicnrif ipi lugiter iliftedu fit. Ca.xvi- Verum 

Quf fuit ipfa dodtrina epicuri q morib"^ omnium appoficiflinia 
loquebar. & quo Leucippum & Demoentum habuerit autores 
errons & fabros atbomorum & affettores uoluptacis. Ca.x ri’. 
Dixi de pbilofopbis. 

Quomodo pytagorici ficftoicicontrariocpicurciserrorc defipac 
ficanimaru immortalitatem fl:atuentcs:ut eas miiaru corpora 
tranfiremcntianrur;2<. uoluntariam mortem pafualcrutinamL 
pbilofopbantibus. Cap.xvn. Alii autem. 

Quod Cicero Sialii fanicnafliraiimmortalitatem animarufed 
infideliter docent. & q> mala ufbona mors fit p oderanda ex an> 
teadta uita & gratia dei. Cap.xix. At illi qui de. 

Quod Socrates in eo fuit cordatior cf teris quia a ferutinio cf lefti 
um & natmalium caufisdifputarionem fufpendiciin quibus re 
merccofumitucigenium dC tempusifed Se in multis drfipiunt : 
quorii fubiitiuncur exempla. Gap. xx. Videamus nunc. 

Quod f lato didicent a So^tc:quod fi oprinerctrhumani gcncx 
nspenret fodetas. Cap.xxi. Videamus tamen quid. 

Quod dogma Platonis no erat nifi criminis fons A fomes & uit/ 
tutum omnium exterminium. Cap.xxn.Rcftac. 

De minonb^pb)lofopbis;fiC quaren^ luice roeex rcy cotemptu ^ 
fidat & erroris aflertores fint. Cap.xxiu. Cum igitur in tanta. 

Deanripodibus quos ideo efrcfinxcnltiq: opinati funt mundum 
efferotundum. Cap.xxiiti.Quid illi qui eirecontratios. 

Quoc 5c quanta prodicenda funciA alias necdTarias genrilitcr 

a 4^ 


pbilofopbatxbusrutpbilofopbiamnuUus affequamr autraruK 
Cap.xxT.Nunc pauca. 

Quod dxxitrina celeftisfapicnciam roIa]argicur:quam namra co 
munis appeat:&i qrens pbilofopbia non inuenic.Si § efficax fic 
lex dei & ecclefif lacramenca. Cap.xxvi.Quod ergo. 

Qiod pbilofopbi ff pe reciteprf cipiunciSC interdum uident ueru 
Et quare non lic eis credendum in quo folo nitatur conditio ae 
aturf 6i undemecnon auc fortunf . & quomo pbilofopbi fuis mi 
cem gladiispereuut. Cap.xxTt|'.Quidcrgo!nibil tieiUi. 

Quod fortuna nibil eftiqua pbilofopbi nonmodo deam :fed deu 
mentiuntur.SC quomodo buc errorem df mones immiferint eis 
q deu nefdebant auc concenmebanc.Ca.xxTiq.Qua propter. 

Item repetitio de fortuna Sc natura eius St diffinitione eius. Ca. 
xxix.Sed retamus id quodomifimus. 

Epilogus quo docet quomodo tranfeundum fit a uamtate pbilo 
fopborum recedentibus: dtadueramiapienciam afpirantibus 
falicec ad uerbum dei in quo fola ueritas inuenicur : Sc uirtus Sc 
beatitudo ; Sc ab eis que difta funt: ad dicenda tranficum facit € 
Cap.xxx.Docui quantum mea medioaicas tulit. 


CLadtantii Firmiani deuera fapientia 
Rubricf libri quarti focliciter incipiunt. 

Vomodo imius ffmii error in omnem fic cranffufus ^taxe^ 
orbem occupaucnt.&gr^a^ft^onam feptem fapien/ 
^ tum ftudioperquirendf ueritatis exarfent; & ftudiofi ei9 fe ma 
luerincpbilofopbosgfapientesappellari. Ca.i.Cogicanci. 

Quod ibi eft quf renck fapientia ubi gentibus eft ftulcidptitui^ 
Et quare pytagoras Scpl^o litterarum perfecutores non acceffe 
runt ad iudeos. Cap.q. Quare fi necp lUi fiiere. 

Quod fapiraa 6c religioifeparabilit cobfret;2c ncceflee eofde 
no diufos ee feaetarios fapiedf Si numinis facerdotes.& quare 
cocta natura Et colare plures deos. Si quare neceffitate nat urf oj 
dnm ee unu unicuit^ific 6i pf ej unii. Ca.iq.Deoru igif cultus. 

Quod fapietia fpecftat ad filiosjreligio ad feruosiSC utnufi^ fons 
deus unus folus & ucrusiqiu igratu abdicM filium: 5C fiigitiuui 
punitferuum. Cap.uq.Quibusrebusapparet. 



• Quod oracula prophetarum follicite mrpicienda funtjquos diui 
4 tiicus effe locutos rerum mulco ance pr^dictaru coumcic euetus. 
Ecquo tepore ^pbecauericMoyfes. Quot annis lofue rexerit 
poDulu.Quoc pfuerint iudiccs.g diu regnaucnnt reges.Quo te/ 
pore dominatus Cyrus.Quod in pbilofopbis S( fapientif fimda 
mentum. Cap.v.Nunc quoniam docui. 

Quod deus creator omnium coomnipotencem genuit filium.*& g 
eum creauit uniuerfa;ccft:es Tunc Sibylla 3i T nfmegyftusioracu 
lacofona^pbcds 5tfapicci{rimo Salomoni. Ca.vi.Deusigif. 
Qiod nomen fibi & angelis^ bominib ' fit ignocudicet nome 
babeac quodnonabucnG^adoracur.&undedicacur Iefus3i 
undecbriftus. Cap.yii.Forcaflequfrac aliquis. 

Quod filius bis natus eftif ternaliter depacreitemporalitcr de uic 
gine matrerfed natiuitate inexcogitabili & ineffabili . Si quare 
dicatur ucrbum; 6 c in quo ab aliis agelis differac:3^ quare ilh no 
dicantur uerbu dei uel uerba.St quare hominis fpmtus difTolu/ 
bilis.& quid Dauid 8i Salomon propbetauerit de boc uerbo.SC 
q> Salomon prj ceflerit troianum beUum.gC qd lobanes euange 
lifla de eodem uarbo. Cap.riif-Imprimis enim. 

Quod melius a grpcis I 0 g 0 s 9 alatinisuerbu.de gd de deofenfe 
rint getiles pbilofopbi Zeno dcTnfmegyfl^. Ca.ix.Sj melius 
De fecunda natiuitate filii qua propbcc? multo ante prodixerunt 
& quomodoedudus fic ifrael ab ogypco.&c quibus ingratus be/ 
ncficiis caput bouis in memoriam Apis dei ogyptiora figurauc/ 
nc. 8 tqufsordopublicaru?bfueric poteftatum uf^ ad domini 
pafTionem. Cap.x.Imprimis igitur. 

/QiiO fuerit caufa mcarnacionis cbnfti. Cap.xi.Cum ffpe. 
pe conceptu & partu uirgims prpdicfto a propbecis.de pallionc re 
furredtione: ^afcenfionejdCiudido. Cap.xtj.Defcendens. 
Quod filius a patre eft fecudum deicatem; 8 c 9 * geminf fubftan/ 
tif effe coaincicuntum ex operibus propriis :cum ex oraculis ^ 
pbetarumrSC etiam Apollinis Millefg ceftimonio . & quare nec 
ad Salomonemmec ad alium g ad cbriftum referri pominc uari 
cinia prophetarum. Cap.xiiti.Summus igitur deus, ' 
Deorerno cbriftifacerdotior^ptopbetf ficut&cftera ^dixeruc 
fic exprimentes lefuj chriftumt oracula nec ad ftliu Nauemec 
ad filijl lofedccb ualeacretorqri.&, dc uiis quas docuit xpus :g 

a 5; 



nungfuum honorem qugfiuic:fed parris. Cap.xiui.Quilus. 
De bapcifmo cbrifti 5t miraculis quf geflic in came ance pafTiene 
q if non modo a prophecispr^unaaca funt:fcd eriam uaricinio^ 
iibyilaru:Cicuc Cicero &. Varro teftanc.-fed oracula ance cbrilb 
aduencum non pocuerunc inCelligi.Cap.xv.Quoniam de. 

De palVione cbnfti quf iudfis eft fcanda]o:5i ftulnci? genribus 
quomodo fummam uirtutem c6tineac:& ueri & fmgularcm fa 
pientiaScuentaceficut ^pbccf fuetucplocuri. Ca.XTi.Vemo 
C^iod calumniari func eum quafi legisdeftrudtorem.SC quid prg 
figurauaitcircuncifio.& quare iniUoiuflafiC fieri membro 
quare probibicum fic came fuUla ucfci. Cap.xvii-Sed ire. 
Qufcaula Sequis fuerit ordo dominicfpaflionis.a^ quibus ficp 
nuuciataoraculis.Cap.xtiii.Cumigicurea. 

De miraculis quf in paffxone domim contigerunt.de fepultura Si 
refurre(itionc.& a quibus ceftimoniis prophetarum fides robore 
tur iftomm. Cap.xix.Quid amplius de fadno. 

Q.uod^fedto 1 galilea drisp^ refurredtoej difcipulis feripturaru 
referauic arcana. Se quare lex uee^ dicat reftametumec potuerit l 
celligi an morte drii.Se nouu tcftametu uctci-is adiplerio e. Si 
qb^ B ari piidtu fic ceftimoniis. Cap.xx.Profedtus ergo. 

De afcenrione doraini:diuifionedifcipulomj ad nafcecis ecclefif 
fundamentum iaciendum Si roborandum.Se de miraculis eorii 
Si quomodo Petrus Si Paulus romam ucnientes: propbecaueruc 
regem m breui ueturumiqui bierofo^mam deftmcrec Si iudg os 
delerecieodem modo quo poftea contigit. Cap.xxi . Ordinato 
Quod argumentis reuincendi func qui diuinis detrabue facrame 
tis.&quibusargumencisutancurinfideles;utdominicf incai/ 
nationis fidem euacuent. Cap.xxii.Confirmaci func. 

Quod prf cepeoris morti uacillac auctoritas: fi no facit ipfe quod 
docecificucinpbariffis patet qui contra fua prfcepa uiuebanc 
fcd cbnftus primo fecit quod poftea docuit. Ca.xxii|.Quicutp 
Quod Cf leftem dodtore pcrfedhij cireoporteac.& quare pfedtus 
ee no poiTic fine corporis aftiiptione mortalis . Ci.xxiit|'. Age. 
Quod cbnftus licet mortalitatem noftram fumpfericnon tamen 
natus eft ut alii boies:fed ex came uirginis. Si quare cuj imunis 
eirecaculpaifponcefubiericpoerum. Cap.xxv.Difcantigicur. 
Demifterio dominicf crucis & tiircutc Si fignifiatione coru quf 


cbriftjsgeJTicaut pemiHr.& quomodo paguraras fxc m immo 
larione agni legalis. Cap.x^ri.Dixi de bumanicace. 

De poteria figni cruds quacf efficadf fic inuocato nois crudfixi. 
Siquacuadfroniiscimeacrignucrucis. Ca.xxrn.Nucfar e. 

De uera & fingiilari religione:^, unde dicatur relJgio:ucl fecudu^ 
Ciceronem uel alios. Cap.xxviif.Quf cum ita febabeanc. 

De unitate patris Si filiiiut liqat quo iimus dei piit effe cultorcs g 
duos colutialceru pfemialteru filmipfemq} imortale: filiu mor- 
talcrdequofuperiusdictueft. Cap.xxix. Fortafleqrataligs. 

Debfrefibusquasno modo propbctfifed etiam xpus 5 l apoftoli 
prodixerunt emerfuras effe uitadas. & ^ illa fola ecclefia carbo 
licaeft&uerarinquaeft confeflio 8c mediana peccatorum per 
poenitentiam & fidei facramenta. Cap.xxx.Scd quoniam 

^fLadtanrii Firmiani de iuftida 
libri quinti Rubi ice mcipmnt. 

C VVodiniquu SCipiucftandanarcujelpCTfonamuclcam :q 
^^e merito ci^ cognofccre.Sc quare fapiaiugeda fit religio 
ni.5v quare fapla bui^mudi litteras facras cotepferit.Sc q’cloqn 
riafuitffculor&pleyqjutapliuseluccfcatexinduftria ipugnat 
ueritate: q fere femg idonas afTcrtonb^ idigct. Ca.i. Non cft 
apud me. 

Quod ex defecTni djSctorum data eft temerariis hominibus auda 
da impugnandi uerirate^ignotam:3cboc ^bat exemplo duo/ 
rum pbilofopboram quos uiderat in bitbynia. Ca.ii.Ergoqa. 
Quod a difcipulis cbrifti uolutas mentiendi abfuit; qui uitam ex 
ercebantc6crariamuiriis.Sc quid refpodedum fiiic blafphemi^ 
eotumiqui cbrifhim magum fuiffe mentiri funtiSv; fibi ipiscon 
craria docuerut. Cap.iq. Abfuit ergo ab bis fingendi. 

Quare boc opus incoeptum fitrSc contra quos: A ad quid profit. 
Cap.iiti.Hi ergo de quibus dixi cum fWf fenee. 

Deiufridaquam nonmodo pbilolbpbi : fcdmam poet^qui eos 
prf celferunt cantis quf ficrunt uiribus. dc quo _p uero baben de 
beat non figmento poctico;g> iuflida terras incolebat regnante 
Sanuno : SC aurea fuiffe ffcula:fed loucregnantc lulHaameffc 
fugatam. Cap.r.Nuncrcddcnda eft. 

a 6 


Qjod cupiditas fons malorum omnium expulfas iuflida fuas id 
elt imquifliitps promulgamcle§es.£v: quomodo fab loue natu 
confortes Lemiraci fubieccric aadax:auara : ambitioia :rupcr 
ba ; ic cmddisimpiecas bominum:5Caureumexpalic ffculum; 
quod fola facit paritas uerg religionis. Capitulum fextu.Quo 
mm omnium. 

De aduenru cbnfti aureum fjculum refticucnas in eledtis : id eft 
ueram reformantis rcli gioncm. ^uirtus innotefcat:& probat 
excracio uinorumiuc liquidum lac quare deus mala efTe permi- 
fent. Cap.vii. Sed deus ut parens. 

Q.uare iuflicia quf improbaaoeft non uideatur ab bominibus.Sc 
bomo dei templum eft non aurum uel lapides .& g» deus uir^ 
turibus colendus e no corruptibilibus doms.& g> omia mala ex 
eoprouemuntig» plures dii colunturiquia fi unus folus uere co/ 
lereturiomnes iura fraternitatis agnofeerent 6i exercerent. Ca. 
.ri^.Q.ui ergo putant. 

Quod imqui lufticiam quam fibi abefTe fentiunt: omnibus abee 
putanc.3t in cos qui mftiores innocendifimi funciacrocius fe 
uiunt id eft in feruos cbnfti menfuram patrum implentes : qui 
caput ommum iuftorum cbiiftum occiderunneo g> diiTimihcu 
do uitf criminoff fitiat languine innoccntiu. Ca.ix.N6nunc[. 

De impia iniquorum qui deum nefeiunt pietate. & quid & ubi fic 
uera pietasiquam deorum cultores afTcqui nequiunt propter fub 
iedticaufas. Cap.x.Operepretiumcft. 

Quod petfecutores cbriftianorum non fnodo befti? fuerint; fed 
ipfis beftiis bmnores& truciores. Quibus 3c quare tormentis 
mart)’res afficiant. Cap.xi.His igitur borainibus. 

Quomodo ipfi carnificibus grati ^dti funt; g diligunt inimicos 
& g> expetibilius eft effe bonum & malum putanig malum efle 
tscuideri bonum. Cap.xii.Quidbis&cias. 

Quod ex eo pa^ iufticu cbriftianf religicHiis K uericas fidei ; ^ 
de cultoribus deoni^ aefeit ecclefiaifcd deecclefu nec minis nec 
tormentis copellipoflat ad cultu deorum:Iiccrquida facnficaf 
feex infirmitate legantur inuiti:qui tamen poftea per poemten^ 
cum in quo nouanani confutant furrexeninc fomores .& g» paci 
enna mart}’cum folidifnmum eft cbriftianf religionis fundae 
cum. Cap.xit|'.Cumautemnoftaaumcrus. 



Dencra nimitechrifHanor.im:q’ii jn cuIminc pitientic cofiir-ri 
pbibfopboslaudacorespacienrifanteceduncuirTJrepaaer.di.ct 
q» uaniim *«: ftultum eft imiginacam coram^ uc deum colere. 
Cap.xiin.Sed eft uera uirrus 

Q uare fapiences babenciir pro ftulris.Si quomcxJo in duabus p' 
cipue uirtuabus pietate fcilicec Sc equitate iufticia conftet.S. gd 
pietas fecundum Trifmeg\-ftu.5: quid pqu'tas fecundum Cicc 
ronem quaru ne icramafTequi potuerunt romani md gt?ci : nec 
aliqui nifi clmftiani. C^.xT.Qtif nunc caufa. 

De fquitate cbrifhanorum:quam pbilofi^bi non babentes mec i 
uenirernec defendere potuerunt. Cap.xvi. Duobus igitur. 

Quomodo Carneades ?< iura pro utilitate fanata:& neram in bo 
minibus iufhdam nifi forte fluitis collegerit inucniri no pofTe. 
& auilis iufliaa fapientiam quidem babeat fed muiflammani^ 
rahsautiuftafituri<p:f 3 [fapra}ornon 6 babet. C.xvii.Expofii 

Contra Carneadem ^ nec fhiltus potcfl efle iufhismcc fapiens v 
iufhis.5Cq>innocentibus dciufhs deus femper optime cofulic 
fc neceffaria prouidettqu? patent ex diffmidone flultiac -Sc fapi 
enti? 8C quf fic cognatio bois St dei. Ca.xvin.Qucd ad prf . 

Quod ignoratio immortalitatis St dei ueri prfdi diorum caufa er 
rorum efl;St mortem meretur ftemam.& bomo non fit boTs 
genicor:fcdmmiftei generati 6 is. Et quare deus uenm fapienti 
am uoluitfubfpeacflulticif occultari. Capi.xix Sednimiru. 

De infania eorum qui deos colunt : &. non audent ratione concen 
derecum fidelibus. Ecquafe facramentorum fuomm filenrium 
idicant.Et q» religio per patientiam defendenda efl: & ranoe po 
tius g feuicia:fcrro;ucl igne.Ecquata & i gbus differunt religio 
nisuerf cultus & felff. Cap.xx.Difcant igitur. 

Quod bofles fuos adorat llulca getilitas: quoru culnis no modo 
cbnfliam:fcdStpbiloropbi&: domeflici cultores deorum de/ 
flmunt. Cap.xxi.Ifh autem. 

Quare maligni fpiritusinftigent cultores fuos in pfeaicione fide 
lium St quare uera religio uidearur inanis. Cap.xxii .Non ergo 

Qiiare deus eledtos fuos tradita impiis potcflatc uexari pariatur. 
Cap.xxip.Longum efl umuerfas. 

Quodbononimtorrores torquebuntunSt malas beflias de terra 
auferat deus. Cap.xxutf.Q^cqmd ergo aduetfum. 



C Laitancu Firmiaiu <ie ucro cultu 
libri fexn Rubricf incipiunt. 

^ ^ Voi innocentia umiSmus dei cultus eft: qua^ carnalis bo 

V^q^m ocorpon deditus nefcic. Cap.i.Quod erat officium. 

C^od deus ncccfuritnec Cititnccin tenebris eft;uc ei c^rteat 
boUiasimmolari aut uinaoffierriuel lumina. 6C quare b^coffira 
tur diis gentium quf fidem rectam & ueram innocentiam offer 
re nefinunt.In gbus cofiftit dei cultus. & q» itra omnia q ad cui 
tu dci pertinent prgftanaffimu eftiboiesadumtaceej £>. luftiqa 
erudire. quare nolit ab elementis idpere. Ca.ij'. Madat igif • 

De duabus uiis quarum altera uirratum altera uitiorum eft : que 
m littera pytbagorica figuratur:&: fidelius tradantur a ebriffia 
nis g a pbilofopbis.St deduob^ duabus uiaru. Ca.iij.Duf fuc. 

Deuia uirtuns quf in ehfios capos deducere dicit: & uitioru quf 
ad impia tartara duat;& ducibus utriufi^. Cap.iin. V na eft. 

T)e falfa diffiiutoe pbi?:qua autore Lucilio pofucruc pbilofopbi: 
&i uera differetta fcienrif ii uirtutis. Ca.v.Sed priufquam. 

Quod pbilofopbi nefeierunt quid effet bonum au t malum ;quia 
fontem boni lucidum nefeiebantmee intellexerunt quis debeat 
rerum St operum finis effe-St quomodo coftet Lucilium falfo 
diffinmiffe uirtuns officia. Cap.ri.Dixiquoderat. 

Quod in uia erroris eft fpedes fapicnrie & uirtutis. St ^ uia ueri/ 
catis St fapientif eft fimplex & angufta Sc ardua:St deum babet 
ducem. Cap.vii.Namilliomncs- 

Quare apbilofopbis ueritasinueniri non poteratincc ab bis qui 
terrenis dediti funt ; fed ab dedis inuenicur per legem dei : cui 
pot Ciceroms diffinitio adaptai-i. Cap.tiij.Hfc eft uia. 

C^od caput religionis & uia ucricaris e" deu fidelit nofcere et fide 
hi colere.St quare diuff leges finr a genl?^ iftitutg : S>. gs fefuu i 
cegritate uigeaciqua gra largit poti^ g natura. C.ix.Cui^ legis. 

Quod religio deo mifericordia bomini debet. St quas caufas ?di 
ficandi auitaces St conueniendi focialiter: St inuenrionis uerbo/ 
mm falfo comenti fune. Cap.x.Dixi quid debeatur. 

In quospredpue ficburaanicas exercenda: St in quibus libcralica^ 
nbus imaginanispcreancc^)era:St quf impcnfa prf ftantis. Ca. 
.xi.Conferuanda eft. 



A quo fic fpcranda & ex^cenda:5C que H quar.ra fit uere libera 
licans merces . S. q inanis&nuUafalffi&qui fune gradus bu^ 
manicads. Cap.xu.HeceftiUaperfeAaiufbicia. 

Dc premio: & q? in necelTicatc ex preabus pauperu quifep tenea: 

adeo : Si mbus gradibus uirruris. Cap.xiif. (potiens igitur. 
Quod pbilofop& uera caruerunc bumanitacerqm cura ftoias caj 
inter morbos aninif pofuenmt. Cap.xiii)'.Si ergo. 

Quomodo pen'patbcciciuincantftoicos& doceant afFechiuna/ 
curaKum ftimulos cuelli non pofle fed miDgari.& ^ ea quf bru 
tis animalibus data funt fm^obomini infitafuncuniucrfa; 
ii qiio ftoid meas afFedtiones diffiruant. Cap.xt.Hf c enim. 
Quomodo peripatbetici crrauerue.& ^ bonus ufus afFectuu} uir 
tus eft:malus uitiii.& q» ufus ipfe ex ca pefand9e. Ca.xTi. Ac e 
Quod ea quf pbilofopbi uitia putat uirtutes funtifi tamen refe 
rancur ad finem debitu id eibad deu.&: infani funt qui buma 
namruturaingenasalfeftibus fpoliare nituntur. Ca.xrii.Sj. 
Quomodo prfcepta dei quib^ infiftendum eft a pbilofopbisdif 
fidet iftirutis:5< quis fit paticntif titulus. Cap.xriti.Sed omic. 
Quod peripatbetici ftoicis obuiant in defenfione affcdbuum.Ec 
quf fmt tres furip quas poetf finxerant: Sequis canimufusfic 
^abufus. Cap.xix. Stoici cum alfectus ex borainc. 

De quinq; fenfuu uolupcatibus.Sc quare plus uoluptatis datu fic 
bomini a lutura q cf teris animantibus.fic primum dc uoluptate 
uifus 5c de fpedtaailis eukandis.Se de ludoru & fpeculorum au 
<itwibus. Cap.xx.Reftat ut contraria quint^. 

De uoluptate aurium : & quid fibi uelit diuinorum eloquiorum 
fimplicitasiquf omnibus carminibus &: ftembus pompifep uer 
borum proferenda eft. Cap.xxi. Aurium uolupeas. 
Deuolupcaceolfiitus&guilus:que uir prudens eui care debet ut 
laqueos Se tendiculas mortis. Cap.xxii. Ad uoluptaces. 

De uoluptate ta(ftus:5(: quare fic i bole ucbcmecior ql cocetis aiali 
b9:8e qcas p eu diabol^turpitudies igerac 6e fpicula gebOTf & d* 
licito coitu et illicito et qre icra oia alanria fola mR: ^ oceptu fic 
paries uiri.Se gsfic c6cmerio“^^‘^®'^f*^f fioidt^.C.xxiii. Veio 
De poenitentia Sc fiructu cius & confeiendo ftimulis:St diftri ^ 
da iudirio.ex quibus £acrifidis:& i! qua ara polTic placari. Ca. 
.xxiiq.Nec camen defidac aliquis. 



Dc diffcraitia doni Si facrf ficii dirnni: Si forma laudandi deum : 
& oracionii fc:ina H fhictu. Cap.xxv.Nunc de facnfido» 

4] Ladtantii Ftrmiani de beata 

uica Rubricf libri f^rimi incipiunt, 

f \Viddidtuminprfcedentibuslibris:quidreftat dicedum 
L q JJglao q fuc aedicun ucritati & g no ac quare. Ca.i.Bri bcc 
^od aureum fgculum idcft foeliammus ftacus fucur^ cft poft 
ludidum.ac quare ratio mudi no poc ab bomineapprebendj . & 
ucram fapicntiam non affcquitur quis beicfiao nacurf : fed 
gratif. Cap.ti.Difputationc fummi dd. 

Quantum erraucrunt ftoid de ratione mundi 8c audtore omnium 
deo ac homine per quem ladtus mundus . Si § mamfefte contra 
Epicurum rationibus doceatur mundum ac omma qu? in eo fuc 
dei prouidenda gubernari. Cap.iij .Ec quoniam de. 

Quod omnis resadaliquem ufum fadta eft:etiam illa qu? omni/ 
no mdcntur clTe mala:quare bomo creatus fic corpore fbgilis SC 
capaxrationis. Cap.iifj.Seddc prouidentia fans. 

Quare bo aeacus fic:ac quare ex cocrariis coftet. ac ei comidli 
um cofhcutu cft in medio:3c uica duplex^poni t.quaru alteram 
miniftiac naturaialcera latgitur gratia. & gd ftgmricet g> bo pri/ 
mum quadrupedibus coformatunac poftea cngitiac tande ufic 
execatio rationis. Cap.t.Reddam&s nunc rationem. 

Item quare mundus creatus fitiquare bomo g inanis ftt cultus de 
orum. Cap.n.Nunctotamrationem. 

Quare pbilofopbi ncquiuerunt comprehendere ucritatem integre 
quam tamen ficut exempla declarant particulatim comprebide 
mnttamenfedefcndereneqmuerunt. Cap.tti.Quam fummaj 
£>e immortalitate anim^ :ac quibus eam atgumenas Plato fit co/ 
natusaftruere. Cap.viq.Vnumeftigitur. 

Quf fit de immortalitate animf fidelis airerrio.&.' g> laboaim uir 
tutumcp finis beata ftemitas eft. Cap.ix Jdis itacp argu. 

Item dc immortalitate animf g» uirtus femel habita papetuac 
& amita non poceft:& g> uita duplex eft:& item mortes du^ bo 
mini pronantur. Cap.x.Tranfeamus nunc. 

De refurreftionc corporum mortuorum fic morte & animaruni 


perpetuitate. Cap.xi.Impletisergotcmp<xibu5. 

Itede Imortalitate alf cotra Lucretiu & Epicuru.SC de dfia meris 
& aif corporu refurredtione. Cap.xii.Nunc argumento. 

Quibus teftimoniisimortalitas animf approbatur & futurum iu 
dicium dei.& quantum ariftoxenus alios uicerit in errore. Ca. 
xiu.Declaraui ut. 

De fine mundi di errore caIdforum.de etate mundiiSt q» poft fex 
pcates:ideft fex mille annorum ftatus mundi mutabitur & reno 
uabitur.&; ^milleannifuntunusdiesdei.Sc 5 >poft mille anos 
regnabunt electi da in terra poft indicium. Cap.xiiq. Quonia 
deimmortalicatCi 

Quod fubmerfio Pbaraonis &( fgypriorum:& liberatio bebrforu 
deferuitute ?gypri prffigurauithberationem elcAorum & re / 
probationem damnatorum;quf fututa eft in fine mundi . Ec ^ 
figna multa ficut illam ita Si hanc prfcedent liberarioncm.Et g» 
romanum imperium ante delebitur. S< g> in afiam fumma pote^ 
ftas omnium reuertetur. quibus ftatum gradibus romacre 
uent & deficiat. Cap.xr.Eft in arcanis fandtaru litterarum. 

Quomodo imperii uentura fit deftrutftio:& quf illi figna prf cef 
fura fint fecudu uaricinia^ppbetay Si Sibyllf . Ca.xvi.Quo aut 

De aduentu magni propbetf qui Helias dicitur:& quomodo itcr^ 
fiactur ab Anticbrifto:6c refuiga die tertia Si afcedet in cflum: 
Ec deperfccutione ecclefif qua inferet Anricbriftus.6(: de mira/ 
culisaus. Cap.xvii.Sed planius. 

Quomodo bfcprfnunciaufuntiSi: uariciniispropbctaru :Si ora/ 
culis gentilium uaru;& uafibus fibyllinis. Cap.XTiq. Hf c ita. 

Quomodo ebriftus St quibus fignis prf ccdennbus defeendet de 
cflo ut intaficiat anricbriftumiS: cyrannosrSt impios deleat de 
tcrraiSt ^ uigilif nodtumf ebriftianorum ideo infticucf funtiq^ 
cbrifhisdenodteuencuruseft.St^dii Stcultorcscorum dabun 
tur icendio ut fibylla prf dixit. Cap.xix. OpprefTo igitur orbe 

Qucwnodo aperiantur infai 8c refurgent mortui. Stquiiudicadi 
funtiS qui non. St quomodo bfc fib>’lla prp dixic.&; qua raoone 
anima cum immortalis fit patibilis eiTcpoflit fecudum ftoicos 
Cap.xx.Poft bf c aperientur. 

De potentia dei quf pro merito cuiufq; poc &. boroines St angelos 
punire.De camis unmortalitate poft refurrc^one.de di ffacria 



Ignis gcbcnnalisScigniscommunis.&quidin ele<^;s qaid ia 
reprobis opcKCur. Cap.xxi.Primumigirur. 

Quod bf ca quibuTdam dicucur efTe poccica : Sc unde ad noticiaj 
uenerintpoeurumiqbusdecais corruperint uericatemi&lecbg 
um amne & alia fantaftica induxerint. Cap.xxij'. Figmenta. 

Dc refurrectionc ; SC q>pytbagoras S( alii pbibropbi lepce locuti 
funtrSc deanafbri:mencieces animas in uaria ccanfice corpora . 
Cap.xxitj.Non igitur renafcmtur. 

Quod fecundum uaticiniaSybillf poftiudidump mille annos 
regnabit in terra filius dd cu elegis fuis in fandla ciuitate qu^ 
c6fticuet.& q» diabolus uinciet mille anis:& omnis creatura ma 
fuefcct&adiucunditacemfcruietbomini:8C cbriftusab oibus 
coletur ut deus dominus. Cap.xxii^. Nunc reliqua fub. 

Quod non reftant cxquarundam fcripturarum aiTotionc nifi 
ducenti anni uf^ ad rerum innouationem.& ^ finis non aderit 
nifiroma deftruAa. Cap.xxv.Hfcfuntquf a. 

Quod clapfis mille annis aurei feculi pofl: iudicium foluctur itq 
diabolus:3t ojndtabit gentes ut fanctam expugnent duitatem: 
&obridcbuntcam.&: quomodo eam omnino deusdeftruetbc 
ffnisftermsrradec:electisbominib%anflarisadgloriamange 
lorum poft rcfurrcAionem fecudam. Cap.xxvi.Diximus. 

Exhortatio ut omnis properent ad fufcipiendam cum religione 
fapienaam:per quas ad beaafTimam peruenicur ftemg uicc bea 
ricudznem. Cap.xxvq.Quomam decurfus propofiti. 

^ Lactantii Firmiani deira dd 
fequuntur Capitula foelidter. 

Robemiumin quo promittens CMrdincm dicendorum ad ba. 

|p ^ bendam ueritatem docet deu ee cognofcedu. Capiculu .i. 
Animaduerti ffpc. 

De gradibus per quos ad umtatem afcendieur:& qui deipfis gra 
dibus deiidantur. Cap.q.Nam cum fint gradus. 

Quod nullus alTeruic deum irafd S< gratia non moueri. Ca.it)'. 
Primum illud. 

Contra cpicurum difputac qui negabat deum irafd: gratificari: 
& omnia ptouidere. Cap.iiq.Quodfequicur. 


Contra floicos dicent? s in deo fore gratiam fcd non iram. Cap. 
.v.Exiftimanturftoid. 

Q;jod deus ira fdcur. Cap.ri.He funt de deo; 

Quod pbilofopbi errant. ^ homines ab aliis animantibus ma^ 
ximediffmintrcligioneiqhomimseft^ppria. Cap.Tn Cu fepe 

Contra epicurum religionem fubuertentem.Sc^ religio fit babe 
da. Cap, Tia.Diifoluitur autem. 

V arias opiniones de mundi opificio:2e gubernatione enumerat. 
Cap.ix.Cum fententif pbilofopborum. 

Quod mundus dei prouidentia &dtus fit 3< gubernetur. Ca. x. 
Qii nolunt diuina prouidentia. . 

Vtnim unius dei an plurium deorum prouidentia mudus r^a^ > 
tur & conflet. Cap.xiQuoniam confHtit, 

Quod religio fit;& bominis fit. Cap.xti.Nunc quoniam. 

Quod omnia tam bona g mala hominis gratia fa(ita funt. Cap; 
•xifi.Si confideret aliquis. 

Cur deus fecerit bom:nem. Cap.xiiii.Sequiairut. 

"V ndead hominem peccata perueniant. Cap.xv-Hic fortaffe. 

Qiif materia fitin deomiferationisrgratifiuel irf. Cap.xvi. 
Qiifritquifpiam. 

Quod deus admlflrat mundumtSC regit hominum acfhis;5C p c6/ 
fequens irafeitur. Cap.xvii.Deusinquirepicums. 

Quod fine ira pcccau non corriguntur. Cap.xvui.Quidopus. 

Quod homo ex corpore uiparSc ex anima uirtutes habeat. & g’ cu 
uelic deus homines bonosreoy uiriis irafeitur. Cap.xix.Sj quo. 

Quod malorum foeliricas irf dei no contradicat. fic g> fit deus pa 
ticntiffimus. Cap.xx.Sipotefl igitur. 

Si deus irafeiturreur hominem irafci phibeat. Cap.xxi.Supeft. 

Epilogus&inducfho auctoritatum Sibyll^ erithr^fad iramdd 
probandum. Cap.xxti.Hfc habui. 

Auctoritatibus alianim Sibyllarum iram dei probat. Cap. xxit|. 
Verum quia plures. 

Concludit deum amandumruerendum: honorificandum & mc^ 
tuendum. Cap.xxiin.Quapropccr nemo. 

4jLaCtantii Firraiani de epifido dd 
iid formatione bois Capitula fcquumr. 



Q 


Robemiale capitulu adDemetrianumm quo narrat car5 
opus alTumpfmc. Cap.i.Quam minime. 

Quf deus boi:3i q caceris aiannbus dedit. Cap.q.Dedic ei. 
Contra epicuros dirputat:q opera natur? damnabant: & predpue 
bo ceteris animarib^ imbellior onatur. Cap.iu. Vnde 
Contra epicuros coquerentes boics morbis & immatur? mora fB 
lectos. Cap.ii^.Idcm queruntur bomman. 

De difFcrcnda crearionis animalium brutorum & hominis fecun 


dumcc«pus. Cap.f.Inprinapiocumdais. 

Contra epicumm qui ex atbomis fortuito concurrentibus compa 
dtum fabricacumcp homine difputauit. Cap. vi. Non poffum 
De dei prouidentia circa uniuerfalem bomims fabricam . Cap. 
-rii.Deusigitur folidamenta. 

De forma hominis : & omniu membrorum habitudieifed fpeda 
liter de auribus & oculis. Cap.vuj'.Nunc rationem. 

Contra eos qui fenfus falfos effe contendunt. Cap.ix. Libet B. 
Ad octiloy fabrica tedit:& olum mebroy habitudine: fcd fpaiif 
qu? ufquead uentrem per cutem apparent. 

Cap.x.Sed nos ad dei. 

De uifeeribus ii inteftinis ufque ad membra gem’calia, Cap.xi. 
Sequitur neceffario. 

De membris conccprionis : & ipfius conceptus ph/fica ratione. 

Cap.xn.De utero quoque & conceptione. 

Contra lUos qui per uoluptatem men^Bris genitalibus abutuntur 
8c fubditorum membroru forma. Cap.xin.Potcram nunc. 
C^oddemulris qfuntmccMporcratiofcinnequic. Cap.xuw. 

Mulca effe conflat in corpore. 

DeobfcurauorismicMie. Cap.xv-Deuoceautem. 

Vbi fit mentis fedes: dc qua ratione corpori coniungatur. Cap. 
xvi.Mcncis quoque ranonem . 

Quod anima fic?tema:dc quid ficfecudum {^ilofopko:^ uarias 
opiniones. Cap.xvtfSupereftdeanima. 

V c^ ammus & anima fmcidem. Cap.xviif.Sequicur alia. 
Deorigineanim?:St an fit. Cap.xix.Uludquoquein. 

Cur deus dedit fpiricum temptatore. Cap.xx. Ance omnia. 
OperisconcIuljo:8c ueriutwn fuperari nonpoffe. Cap.xxi. 
H?c ad ce Demecriane. 


Laftantu Firmiani errata pmi libri gbus ipfe. 
deceptus eft per fratrem Antonium Raudelem. 
theologum collecta &. exarata iunc. 


I \ Rimuserronquandodidc :Siquidq uniuerraliterfierino 
k'~p- pofTe gn omne quod fic:aliquando effe coeperit. Cap. rii. 
‘ Sindus crror:quando ex ptfcedcnd errore credidit deum feip / 
{um genuifTe Si fedffe. Ibidem. 

I' In.n.libroerrata. 

^ ^ Rimus errortquando didt angelos non ftadm a mundi f n 
cipio ad bominu tutela efle decretos. Cap.xr. 

Secundus erroridum dicit deum angelis prp cepiffeme teirf conta 
gione macularentur. Ibidem. 

Terti^ error du dide diabolu angelos paulau ad uida pellexiffe. 
Ibidem. 

Quartuserroriquandodiatangelos dd mulierum congreflibus 


inquinatos:&: filios genuific. Ibidem. 

Quintus errortqn dicit oes animas cplo creatas efle. Cap.ix. 
Sexrus.-qn didt cflum fteliiferum ee fuprcmu:5t efle fedem ipfi 
uscondicoris:?<ibifuperos omnes habitare. Cap.x. 


Septimus error:quando dicit deum pofuifle folera Si luna in fir/ 
mamenco. Ibidem. 


Oftau^iqn didcaiamexdeifBflatiaeededfaj. Ca.xi.&:. ca.xii} 

Nonus:quando dicit deum infinitas aias feu infinitam mulcitu.- 
dmern animarum a ptidpioproaeafle. Cap.xi. 

Pulchra concentio inter Ciceronem & Lactantium de materia pri 
ma Ille ^ternam efle didt: hic aeata nititur coproharc. Ca. ix. 

Sequitur inddens materia de iduracone cordis hamanitde caufa 
quoc^ prfdeflinanonisreptobadonifc^. Cap.ix. 

Dedmustquando didt deum pofl diluuium inlticuifle: ut holcs 
pofl centum uigind annos non amplius uiuerenc.Cap.xiin. 

Arguit Ariftotele q raudi f terni tate pofuitii^ aut a dro^uCta 
eeteftarqd* cuueriflimedicat;cniftaexiliticaun aduluscum 
philofoplM arguit:ut fomniare poo^ q litigare ne dica difpucac 
uideacur. Cap.xi. 

Scribiede diluuioten^xxe DeucalionisrStquidantea dixenede 
diluuioiobliuioruse^edignofatur. Cap.xi. 


C ErraratmiilibriA 

/ \ Rimus error m pbilolopbiarqaado dicjc fi anripo Jes eC 

; ^ p lenccapicadcorlunibaberentrpe^uerofurfm.Ecubi 

- uere l mcanripodes ibi docecur. tap.xxiiii. - 

•' ‘ Secundus quando Platoni dac uido eum^u diffe dicere matrimo 
nia efTe coIa:fcd ca ill uf^ pbum nequaq incellexic. Cap.xxi. 

Sequit defenCio I^ronis aduerCus An ftotele m q Platone, ipfut 
f Socratem reprrf)edit;q>uoluerit uxores ce co.nuncs. C. xxi. 

” , » . Item Platonis afia defenfio contra Ariftotelem: g illum & focra/ ' 
tem damnat uoluerit faculutes cfTe comunes. Cap.xxi. 

Tertiusiquando dixit omne pbiam abiiciendam : &: eam prolixi? 
iniTedtatur.de laudibu s Soa atis Platonis. Cap.xim, . 

^Quarti hbri errata. ^ V 

Rimusiquando fpiritus fancti omnino negat fl-ftantia 
'I p ■&ibiinapittra(:;tatusdccrinitategfonaru. Cap.vi. 

Secunduserroriquadodicitexdeodcu.f.filiumexprola 
tionepotuifTegenerari. Cap.vm.5ietiam.xiii.&:Cap.ti. 

Ternus erroriqii ait pater filiii & filius pan e facit. Cap.xxx. 

Quartus eft:qn ait q> mtegm corpus cbnfti c patibulo tractum c 
nelefum H diminutu ad refurgedu ibabilic redderet. C-xxv. 

Quintuscrroreftiquadodicitcbriftumin galileam ^feftiunno 
iuilfe feiudcis oftendere: ne adduceret cos in poenitentia H im 
probos refanaret. Cap.xx. 

Sextus error eft.quandodidtPilatum in cbrifhim mortis Tencen 
uam nequagpercubiTe. Cap-xviii.*^ 

Septimus errorrquando dicit cbriftu in prindpio adolefccrica fo 
banneefTebapciatum.Cap.xv. 

OcJtauus error eftiquado didt nibil credendum qucxl oculis mor 
talibus cemirurtquia mortale fit neceffe cft. Cap.xxiiii, 

Nonus error eftjquando didt deum uiitutem docere no pofTc cp 
expers corpons non fadet qup docebit. Cap.xxiiii. 

Doimusrquado did tcbnftum foluiffe lege Moyfi. Cap.XTii. 

Libri fexd errata. 

p' RimuserroreftiquandodidtcosefrefhilcifTimostqui 
'I p B cadelas & cereos in^^cl efia fuccedunt. Cap.ifi 

Sc^dusetToreftiquadodicitnonefrecongruensdeuj 
innoftnimadiutoriuniinuocahdebae. Cap.uldmo. 


p.^p^cS€^iic Lactanous Ciccroncmrg* dixcrir cum uimm tonuj 
elie g pfic quibus pofficmoceac nemini nifi lacefl inis miuria : 
fcd ibi Cicero defedic: Ladtanti^ uero iurc repbedif . Ca.xviii'. 

Quirtusiquado dicit fi quis Iiberosob paupenc non porcricedux 
care: fandius eft uc Ce ab uxoris ccmgreflionc coianeat; g fcelc/ 
racis manibus dei opera corrumpat. Cap.xx. 

Difpucadopulcbra ubi Lacflanrius rcptcbmciic Ciccr<xicm no rc/ 
(Se fenfiile de libcrabcate & bofpicaJitate & multis aliisiuerura 
calumniator eftrnon ueriutis ancrtor. Cap.xii. 

^ ErracarepcimiLbri. 

Rimus error eftrquido dicit complens fexmillibus anno:^ 

Lpx mundu;dcfitunije{re. Cap.xiiij'. 

lSecundus:du dicit g? omn is expeiSatio de fine mundi non ampli 
us a fc gducmcorum uidecur anno^. Eodeloco: ficCap.xxq'. 

Tertius error: &: derid^us eft dum dicic:g> incolumi urbe roma 
de incericu mundi nibil effe metuendum. Cap.xxt. 

Quart^ide diuinatoe S/C aftrologia mTca icideccr 5£ pulchra ciicuc 
p Ladtaciu:nefci6 quooraculodiuinarepfupferit. Cap.xt. 

Quintus quado de fine feprimi millefimi;5i fine ducecoru anno 
rum fibimct aduerfatur 8t contradicit. Cap.xxT. 

Sextus quado mille annos illos famofifTimos gbus diabolus car^ 
cerandus eftiquid fibi udint no Itelligit fcd delirat. Ca.xxu'?. 

Septimus error efl:quado (dicit bomines pofbiudicium ad paradi 
fundebdarum redituros, ^llap.xxti. 

Oclauus erroreftifortafle fomniaretiquatiodidt romanomra 
imperium inAfiamteucrfumm iterum. Cap.xv. 

Nonus:quado dide qui in dieiudicii erue uiui:nequag mori^ 
fed p mille anos ifinica mlcicudine generabuc. C^.xxiiq. 

Decimus efi : quado dicit g* gentes in iudido non excinguenruc 
omnino. Cap.xxiiq. 

Vndecimus eft: quando didtg» pcra(itoiudido:duitas£andta 
pulcherrima a deo inmediotcrrf coftituetur. Cap.xxuq. 

Duodecim^ error e:qn iplicac i fius elogis duosi fine mudi Ajv 
nebriftos ce u^rosmec Ipmdes err(xc fuu pcepic. Cap-ulao. 

Xi;i. quado c^Ium me(iiu in tempcfta no^ & non ex tenebrofa 
aperiri debere quado dominus ad iudidum uenerit. Cap-xix. 

Xiiii. quado putat dominii ebriftu cwnicaobus angeiisadufiim 


aticbrifbu i aere defcefu;;:*^ qrco plio illu fugari debers.C.xix. 
Decimufqncus eftrquado credicantedietn iudicii cbnftu uecuru 
de cflo cum anncbnfto confticturum:^.' ita aduentus duos im • 
prudes ponit admodum propinquos. Cap.xxiif. 

Xri.q; cotra Platone dilTerere Sc difputare de mundo contemnit. 

fed firiuolis Sc exilibus nimium argumentis. Cap.i. 

Xrti .quadodidcin rcfurrciftionc uniuerfali no erit caro illa quaj 
deusbomini fuf^edcbuictcrrmf fimilis. Cap.xxiii?'. 
Xnii.quadodicicdeuminfinemundifaAu^c.nc folper triduu 
occi<^c.2< de Lactantii eloquftia uideatunquid Seneca multis 
annis ante ptffenferat. Cap.penulti. 

Xix.eiTor eft:quado non a deo iudicandos dicitifed tantum eos 
qui in dei rdigione uerfati funt. Cap.xxr. 

X X.erroriquando dicit q> illi quos plena iufticia & maturitas uir 
cutis incoxit ignem iudicii non fcnticnc. Cap.xxi. 

XXi. error cft quando dicit animas ufep ad diem iudicii in una co 
muniep cuftodiadetinerireclufas. Eodem loco. 

V icefimuffecunduseft;quado dicit ^ qui ab inferis fufdtabun 
tur bi prfemnt uiuentibusueluri iudices. Op-xxii{|'. 

V i cefimuftertius efttquando credit f cacem auream propofitam 
a poeriseiTeueramrquidemp^dieiudidi cefutura. Cap.q. 
Vltimus error eft:quando didt duo iudidauniucrfalia : duafcp 
refurredtiones uniuerfales effe fucurasrtempus aut intefmediuj 
effe mille armoru plenu; ol iuftida pace omnibufep delidis ; . 
quo tempore finito fcilicet in fine feprimi millefimi folucf dia 
bolus di perfequerur fideles ut prius. Capitulo ultimo. 

His carminibustfrata: Ada genucnfis inarat fratrem Antoniu 

Hic male corripuit ftolidis Antonius aufis 
Aucftoremdn uariis caufa pianda lods. 

Non eratin cenebriserrantisinwginisaftrum 
Diceremel nitidum luce carere iubar. 

Dcni<^ cum famfVf ecclefi? pialuminaiconftet 
Obfequio:ex canto conticuilTe uiro. 

Tuuero eloquio lingua incerdidta latino: 

I cubitummam te penficat elebomm. 


L.Coelij Lactacp fimiiani diuina^ inflamtionu aduerfusgeccs 
Uber prim^de falla religione ad Coftaonu Impatore. 

Quad fit;6C flieric iemp cognido ueritads:6C $ nec fine rdigi 
One fapiedamec fine iapi^ £ic^badardjgio.Ca.i. 

a| Agno£<excellenriingeniomncufcfe dodtring 

^ll pcmtusdedidilTcntrgcquidlaborispoterac im 

3j pcndi:cotempdsomnib9 publicis 6<puads arti 

/1 onibus: ad igrendf uericads ftudiu conculcrut : 

exiftimaces mulco elTe prpclarius bumanaruj di 
uinarucp rerum inueftigareac fcire tadone:g ftruedis opib^auc 
cumuUdisbonoribusinbfrcre.Q.uibusrebusqm fagiles ter 
rfnptp func;5C ad folius corporis pcinenc cultu :nemo melior: 
nemo iuftior fieri poc.Erac gdem illi,acricuascognit6e,dignif 
fimi:quafcirecantopcrecupiuerut:at<pitauceaj rebus omnib^ 
anceponeret.Nam&abifciflequofdares&miliaresfuas 6C re 
nunciaffeunjuetfisuolupcadb^coftatruc fola nudac^ uirtutej: 
nudi expedid (5 fequerenc;tm apud eos uirtutisnome SC audto 
ritasualuirmcineaomnefummibonipremiu prgdicarec. Sed 
nci^ adepti fime id qd'uolebac:6^ opera fimulat^ induftriaj p 
diderutrep uericas idefiarcanu fiimmi deirqui fecit omnia inge 
nio acjsprijs no poc fenfib^c6prebedi:alioquin nihil inter deuj 
bominemcp diftarec:Gcofiilia 6C difpofidones illius maieftacis 
ftccnp.cogitado aflequereiur humana. Quod <^fieri non potu 
ic:uc homini perfeipfumjcadodiuinanotefccrccmo eft pafTus 
hominem deus lumen fapicntif requirmtem diutius oberrare: 
ac fine ullo laboris efFecftu uagari per tenebras iexcncabiles: ape 
ruit oculos eius aliquandotdC nodonem uentads, munus fuu k 
cit:uc &C humana fapi«iam nullam efTemonftraretrfiC errac^ac 
uago uia cofequendg immortalitatis oftenderet. V erum quo 
niam paua utunt boccplefli beneficio ac munere:quod obuolu 
ta in obfcuro uedtas Lacec;ea(p ud contemptui dodtis efi:(pido 
neis affercoribusegecmel odio indo^.ob infica fibi aufierica 
cem:quamnaturabominumprodiuisinuidapadnon petefi. 
Na cf uirtudbus amannido permixta efi; uida uero uolupcace 
condita fiinttilla of&nfi:bac deliniti feruiuur in prpeeps: ac bo 
norum fpecic.6lfi;naJa ,p bonis ampledunt.Succurrendu efle 




bis erroribus ctedidimt&dodti ad ueia fapienriain dirigant: 

indocti aduerareligione.Q.uf jjfefTio mico melior:uciIior 
gloriofio t puta da eft:g lUa oratoria in q di uerfa cirno ad uircu 
te;fed plane ad arguta nialida iuuenes erudiebamus. Mulco gp 
pe nuc redti^ de prg cppcis cpleftib^difleram^igb^ad culti uerf 
maieftatis metes bominu iftruerc poflWn^. Nec cam de reb^bu 
manis bene meref ;g fdraa bene dicedi affert:g g pie ac,cp inno 
center docet uiuerericcirco maiore in gloria pbilofopbir^ora/ 
tores ftierut apud gcpcos.Uli cni refte uiucdi docJtores fune ex 
iftimatirqd’ eftlonge prgftabiliusiqmbenedicereadpaucosgd 
nccibeneauc uiueread omnes.Multu tn nobis exercicado illa fi 
dtaru lidu c6culic:ut nuc maiori copia dC ficulcace diccdi.cauf^ 
ueritatis perorem^iquf licet poflit linceloqueda defenditur eft 
amuldsfppedefenfattndantateac nitore fcrmonis.illuftrada 
dC quodamodo dilTereda efitut potraus in animos infiuat: 
ui fua.inftruftatSC Iuceorat6is,ornata.Dereligione itatp nobis: 
rcbufi^ diuinisinftituit difputario.Na fi quida maximi orato 
re^profeflfionis fuf quafi uecerani.decurfisoperib^adtionu fua 
rutpofiremo fepbilofopbif tradideriitteacpfibi regem labo:^ 
iufiilTtma piuaueructfi animos fuos in eay reru quf mueniri n 
poterat ingfidone torquetet:ut no tam ociu fibi g negociu qug 
filTfuideanftEtgdem multo moleftiusg in quo fiierac an uer 
lati:quaco iuftiuscgomeadilla piam;uera:diuina fapieda qfi 
ad portu alique tudfCmum conferitin qua omnia didtu prona 
funtrauditu iuauia:&aliaintelledtu:bonefta fufcpptu^c fi qui 
da prudetes.fiC arbitri pgcads.inftiturionesciuilis iuris c6pofi> 
tasedideruttquib^duiu diifidendu lices, cotenrionefcp fopirtt, 
quato mdius nos 8C redli^ diuinas inftitudones litteris ^feque 
murtin gb%6.dc ftillicidiisrautaquisarcedistauc de manu cofe 
i:eda;fjdefpe:deuica;delalute:deimortalieatc;dedeo loqmur 
ut fugfiitoes mordferasrcrrrorefip curpiffimos fopai m^rQcf 
opusnucnoministuiaufpidoincboamus Coftadne impator 
maximerqui primus romano:^ pricipu repudiadserrorib? ma 
ieftate dei Cngularisac ueri dC cognouifti SC bonorafii.Naj di 
ille dies foelidifimus orbi terray illuxiiret:quo te deus fumm^ 
adbeaeumimpcnj culmen euexie;felutare;uniuerfis SC optabi 
lem prmdpatum,prf claro initio aufpicatus es. Cum eu^m 


iublacami^ iufticia reducesrceccmmu alioy feciniis cxpiafti: p 
quo 6cto dabit dbi de^tbelicicace;uirruce:diucumicate:ut eadc 
lufticuqua luuenis exorius es gubemaculu reipublicf .ctia lene> 
teneas^ tuiti^ hbcds uc ipfe a patreaccf pifti tucda romani nomi 
nistradas.NamalisqadbucaduerlusiuftosfiCalus terray gn 
bus Ifuiuctquaco feriu^tato uebemrau^idc ommpotK merce 
de fcderis exoluec:^ uc eft erga pios idulgeaflini^pf tficaduer 
Ius impios rectiftimus iudexrcuius religione culcu<p diumucu 
piens defendere,Q.ue potius appeUc?Q_ue alloquar? Niii eu p 
que reb^ humanis lufticia ac lapiecia reftituca eftrOniiflis ergo 
buiufccerrfnepbiiolbpbif audtorib^mhilcerci alferencib^: ag 
grediamur uia re(Aa:quosquide fi putare fitis idoneos ad bene 
uiuendu duces e{re;dC ipe iequerer:6C alios uc Ib^uerenc borta/ 
rcrifed cu inter i e magna cocertacione c^rfideant: fecu<^ ipfi ple 
ru^ difcordwapparet eoy iter ncquaq efle diredtu; fiquide fi 
biquif<p uceft libitu proprias uias imprefferuc: cofuCionemtf 
magna.quf rcncibus uericace^reliqueruc. Nobis autem qui Iaera 
mentuuerf religionisaccf pimus:cu fit ucritas reuelata diuinic^ 
cu dodtore fapimtif :duc«p uentacis deum ieqmurruniuerlos 
fine ullo difenmine uel fexus ucl f catis ad cjlefte pabulu conuo 
camus.Nullus enim fuauior animo cibus eftrq cognitio uerita 
ds: cuius afferendf atep iUuftrand? iepeem uolumina deftinaui 
mus;£uis ea res infiniti pene fit operis immenfi: uc fi qs bfc 
dilatare at<pexequiplemffiincuelit:canta illi reru copia exupe 
retiutnec libri modii nec finem repedat oratio. Sed nos iccirco 
breuiccr omnia colligemus:q» omma quf allaturi iimi^ tam cla 
rafunc £Cludda:uc magis mirum efleuideacur: tam obfcuram 
uideiibominibusueritacem:6Cbisprfapuf:qui lapientes uul 
go pucancuriucl q> cantumodo mftruendi nobis boraineserut: 
boceft ab errore quo line implicic^ad tectiorem uia reuocadi. 
Quod li fuerimus(ut fpero) alTecurijmiccemus cosad ipfuj do 
dtrinfubemmum fontem acpleniffimujicuiusbauftu at^ po 
tu.concf ptam uilccribus lidm fedent: ardoremcp reftinguanc. 
Erucc^ 1 ^ omnia &cilia:pcona:mani&fia:modo ne pigeat ad 
percipiendamlapienaf ddciplina,l^endiuel audiendi pacien 
tiamc6modace.Mulaenim uarus luperfiinombus pecdnactf 
inb^renKsobturancfeconcramaiii&lUmuecicacemrnonca de 

b z. 



fuisreligionibusquaspraueafferucbencmenti.gde le malerg 
ai babeac iter tectutdeuios fequutur an&adtus: planii deferunt 
ut p prcapiciu labat ducerelinquutruc in tenebris cpci ac debiles 
iaceant confulendum cft ne contra fe pugnet: uelintcp fe tan 
dcmabmueteratiserronbusIibcrari:quod uti^fadettfiquare 
Cnt nati aliqimdo puiderinttbec eni^ prauitaris eft caufa: igno 
ratio fuiiquam fi quis cognita ueritate difcufferit : fciet quo tefe 
rcnda:6Cqucmadmodu labi degenda fit. Cuius fcientip breuif 
fummam circufcribo;ut necp religio ulla finefapientiaiulcipie 
da {itmeculla fine religione probanda 6pientia. 

Capitulum.ii.Deerrorcpbilofopborumeuacuantium , ; 
prouidencum:SC publica ftacuendum fide. 

B Vfcf pco igi£ illuftradp ucritatis officio: no putaui adeo 
neceffaria ab iUaqupfiioneprincipiuin fumercrquf uidc 
tur prima efle natura.Sit ne prouidentia:quf rebus omnibus co 
fulac:an fortuitu uel ficta fine omnia uel gerantur! Cuius fenten 
rif auftoreftDemocritustconfirmator Epicurus, fed 8C antea 
Pytbagorasrqui deos in dubium uocauit : poftea Dyagoras 
qui exclufit:&alu nonnulli qui non putauerunt deosefle; quid 
aliud efficerunc:nifi ut nulla efle prouideciaputaretur:quos ta 
mencfteripbilofopbi:acmaximeftoici;acertimeretuderucdo 
centcsrnec fieri mundu fine diuina ratione pomilTe: nec coftare 
nifi lumma ratione r^eretur.Scd tC. M .Tui. guis academicf 
difciplinf defenfor eflet^dc prouidentia gubernatrice rerum;fiC 
multa ffpc diireruic:ftoicoru argumenta cofirmas; noua i^'*^ 
affirens plurimatquod ficititum in omnibus fuf pbiloftmbif 
libris:tum maxime in bis qui funt de natura deo:^.Ncc difficile 
lane fuit paucoy bominurti praue fenoendu redarguere menda 
ciaittftimonio populoy attpgmiiinbac unarenodiflidftiu. 
Nemo eft enim tam rudis:tani feris moribus:qui no oculos fu 
osincflutoUesttamSCfinefciaccuius dci^rouidenda tegatur, 
boc ome quod cemitur:aliquam tamen efle intelligat ex ipfi re 
rummagnitudme:motu:difoofitione:conftanda:utilitatc:pul 
cbritudincrcompatadone.Na polle fieri quinid quod mii^i 
ii ratoeconfiatinfficofilio maior aliquo fit inltructu.Et nobis 


utic^ fidUimueO exequi bacptequalibetcopiofe. Sj q: mulruj 
inter pBos agitata res eftrSC ptouidetia tollrab9:latis refpolu} 
uide6 ab bomibus argutis 5C eloqumb9:6C de folertia diuin?^ 
ujdoif p totu boc opiisrqd lufcfpim^fparfim dicere nos necef 
feeft.Omittam^hacinprffentiqueftionerquf cucfteris fic co 
bf rj:ut nibil a nobis difleri uideaf ;uc n firde^uidcda differaf. 

41 Ca pi.iij. Anpoceftate uniMd mud^regaf ;an multorum. 


B ltigiturnoftrioperiscxordiumqufftioilla cofeques ac 
fecuda.Vtnim poteftate unius dei mundus regaf:annc 
mtiltorum.Nemoeft:gdeu.fapiat^tionem:qui fecum putet: 
qn6undefreintdligat:q5Ccondidetitomnia;6Ceadej quf co 
uidit uirtute moderef .Q^uid enim muldsopus eft^ad mudi re 
gimen luftinendum:ni£I forte arbitremur fi plures fint: minus 
babere fingulosnemorum at<p uiriumiQuod quidefeciunt hi 
q elTc multos uoluntrq: neceflc eft imbecilles efTe: fi gde finguli 
tine auxilio reliquo^:tancf molis gubernaculum fuftinere non 
poirent.Deusaatqeftemamens:exomni uti^ parte perfeiftf 
columatf uirtuns eft.Q_uod fi ueru eft;un^ fit necefle eft.Po 
ceftas eni ud uirtus abfoluta retinet fua propria firmitate. Id au 
cem Iblidu exiftimandu eft:cui mbil decedere: id perfecitujrcui 
nibil poffit acccdere.Q.uis dubitet potentiffimumeffe regem: 
q totius orbis habeat imp^uiNecp immerito cu illi^ fint: quf 
ubicp fint omnia:cumad cum folum omnes undicp copif coge 
rancur. At fi plures partiatur orbem: minus certe opum: minus 
uirium finguli babebunt:cum intra prffcriptam portionem le 
quiC:pcontineat.EodemmodocciamfidH plUres funt mmus 
ualebunt:aluscancundem in febd>encibus. Virtutis aut pfedta 
~/.naniraineqp6ceire:inquo totueft^qineo in quo pars exigua 
de toto eft.Deus uero figfeftus efttqj perfeJtus cft:uc effe debet, 
non poteft effeniii unus:ut ineo fint omnia. Deorii igitur uir/ 
tutes acpoteftates infirmiores fint necelTeefti^j tancuj fingulis 
deent:quantum in cfterisfiterittita quanto plures cato minores 
erunt.Q.uidquodillafummare^potefiasacdiuina uis:ne fef 
quidem diuidi poceft.Quicquid enim capit diuifioncm.& m-- 
tericum capiat neceffe eft.Si autan inaritus procul eft a deo : q: 



mcortupcibiliseft:6C fcemus;confcquenseft.ut diuidi poceftas 
etema no pofTic:deus ergo unuseft.li nibil aliud elTe poteft: qd 
oncude capiat poteftans. At bi tn qui multos elTe arbitrant: ot 
ficia dicut inter fe partitosrde quibus omnib^ luo loco dilputa 
bimus.IUud mceri? qd ad prefentelocu pertinet teneo. Si parci 
a funt officia inter feteb de reuoluit res:ut ex bis qlibet Tufficere 
omnibusnequeac.Perfectusigicnoericrqui cefTantibus cfteris 
no pot omnia gubcmare.Ica fit ut ad regendumundu uni^ pA 
fetia uirtute magis op^ fic:q imbecillitate multoa. Q.ui aut pu 
tat bac tanta magnitudine non pofTe ab uno regi tlallit ^im:nec 
quata fit poteftas diuing maic tiaris intel]igit;fi exiftimat fmgu 
larem deum qui &cereniundupotuic:eundem regere nopolie^ 
quem fecit. Ac fi concipiat animorquata iit diuini buius operis 
immen£icas:cuanteanibileffec:tnuircuceac(pc6filio dei exrii 
bilo effe conflata, Quod opus nifi ab uno inchoari pficii^ non 
pocuit:iam intelliget mlto feciliusab uno regi:qd eft ab uno co 
flitucum.Dicacfortaflbaliquismefebricariquidem tam imme 
fum opus mundi nifi a pluribuspotuilTe . Quanlibet multos: 
qualibet magnos feciatrqcqd in mJlis magniradinis: poteflatis 
uirtutis;maieflarifcp polueric:id totum in unum confero; SC m 
uno effedicorut cantum ineo fit illarum cerum.*quantu’,ntc ex 
cogicari;nec dici potell.Qua in re quoniam aut lenlu defecim^ 
6C a uerbis:quia nccp tantf intelligentif lucem, pectus bumanuj; 
necp explanationem tantarum capit Imgua morcalis:idipfu nos 
incelligere oportet ac dicere. V ideo rurtiis quid econcrario dici 
polTet.taleselTe illos plurcstqualeni nos uolumus unuj. At boc 
neri nullo pacfto poccfl:quoniam fingulonmi poteftas progre 
dilongiusnonualebicioccurrrabusfibi poceftacibus cfteroy. 
Neccirceftcnimucfuosquif<^limices:auc cranfgredi nequeat: 
aut fi tranfgtelTus fiicricifuis dterum finibus pellat. N on uidec 
qui deosmultoselTecreduntfieripoiremcaiiquid diuerfuj uc 
lJc;cx qua re difeeptatio inter eos 8C certamen oriaturificut Ho 
merus bellantes inter fe deos finxic:cum aln troiam capi uellcnt; 
al« repugnarenc,V nius igitur arbitrio mundum regi necefle i: 
nifi bCfingukrum partium poteftas, ad unam prouidentiam re 
feracur:nonpoteiac fummaipla c6ftare;wio quocp curr^e nibil 
amplius:qquodad eum proprie pertineat. Sicut nec res quide? 


necresquidemilicarisnifiunubabeacduceatcp rectore. Q%£i 
in uno exercitu totfumcimpacorcs :quot l^onesrquotcobor 
ces:quotcunei;quocalf pmu necinftriu poccricades uno quot^ 
pericula recufiternec regi 6cile ac cepecari:q> fuis ^pr«s coliltjs 
utanc o&rquo^diuerfitaccsplusnoceantgproljinc. Sedinfaoc 
re^ natui^ imperio nifi un^ fuerit ad que tonus fummf cura re 
feranuniuerfa loluent 6C corruet.Diccreaut multoy arbitrio re 
gimudu tale eft: quale fi quisafErmatin uno corpore mulcas 
mentcsrquonja mulca &C uaria fune minifteria mebroru .* ut fm 
gulos corporis fenfus fingulf mentes regere credantur. Ite mul 
ti afEAus quibus commoueri folemus;uel ad iram:uel ad cupi 
dicacem:ueladlf titiam:uelad metum:uelad miferuionem: uc 
ia bis omnibus totidem mentes putentur operari. 

Capitulum.ii«.Q.uod fub uno bumili deo paro 

culiss plures efle non poflimt. 


^ VodfiquisprofeAo dicanneipfamquiden^quf unaeft 
^ jLb abereuideaturtquodCinunocorporetantaru reruj gu 
beriudoncm mmsunam pofTideat : 6C umuerfis femcl intenta 
cftrcur aliquis exifiimet mundum non po fle ab uno regi; a plu/ 
ribus pofTciQuod qs mtelligunt ifti affertores deorum;ica eos 
prf efle fingulis rebus ac partibus dicunt ; uc cn unus fit rector 
eximius. laj ergo cf teri duji6crut;fj iatellitesac miniftri: quos 
iUcunusmaximusfi^pqtensomnium.ofEciisbis prffw:erit:6C 
ipfieius imperio ac nucibus feruianctfi uniuerfi pares non fune 
nonigit do oesfunc.Ncc enim poceft boc idem eCfcquod fer/ 
mcSCquoddominatur.Namfideuseftnomefumm^ pocefta 
os incorruptibilis efredebet:pfedtus:impaitibilis:nu}lp rei fub 
i^dtus:etgo do no func.'quos parere tmi maximo deo neceflitas 
cogit.Scdquianonfrultcafilluntunqui boc ita putant caufam 
buius erroris paulopoft aperiemus. Nuc unitatem diuinp pote 
ftads teftimonoscoprobOT^.Propbet? qui fueruc admodum 
multi unu deu prpdicat:unu loquunirrquippe qui uni^ dei fpi 
ritu plenirquf &tuta elTent pari £C conforu uoce prodixerunt. 
Ateniueritatisexpertesn6putatbiscfrecrededu;illas em non 
diuinas fed bumanas uoces fiiifle aiunt:uiddicec ^de uno deo 

b <*•* 



prfconiufaciunctaucinfani autmedaccs flieruc. Atqui implea 
elVe xniplenfcp quotidie ilIo:^uandmauideni^;6< in una Ibite 
cia cogmes diuinario docet no fuifle furio fos.Q_uis eni mentis 
emot?:n6modo futura prpcinere.-ljccia cobpretia loqui pofTitl 
Nuniergo &llaccserant:qtalu loqudjannirfQuidab bistam 
logeaIienufuit:graaofeilendi,cucpcerosabomni fraude cobi 
berec.‘'Iccirco eni a deo niittdxanf :ut SrC prfcones elTent maiefta 
tis eius:6Ccorrectoresprauitatisbunianp.Prgterea uolutas fin 
gedi ac menciedi eo:^ eft,q opes appetutducra dcfideratiquf res 
pmldubioab illis iandtisuinsabfuic.Itaemdeiegato fibi offi 
ciofuttiiuntmcderelidtis omnib'^ad tutela uitp neceflarus; no 
modo mfutuydcdin dicquidelaboraret cotenti ceporali cibo, 
que deus rubminifttafret:6C bi no modo quf ftu i^u'babucrut 
fed ecia cruciatu atcp mortej. Amara funt enim uiciofis ac male 
uiuentibusprfcf pta iufticip .Itacp bi quoy peccata 8C arguebanf 
SC p to bibebant, excrudatos eos accrbiirimenecaueruc.Eigo a g 
busabfuicftudiuIucri:abfuiteciamuoluntas S(. cauia f^mdu 
Q_uidq> aliqui eoruprincipestautctiajr^es fiierutiinquosca 
dere non poffec fulpido cupidiatisac fraudis: 8C came prpco^,..' 
mu dei fingularis eadem q cfteri diuinationem fecerunt. 


41 Capiculum.v.Deafrimonuspoetarum. 

Ed omittam’ fenecefrimonia^pbttarumtneminus ido 
y neaprobaciouideaturcfledequib’bisomnino nocredi 
tur. Veniamusad audtotes:5C eos ipfosad ueti^batione ceftcs 
citemus:quibuscotra nos uti fol«^poetas dico ^ pbilofopbos. 
Ex bis unum deum probemus neceiTeeflmoquod lUi babucrit 
cognitam uencatem:fedg> ueritatis ipfius canta uisefrmt nemo 
poiriceffe tam cfcus:qui non uideat ingerente fe oculis diuinaj 
daritatem.Poetp igitur guis deos carmimbus omauerintidC eo 
rum resgeftasamplificauerinc fummis laudib’:ff piffime tame 
confitentur Ipiritu.uelmcnte una contmen regi»^ oia. Orpbcus 
qui 6C uetufhffimuspoetarumfi^fqualisipforum deorum fig 
dem tradunt interargonautascumTindaridisfiC Herode naui 
gaflcjieumucrum, 7rpoTdrovov,5C magnum primogem‘tum 
appellat: quodace ipfumnibil fiegenitupied ab ipfo cudta 



KmMta,Eund«ui.®«<ST=tnoniin3t.i.appaKK:<5.cuadbuc 

mhileCfaiprimi-cxinfimtoapparuerit&cxatmtWongme; 

atqi namri tf cociperc animo no poteratiexaere immelo nam; 
efTedixic.'TTp<aTdrovoo’^<rt6tt^ Trtf i jihwtoo' Hgpoo" vioo". 
Aliud eni amplius qd diceret no babebac.Huc aic efl'e omnium 

parcnte:quoycac?liic6dideric:liberil<^protpexeric:ucbaber« 

babicaculu fed^ cocm.fKTiccH aeetVctToio' ^duovicpeiTOV 
ideft condidit immortalibMomuincorrupribile.Nanira igic 
6C ratione ducKe intellexit efleprf ftaciiluna potentia c?li ac ter 
xg coditrice.Nopoterat eni loue dicere effe principe reu: q erat 
Saturno genitusmetp Sacumu ipfumig cflo natus terebat. Celii 
aut canq deu primu coftituere no audebatiquod uidebat ee elc/ 
mentd mundiiquod ipfuj eguerit au<itore.Hf c eni rado pduxic 
ad illu deu primogeniturcui allignat &C tribuit pnncipatu.Ko 
mer^ nibil nobis dare pocuitrquod ptineat ad uerirate; q huma 
na potius qdiuina coicripfit.Potuic Hetiodusiq deoru genera 
tione fnius libri opere coplexus eftded tn nibil deditmo a deo 
coditore fumes exordiuzlj a cbao quod eft rudis inordinatp 
materif cofiila cogeries:cu expknare ante debuerit cbaos ipluj 
undeiquando :quomo efleiauc conflare coepiifec. Nimiru licuc 
ab aliquo ardfice difpoCtarordiiutaief&fta funt omnia: iic ip 
fam materia fadtam efle ab aliquo necefle eft. Quis igit banc ni 
fi dominus feceriticuius poteftan fubiaccnt ommai Sed refugit 
boc ill^dum borret incogifitam ueritatem.Non eni mularu in 
ftincftu ficuc uideri uolebat in bdiconc carmen illud effiidittied 
medicatus ucnerat ecia paracus.N oftroru primus Maro no Ion 
ge fiiic aueritaceteuius de fummo dcoiquem fpincum ac mente 
nominauittbfcucrba funt.Prindpiocflumacterras campofep 
liqu^es: Lucent^ globum lun;:dcania<p aflratSpiricus incus a 
lit:cocam<5 infula per amis,Mcns agitat mole; 6C magno Ic cor 
porcmifcct. At ne quis forte ignqrct;quilha eflec ille ipintus: q 
cantum baberec poceflads det^icauicalio loco dicens. Deu nat^ 
ircperoesterral<ptra(lhifcpmaris;cflu<^ profondum. Hinc pe 
cuaes:armcnQ:uiros: genus omne fearu:Q.ue^ fibi tenuis na> 
fcencem arceflere uitas.Ouidiusquo<p in principio preclari ope 
ris fine ulla nominis diflimuladonc;a deo que toncacore mun 
di;qucmrfrumopificemmudufitctinflru(ltum.Q.uod fiuel 



Oipbeus uel bi noftri quf nacuia ducente fenfout in perpetuuj 
de^di{Tcnt:eadem qua nos fegniur doctrina copreb^ uerita 
te'Cenui{rent.Sed hactenus depoetis.adpbilofopbos ueniam^: 
quo^ grauior eft auctoi-itasrcerriuftp iudiciu:q: no rebus come 
cicus:fed inueftigandc uericati fhidiufTecredunf.Tbales Milefi 
usiquiTn^efepcemfapiraufuicrquipnm^omniu quffifTc de 
caufis namialifcus eradit raqua^effe dixic:a qua nata fine omnia: 
deum autem cfTe mCTem:quiexaqua cuncta formauerit. Ita ma 
teriam omnium rerum pofuic m bumore:principiu SC cauiam 
nafcedi pofuit in deo. Pythagoras ita difnniuic gd elTet deus: 
animus qui per uniuerfas mundi partes omnemq? natura come 
ansatcpdiffiifustexquo omniaqufnafcunt animalia uitaj capi 
unt. Anaxogoras deum effe dixit infinitam mentemrquf per fe 
ipfam moucatur. Antiftbenesmultos gdeeffe populares deos: 
unu tamen naturale fumnip totius artificem. Cleantes Si Anaxi 
menes ptbera dicut effe fummu deutcui opinioni poeta noftec 
a{renfit.Tum pater omnipotens foecundis imbribus fther. Co 
iugisingrcmiudftp defeendit Si omnes, Magnus alit magno p 
mixt^corporcfoetus.Cryfippusnatittaleuim diuina ratoeprp 
ditannterdum diuina neceffitate deu nucupat.Ite Zenon diui 
nam naturalemcp legem. Ho^ cni omniu fententia guis fit incer 
ta eode tamen fpedtatmt prouidentiamunam confentiant::fiuc 
enim natura:fiueftbct:fiueracio:fiue mens: fiuc fitalis nccefli> 
tas:fiue diuina lex:fiuegcquid aliud dixeris:ide| eft quod a no 
bis dicif deus. Nec obftat appdlationuj diucrfitas: cu ipafigni 
ficatione ad unum omnia reuoluanf.Ariftoteles quis ipfe fccuj 
diffidcatac repugnantia fibi Si dicat Si fentiattin fummumta 
men,unam mentem mundo prfeffeteftatur.Platog omniuj fa 
piraiTimus iudicatur:monarcbiam plane aperte^ defendit: nec 
ftberaraut rationemtautnaturam: fcduteft deum nominatal> 
eo mundii huc perfedtum attp mirabilem effe fabricatu: queCi 
cero fecut^att^imitat^inplunmis.dcu fi:equetcoficetur:ac fiip 
mumuocatin bislibrisrquosdelcgibtls fcripfic:ab eo^ mun 
dum regiai^mentatur:cum difputat de natura deorum. Hoc 
modo, nihil eft prf ftantius deo:ab eo igit mundum regi nccefle 
eft. Mul li igitur eft naturf obediens aut fubifdhis,deus:omneni 
ergo regit ipfenaturam.Quid autem fit deusin confolatSe dif 



hnit.Mec uero deus ipiVqui intelligit a nobis alio ntodo intclli 
gi poteftinifi mens Iblucaqueda libera legccgaca ab omni co 
ccecione mortaliromnia lenties-fiC omnia moucs. Anne^ quoqj 
Senecagexromanis:uelacernmusftoicusfuit:q lepe iummuj 
deum merita laude profeqtur! Nam cum dcimmacura morte 
diffcreret.Mointelligis inquit auc'toricace ac maieftate iudicis 
tuitredtoris orbis tcrraru.cf li{^,6C deoi^ omniu dcu; a quo ifta 
numina qu^ fingula adotamus:5C colim^ lufpefa funt.I te in ex 
bortationib^.Hic cCi prima fiindameca molis pulcbcrrinif iace 
cec,£^ boc ordirefiquo nc<^ maius qcg nouit naturamec meli^ut 
omnia fub ducib^ liiis iretrquis iple p totu Ic corpus intedcrat: 
tnmiftros regni fui deosgenuiti6Cgmulcaaliadc deo.noftris 
fimilia,locut9eft:quf nuc diflferorquf alio loco oportuna funt. 
Nuc fadscft deinofirare fummo ingenio uiros attigiffe uerita 
tqac pene tenuiffemifi cos rctrorfuj infucata prauis opinionib^ 
cofucnido rapuiiTj :q dC deos alios ce opmabac. Et ea q in uluj 
bois de^ fecit taq fenfu prf diu eflcnt ^ dfis babeda SC colenda 
credcbaiK- 

4 Capitulii.fi.De ceftimonys jjpbeta^ 6C pbilofopboy.Ec de 
teftimonusCottf p6tificisTriimcgyfti.Ec de.x. Sibyllis. 

Q V ncad diuina teftimonia trafeam^:fed prius unii ^pfera: 
quodcftfimilcdiumo;6< obnimiauecuftat66(quod is 
quemnominabo ex bomiAbus inter deos relatus eft. Apud Ci 
ceroneClaudiusCotcapotifexdifputascotraftoicos de religi 
onib^6< deuarietateopinionuiquf folecdTededusiuc more a 
cademicoy omnia fiicerct incectaiquincp fiiifle Mercurios ait: 
dC enumeradsp ordine quatuorrquintum fuiiTe eu a quo Atg^ 
occifusfitiobcamtpcaulaminfgyptum ^ftigi(re:at<p fgyptus 
lege^ac litteras tradidiffe.Hunc f tu. 'Trvpuma. appellant,a 

quo apud eosprimusanni fui menfis ideftfeptember nome ac 
cfpit.Idcm condidit oppidumrquod etiam nunc grfce uocaf 
Mcrcuru' ciuitas:dC feemate feruant SC colunt eu rebgiofe. Qui 
tamSefi homo fuerit antiquiflini^ tamen 6C inftrudlifTim^ om 
nigcneredodtrinf:adcouceimultarumrerum& artium feien 
tia Trifmegyfto cognome imponeretibic foripfit libros dC qui 
dem mukos ad cognitionem diuinarum rerum pertinentes: in 



quibus maieftacem funimi ac fingulans dei afferic: bifde^ no 
minibus appdlattquibus nos deu & patre. Ac ne qs nomeei^ re 
quireret.a%’CpSw 4 i.ov.ufmenommeefledixit:eo 5 >nomis_pprie 
tateno egeat obipfaj.£umcarejip£i^»bfc uerbalunc.d/\.g esoc 
tMT : sTo" ovdxiccToct.ov irpocr^siTcef^gcTi rap^occti «vciNv- 
iroo-.i.Deusautun9:un9autnomine:efteniquieftrinenomie, 
'Deo igitrtomen 6 eft:<ffoluseft;nec opus eft proprio uocabu 
lornificudifcrimenexigitmulcicudomtunam quac^ perfonaj 
fua nota 5C appellatione defignes. Deo autej iemper unus eft 
ptopriunomeeftdeus.&ipeftde rcfpcfis carmimbufcp facris 
teftimoniaiqupfuncmulrocertiora proferre. Nam fortafle bi 
contra quos agim^.mec poetis putat elTe crededu:tanq uana fin 
gentibusmec pbilofopbisqetrare potueructqp 6 C bi bomles fiie 
rut.M. Varro quo nemounq doctiot:n?apudgrpcosquide: 
neqj apud latinos^i^it^libris rcru diuinaru:quos ad.C.Cpfa 
re fcripfit potifice maximu;cu de quindecim uiris loqueret: Si 
byllinos libros ait no fiufle unius Sibyllp: fed appellari tmo no 
mine Sibyllinos:^ oesfoeminf uates^Sibyllp funtaueccnb^nu 
cupatp:ucl ab unius delpbidis noiejufa cofilys deoy enuciadis . 
(TiovO’ eni 3 deosn 6 «£ovo*, 6 Ccofiliuno fbovAHV p)oVAi‘ctv 
appellabant folico genere fermonis.Tcaq? Sibyllam didtam elTe 
quafi.0gd(iov/AHH.Cfterum Sibyllas decem numero fiiifTer 
eaiijomnesenumerauitfubauctoribusrqui de fingulis fcnpti 
tarunt.Primain fuiife de Perfis cuius mentionq fecit Nicanor: 
qui res gcftas Alexandri nucedoms fcripfit. Secundam Liby 
cam rcuius meminit Eurypides in Lami? prologo. Tertia^ Del 
pbicamrdequaCbryfippusloquiturin eo libro:quemde diui 
natione compofuit.Q.uartam Cumpamin Italia: quam Neui^ 
in libris belli punici:Pifo in annalibus nominat. Quintam Eri 
tbrfam:quam AppoUodorusEritbrpusafErmatfuamfuiffeci 
uem:cam<pgraislliu peccndbusuatianatam 6 C perituram efle 
troia: 8 C Homerum mendacia fcripturu.Sexcam Samia:de qua 
fcripfit Etatoftbenes in antiquis annabbus Samioy reperiffe fe 
fcriptiLSeptimamCumanajnoie Amoltbea:qupabalgs Hpro 
pbyle uel Demopbyle nommeturream^ no uem bbros attuliffe 
ad r^emTarqumiujPrifcum: ac pro eis trecentos pbilippeos 
poftulairejregcnKjafpcmatum predj magnitudine: 6 ( mulieris 


mianiain deriiiiTe illa m confpeAu regis eres cobufiiTeuc^ reli 
gsidepreciupoftulafle.Targniumultomagis muliere intani 
reputalTe;quedenuocrib^alosexuftiscu in eode precio pteue 
rarettmooielle r^e:ac refiduos treceds aureis emifleiquo:^ po 
ftea numerus fic auctus:capitolio retecto: quod ex onibus ciui 
ratibus &C icalicis SC gr?ds Si prgdpueeritbrf is coadti allacitp 
iuncroma:cuiufcu<p Sibyllf noie ftieruc.Otftaua Hellelpociaca 
in agro troiano nata uico marinelTo circa oppidui girgitbium 
qiu icribit Heraclides Poticus^olonis fiCCyrrifuiflet^orib?. 
Nona Pbr>'gia:qup uacicinata fit Anq-re.Dedma Tiburtej no 
mine Albumearquftiburicolicurut dea iuxta ripas amnis anie 
nisrcui^in gurgite limulacbru eius inudueffe dicit renes in ma 
nalibru.Haru ommuSibyllarucarmina:6C ferunt: £C habent 
p'fccrq Cumef cui^ libri a romanis oculunt: nec eis ab ullo nili 
gndecim uiris mfpia eft.Ec funtfingularu finguli libri:g 
SibylJf nomine inicribunt unius cflecredunf :funt<p c6fufi:nec 
diicemirac fuu cui (5 affignari poc.Nillericbrf f :qup &C nomen 
fuu carmini ue^ infeniit:&ericbrf a fe nomiat:ubi prf locuta e; 
cuefl*ecortababylonif:fed6(nosc6&fe Sibylla dicem^ ficubi 
teftimonus earum fuerit abutendum. Omnes igitur bf Sibyllf 
tnu deum prf dicat maximetamen ericbrfa:quf celebrior inter 
cfceras acnobilior babet.Siquide Feneftella diligeciflimus feri 
pcor de quindecim uiris dices ait.Reftituto Capitolio retuliffe 
ad fenarum.C.Cutionem conful^rut legati cntbr?as mitteret 
qui carmina Sibyllf conquifica roma dq>ojtarent.Itaq5 miffos 
clVe.P.Gabinum.M.OftatiIium.L.Valcrium;qui dderipeos 
a priuatis uerfus circa mille roman depotcaruntiid fupra ofeen 
dimus dixiffe Varronem. In bis ergo uerfib^quos legati roma- 
actulcrut:dc uno bfc funt teftimonia.’stor etdo; o«r iidvber kS i, 
o%i 0iT£pjuer£9H<r ttr£VHTOO‘.i. unus dcus:qui foluspdndpa 
turiifcpampIiffimusincreatus.HuncefrefoUundeu fummum 
quicflumfeericluminibuftpdiftinxerit. oAA«t «gda' noVco*. 
£t(r,1TaKOTr£pTCtT6ff‘,Off' fTSTTOfHKEH OVptfHOMTS, H AlOH 
T6,etS’€petO;H Ae CEAHNKH^Kopiro^dpOK fotietN^e^Kct^ vjLet» 
Toffci Aitrr't TroNTOv.i.SMdcusfolusunuseminmfTim^ 
qui fedtcflum:folem^8Cftdlaslunamtp:firu<ftiferam terra &C 
aquf tumores pond.Qui quomodo folus Iu fdiHcacor niudi 


3C artifex terum:ufquf ineo funt/olumcoli oportere teftatun 
KUTON ToS itONoN 6sTa,^g&£o5£.HrMTop«t. Kdffjudv:c><r 
ndvoo^Eiff efioM«Keneo5Hdo;gTVX£''.i.Iplu:quifol^eftcoli 
te principem innndi:gfolus eft in ffoilo act^affculo feftus. 
Ite alia Sibylla quf cutp e{l,cu pferre fe ad botes,dei uoce,dicercc: 
licaic.JLidHoo' rdp.Eini «sdcrntai dv^tS^v esdo* aAAoc.i.Sol^ 
ent de9 fumrfiCno eft alius.Exequeter nuc ceftimonia cp teraruj 
nifi SC bfc fufEcer«:6( ilk opportunioribus locis referuarem. 
Sed cu defendam^cam ueritatis apud eostqui aberrates a uerita 
te ftllis rdigionib^ feruiutrqd genus ^bacois aduerfus eos ma 
gis adbibere debem^jque eos deoy fuo^ tcftimonys reulcam^t^ 

^Capitulum. Pi}.De teftimonio Apollinis deorum. 

H Polio enim quem ptpxt cpteros,diuinum maximecp feti 
dicumexiflimantrcolopbonerefpondens quod delpbis 
credoemigraueratamocnitateducJtusaryftqufrtti cuidaj quis 
efl*et:aucquidefreconininodeus:refpondituiginti &unu uer 
fibustquorumbocprindpiuj eft. «vto^vh^ ,aAj'AecKTOO'^ 
«AiHTeopjarvJui^gAiKTOcr, ovnoajiee,iiH2i.E Adrti xd>povjLi£ 
NonjSifTTvpocraiwttxoOTi esdtr.xHKpd AEetovaiepio-aire 
. Aoi HJUEiM.idcft. Ex fe ortus, indoftuslinematremcxpugna' 
bilenomemec uerbo capiendu,in igne babitas:modica aut dei 
portio angeli nos-Nun^d poteft fiifpicari de loueeffe diiftum 
«... quare matre babuit SC nome^uidqd Mercurius ille ter maxi 
mus cuius fupra mCTionefecinom6.ttjuHTOpc£.i.fine matre: ut 
Apollo fcdcrrrotTOpd.Cinepatrequo<papp^3cdcum;^origo 
illtno Iit aliude:nec enipocab ullo geneiaciiitqui ipfe uniuerla 
gmerauicTfatisutopinor SC argumentis docui S(. teftibus c6£r 
mauirquod per fe fatis clarum eft. Vnumeffe rege; mudi; unu 
pacrcm:unumdeu.Sed fortafrequpracaliquisa nobis idem il 
ludiquod apud Ciceronem qupricHortcnfjus.Si deus unus eft 
quf effe beata folitudo queatfcanq nos qui unum elTe dicim^ de 
fertum ac fobeatium effe dicamuSHabCTenim miniftrosrquos 
uoamus nundos.Et eft illud uerum/^uod dixilTe inexhortad 
onibus Seneca fupra rem^genuiffeiregni fui miftros deii. Ve 
tu bine.^ dii funt.me^ deos fe uocari;aut coli uolut: quippe g 



mbilpreter lufluinacuolucatedeitaciac.Ncc cn illirunc:g uul 
go coluntrquo^ di exiguus &C ccrruscft mmief^.Q_^ficulcorcs 
deo^ipfoseoslecolerepucant:quoslmnmj dei mimftros ap 
pellainusmibil eft nobisfeciac inuidia qui unum dicanij niiil 
tosnegemus.Sieos‘mulcitudodilectat:n6 duodecim dicim^: 
aut crecrtos fexagintaquint^Cuc Orpbeus)fed inHumerabiles ce. 
atguim^eo*^ errores in diuerlumrqui tam paucos putant. Saat 
tn quo nomie app ellar i debeatrne deu ue:^ uiol^: cuius nomen 
exponut dii plunb^ibuut.Credat Apollini fuorqcode.iUoie 
fpofomdoui fmcipacutricctiacfteris dijsabftuIitnomc.Tcrti 
useni uerfus ofteditdeinuftros: no deos: ledue^ angelos ap 
peUarioporcereidefcgdeillemCTituseftrqcufite numero df 
monuiri,angelisfedeiaggregauit:deni<5inalusrefp6iis dfmo 
• »icmfeeflec6feffuscft.Namcumincerrogaretur:quoniodo ii 
bifupplicariuellectitarclpodit.Trttso^oipSjTtctNToAi^AaKT^ 

" ''’"'''^ajoA(5vo'Tpo(p€,K AOei ^^.amov.ideft :omnia fapies:omnia 
dode;qui per multa uerfarisexaudidfmon.Ite rurlus cu pets 
in Apolluiem fmintbiu rogatus exprimeret ab boc ueriuexor 
fuseft.gtpjuoniH Kdcrjj.ov,^a6croA£Kai o-o<p£>cnjjiON.ideft 
captatio mundi fere totius lapientif df mon . Q.uid ergo luper 
eflniriutfuacofefTioe uerberib^ueridei;acpoen?^ltiaceac lem 
pitemf^am inaliorci'pondit.Attiitov£0’oi^ciT«crf_,7rgpi 
'TTEfi-Tro'HTOV,aKetXiaTOi ^«'UctVTatiriTaixicro' 
Ti ri^ «lojo.i.dgmonesqui pfrgunt circa terram dC circa potum 
infcffi domantur fub uetb«e dei.Deucrifc^ generibus in fccun 
do libro difl*eremus:intcrimnobisiaceft:quod dum fe bono 
rareuultiSCincflocoUocateconfelTuseftidrquod res fe habet 
quomodo fint appelkndiiqui deo fcmpicr aflifhint. Retrahat 
ergc»fc bominesMi erroribus 5C abif dtis religionib^ prauis pa 
rente fuuidominucp cognofcacicuius nec uirtus exifiimari p|c 
nec magnitudo pfpicunecprincipiucoprebcdircu adiUu men' 
tis buanf intcntio,fi< acume dC memoria puenerit:quf fi liibdu 
dtisdCc6fumatisoibusuusfubftitit,Hfret,deficit:ncc e aligd^ 
ulterius quo^redi poilitiue:^ q: fieri no poteftiquin id qd Iit 
aliquando eite coeperit; confequens efe: ut quoniam nihil ante 
illu fuitiipfe ante omnia ex fcipfo fit ^reatus ;ideo<p ab Apol 
line. ovTd«puHT.ideft ex ieort^.A Sibylla.otVTdrgVHC.ideft 


> 

\ 


€X fe genitus. 5^ i r .idcft ingenit^. & ctT roHiTg ff. xd 
eft no noiac:qd Seneca bo acut^i exborcacoib^ mdit.Nos 

in^t aliude pedem^.Icacp ad alique gfpicim5':cui qdeft optimu 
in nobis debeam^. Ali^ nos cdidit:ali?inftruxic:de9i^ fe fedc, 

I.Capi^u. vio . De cf citatecoy qui plures dcosopinantun 
6Cundebicerrorbabuitoriginem:6C^corpus deo non cft 
necefladum.Tiec propagatio liberorum. 5 , 

Is igitur tot 8C tantis teft ib^coprobat unius dei potellate 
\ ' r a ^rouidetiamundugxxbemaritcuiusuim maieftatem<p 
tanta elle dicit in tbimf o Platomt eam nejp mete codperc nccp 
uerbiscnarrarequifqpof[ic:obnimiam6C ifftimabile potefla 
cem.Dubitct ergo aliqs an qc§ diffioleaut impoffibile lit deo: 
qui tanta tantp mirifica opera prouidentia cxcogicauit: uirtute 
cofticuic:rationc pcrfecittnunc autem fpiritufuftentettpoteftate 
modcrecur:inexcogicabilisnncf&bilis:6Cnullialijfatisnotus§ 
fibifV nde mibi de canta maieftate fgpius cogicanti.qui deos co 
lunc interdum uideri folentrtamcfcictam incogitabilestcamcx 
cordes:tam no multum amutis animalibus difFerentesjqui cre/ 
dant eos;qui geniti funt maris ac focminf coitu,aliquid maiefta 
tis diuinf cp uirtutis habere potuifletcum Sibylla Eritbipa diat 
6u AvHerrcn^osApdffsKUHpav^JUKTpoO^Ti^ecdcTTSTOTrtij 
H£rxo<rlmni.i.N6poteftexuirifei^6Cmamcedaxs&mia/ 
tus efTe.Quodfi uerum,ficuti eftapparec^erculem;Apollin« 
Libcrum;Mcrcurium:Ioue« 5 ipfumcucpteris homines fuiffe: 
qn funt ex duobus fexibus naci.Q.uid eft autem tam remotu a 
deoqd idopusquod i^ad J5pagandam fobolcmortalib^tn’ 
buicrSC q> Cne fbftatia comot^ nuUu potettefOH ergo fi fune 
immortalesftemi:qdop9cftaltero fcxu-^iimiy utgencrenf ipa 
^enie-^fop^eftcu iuccelfione no egeacrg futuri funt fempiNa 
^fetitoinbonub^cpterifcpanimalibus diucrfitas fexus coiuo 
dC generatio nullam babet aliam rationem nifi ut omnia genera 
uiuetium(quonia funt conditione mortalitatis obitura) mutua 
poflint fucceflionc feruari.Dco autcmtquieft fempitem^: ne<p 
alter fexus.Tietp fuccelTioneccirariaeft. Dica aliquis ut babeat 
minifirostuelmquosipfe poific dominari.Quidetgo op^eft 


lexu foemmco:cu de^geft omnipot&utuocat fine ufu £< ope 
ra focminf poflit filios^pcrearefNa fiqbufda minucisalalioas 
id prf fticic. ut libi e folus natos/ fuauib^rbis orelegac:cur ex 
iftimet aligs ipin deu nifi ex pmixrione fexus alteri^non p>olTe 
generare! Illos igic quos inipcrici S<. infipieces caq deos 6C nucu 
pac&adoraCjNeroo eftcamincolidem^iqno mcelligat fuifle 
niortales.Quomo ergo inqcaligstdii crediti funtiNiini^ cpjte 
ges ma» ac potedlCmi fiierut ob merita fuay uirtutu: aut muc 
ru: aut arriu regtayrcu cari fuiffe bis:gb^peritaucrat:l memo 
na fune cofecrati;qd fi qs dubitecres eo^ geftas dC 6dta .cofidc 
tecjque uniuerla tam poctp g biftorici ueceres prodiderunt. 

4, Capitulum.ix.DeHerculc;8C geftis cius:at<p ortu cius 
exIoueSC Alcumena 6C morte cius. 

f jV ErculesqobuirtuceclariltimusdCquafiafncan^inter de 
k i' P osbabebannonneorbeterrpqucpagrafreacpurgaircnar 
ratjftupris^ibidinibusjadulterus inqnauicfriecmiycucflec ad 
ulterio gcnit^Alcumcnp.Quid cande potuit in eo effe diuini:g 
fuisipfeuicusmacipatus:6Cmarcs6Croeminascotra oes leges 
iniamia;dedecore;flagitio affecitlScdne illa gdequf magna 
mirabilia gelTit/alia iudicada funt:ut uirtutib^ diuinis tribucn 
dauideanflQuid enim ca magnificu Cleone aprucp fuperauic: 
fi aues fagiteis dei?cic:fi r ^u Cabulu egelfitrC uirgiiie uicic: 
cingulucp dettaxicifi equos feroces cu domino intercmirfOpc 
ra fune iCa fortis uiri:bomIs tn:illaem qup uicic Cagilia SC mor 
talia fueruc.NullaeCeni.'qd ait oracor)cancauisqup non forro 
aut uiribus debilitari Cangicp {HiiCt. Ac animu uincerc:iracudi 
am cobiberc fortiffimi cft:qup illenec fecit unqncc potuit. Hfc 
qui feciat no mo^ocucufummisuiriscoparo:fjfimiIimum 
deo iudico. Vdlem adifciflec de bbidme; luxuria: cupiditate; 
mfolentia:ucuirtutemeius implerenqucmfiniilemdeo iudica 
bat.Non enim fordor iudicandus efex^ui leone:q qui uiolenda 
&C in feipfo incluiaj^fecam fupeiac iracudiaiaut q raptaciiCmas 
uolucres detfdtrqqui cupiditates auidifCmas coercet. Aut qui a 
mazonembdlaciicemtgqbbidineuincitpudorisjac femf de 
bdlamce:aucqCmu 3 de&bulo;§quiuicudecordeCio egene 


quf magi5 funcpermtiolatjf doineftica dC^pria mala lunt:§ 
illa quf uican poterat SC caueri.Ex quo fit uc lUe folusuic fortis 
debrat iudicarirq t^eras fiC moderat^eft 6C iuftus.Quod fi co 
gitetaliqsquffinc deiopcra:iab?c oiaquf nuranf bomies in 
eptilTimi , ridicula iudiaoit. lUaenlnodiuims uircutibusquas 
ignorat:fed infirmitate fuaru uiriu mctiuncma illud quidej ne 
mo negauitcHerculeno tm Heuriftco feruilTeregi^cf aliqtcnus 
boneftuuideripoteftifjetiaimpudicp mulieri Ompbal§:quf 
illu ueftib^ Tuis indutu fodere ad pedes fuos iubebat penfa fecie 
tem.deteftabilis turpitudotfod tanti erat uoluptas . C^uid tu in 
quiet aliqstpoetis necredendu pucaslQ.uid ni putelNo em ifta 
Lucillius narrat:aucLucianus:g dws SC bominib^nopegcitrfod 
potiffimumiqui deoy laudes canebac:eigo qbus crcdemuslfi fi 
de laudantibus no babemus.''Qui bos mentiri putat proferat a 
liosqb^credam^ audtores^g nos doceanttqui fimt ifti dulQuo 
mSnuideortilQuf lituis eoyi Q.U1 numeruslQuf potcftasl 
Quid in bis admirabileiQuid cultu dignumiQuid denicp cer 
tiusueriufopmyfteriumlnullusdabic.Credamus igitur iftisg 
non ut reprehenderent funt locutirfod predicaret: nauigauit er 
gocumargonautis;expugnauitcpcroiam. Iratus Laomedonti, 
ob n^tam pro filfo mercedcm folute. V nde quo tempore fiic 
ritapparec.Idemfiiroreat< 5 infaniapercitus:uxorem lua cum 
liberis interimittbunc bommes deira putat! Sed Pbilotedte ci^ 
bfrcs no pucauit:qui fecem fiippoliiit arfurotqui artus fiios 6C 
ncnios cremari ac difl^uef uidit-Qui oflaeius ac cineres in oc 
teo monte fopeliuit;pro quo munere fagittas eius accgpit. 

CCMituIu.x.De Efculapio: Apollinc:Neptuno: 
ac Marte 6C Caftore:PoUuceat 9 Mercurio. 

Sculapius & ipfonon fine flagitio Apollinis natus:quid 
k»_Ay^t aliud diuinis bonorib^dignu; nili fenauit bipoly 
tu^norte fane babuit clariorerqd a deo meruit fidminari J^nc 
Tarquitius de illuftnbus uiris dilforenstait incertis parmb^ na 
oim,expoCtum6Cauenatoribusinuctumcamno larte nutritii 
cbironi ctaditm didicifremcdicina;fiiiire aut mefoniuffod cpi 
dauri moratu.TuUi^OTa Cinofurisait fopultu.Quid Apollo 


pacer ciu-s-Noane ob amore quo fiagrabac.curpilliniegreg-* j. a 
uicalienuf^muroslaomedontiexcruxittcu] Neptuno merce 
de coduchisqup illi negari potuit intpuneiab eocf pmo Rex p 
fidus gcqd cu duspepigiffet didicit abnegare^ Ide tbrniofuj pu 
eru:6C dii amat uiolauit:6C du ludie occidit. Homicida Mars: 
dC P gratia, cf dis crimine ab atbeniefibusliberat^: ne uiderct ni 
misferus:6Cimmamsadulteriucu Venere comilit. Caflor 
Pollux du alienas fpofas rapiut efle gemini dcfieruc : na liuore 
iniuri^cocicatus Idas,alte^ gladio trafuerberauicrfiC cofde poe 
tf alternis uiuere alternis mori narrac:ucia fint no deo:^ tm;red 
omniii mortaliu miferrimirgbus femcl mori non licet.Hos cn 
Homerus ambosfiinpliciternd utpoetg foIet)mortuoselTete 
teftac.Nacufeceret in murisafTidente Priamo Helena cudtos 


grpcif principes rccognofceretfolosaucre fratres fuos regrere, 
ibifcit orationi ei^buiu£hioiuerfuj.Hfcait:aft alios retinebat 
terra fupultos.Furac Nebulo Mercuri^^quid ad &ma fuireliqt 
nifi memoria fraudum fuamilCflo^ dignus cppaleftra docuit 
6C lyram primus inuenit.Libecum patrem in fenatu deoru fum 
mf auctoritacisprimpqj effe fententif neceffe eft:quia prfcer Io 
uemfolusomniumtriumpbauit: exercitu} duxit :indosdebel 
lauit:fed inuiiitus ille imperator inclyt^ maximus ob amorem 
aclibidinemturpiflimeui<3ruseft.Delatusenimcretam cum fe 
miuirocomicatu.naiituseft impudicam mulieremmlictore ac 
fiduda uidtorif indicf uir effe uoluitme nimium mollis efTe ui 
derecur:atcp illa} patris proditrice fratris interemptrice ab alio 
relidtamdC repudiatam in comugiumfibi u^icauit 6C libera} 
fecit:fiC cum ea pariter afccndit in cflum. Quid omnium boni 
pater lupiterrqui in folenni prf cationc optimus maxim^ nomi 
naturINonneaprimafuapueritiaimpiusac pene parricida de 
prgbediturlCum patre regno expulit:acfuMuitmec expedtauit 
mortem decrepiti feniscupiditateregnadirEteu paternum fo 
lium jjer uim:p arma cfpifiret:bello cft a ri tanibus lacefdcus:q<f 
bumano generi ptfdpiu fuit maloy:quibusuictis: SC pace in p 
pecuum coparaa: reliquam fuauitam in frupris adu]terijf<p c6 
lumpGt.Omitto uirginesquasimminuittideru iudicari folct 
ColeobUc, AmpbicrioneacTindaru pccnre no poffurquoy do 
mos dedecore ac^ifrmiapleniffiigsJC( 3 ^di£.Illuduero fumf 




impiecacis ac tcelens quod regiuj pueru tapuit ad ftuptu.Paru 
eni uidebac fi in expugnada foeminaru pudicitiarmaculofus ac 
turpis effec:nifietiafexuifuo iniuriafecerctrboccftueru adul/ 
teriu qd fic cotra naturarbpc qui fecit uiderimus an maxim^ ca 
te optimus no eft:qd nomen a coruptoribusrab adulteris:^ in 
ceftis abeft:nifi forte nos erramus bomines:qui talia feciCTes fce 
iecatosuocamusac pditosmmnibufcppoenisdigmilimos iu/ 
dicamus.Stultusautej.M.Tul.qui,C. Viaiadulteria obigcit. 
Eadeenim lupiter que colebat admifit. Qui. P. Qodio foro 
ris inceftum.At illi optimo maximo eadefiiit foror 6C c5iunx, 

C^Opitulum.xi.Dcip{iusIouepar€ntibus3Cortu 6C uita 
^^flagitiofiilimaJmorte ftCfepultura dC opificio poetay 

Q Viseftigiturtamexcorstqbuncin cglo regnare putetrq 
jie in terra quide debuit^ No infulfe quida poaa triupbu 
cupidfe fcripfitrquo in libro no modo potentimmum deonq 
cupidinem:fed ttiam uidtorem fecit.Enumeratis eni amoribus 
Cingulorumtquibus in poteftate cupidims ditione^ uenilTent: 
inftruit pompa in qua lupiter cum cpteiis dys ante currum tri 
umpbantisduciturcatbenatus.Elegateridquidedicitur a poe 
ta figuratum;fed tamen no multu diftat a uero. Qui enim uir 
tutis eft expers:qui cupiditatibus:ac libidinibus malis uincitur: 
non cupidim(ut ille finxit) fed morti fubiptJtus eft fempitemp. 
Sed omittamus de moribus diccre;rera confidiremus: ut intel 
ligat bomlesrin quibus mifcri uerfentur erroribus.Regnare in 
cflo louejuulgus exiftimatiid dodtis pariter dC indodtis 'pfua 
fuj eft.Quod 5C religio ipla 6C precatoes dC bymni:6C delubra 
fiCfimulacbrademonftrant.Eundem tamen Saturno SC Rhea 
genitum confitentur.Quomodo poteft deus uideri;autCuc ait 
poeta)bominum rerumtp repertor i ante cuius ortum infinita 
bominum milia fuerunt:eorumfcilicet qui Saturno renante 
uixeruntrac priores ,lucc,quam lupiter, funt potiti. Video ali 
um deumregemfuilTcprimistcmporibust^umconfequemi 
bus. Poteft ergo ficri:ut ali^ fit poftea fiirurus.Si enim.regnum 
prius mutatum eft: cur dcfpercm^ SC pofteriuspofle mutari ni 
fi forte Saturnus renare potuitjfc»rtioEeB^Iupitcr non poteft ^ 


Acg diainu iniperiu; aut (emg Imutabile efl:auc fi efi mutaoi.e 
quod fieri no po^emgiutxc^ mutabile e . Potenl lupit regnunt 
aniictrificuc dC pf ei^amiiitata plane,N5 cu ide net:p uirgimbus 
ne *5 mantatis ung pegciilet :jK abftinuit fe tn una tbeude:quo d 
reipofuj fuit maiore pfe fuo futu^iglgs ex lUa nat^ eec:6C pmii 
in eo prudetiano deijaii nifi tbemis futura dixiiret^ipa.nelcirct^> • 
Si autem diuinus no litrne deus quidem fit:unde ipia diumitas 
nominaturmc ab bominebumamtas . Deinde conlcienaa imbe 
ciUitati: qui timuit uticp maiorem:quod q fedt.fcit utiqj pfcdto 
no eflefe maximum:quod quidem pocaliquid maius cxificte. 
Idem per ftygiam paludem fanAillime iurat . Vna fuperfiicio 
fupcris quf reddita diuis.Qup e ifia fuperfiicioi Aut a quo red 
dita eft iEi^o aliqua potefias maxima eft:quf pcieratcs deos pu 
mac:quc tanta formido eft paludis infemerfi lunt immortales T 
Quid metuunt cam:quam uiluri no funtrnili quos mori necef 
feeftiQuid igitur homines oculos fuos in cflu; toiluntQuid 
fupcrbos deierant;cum ipfi fuperbi ad inferos deuoluanc :ibic^ 
habeant quod uencrentur 6C adorentJillud uero qualeefi eire& 
ca quibus di) omnes &(. ipfe lupiter pareat:fi parcarum tanta uis 
cfi:ut plus po (fine q cpleftes uniuerli:qua (5 ipfe rector ac domi 
nus:cur non illf potius regnare dicantur; quarum legibus ac ita 
tutis parere omnes deos neceificas cogiciNunc cui dubium efi : 
quin is qui alicubi res obfequitur maximus nonlittNamfi fit 
no accipiat &ta:fed &ciac.N!jncad illud quod omiferaj redeo . 
In una icacp fola fiiitcontinentior cu eam rcpeiiret:6C no uirtute 
aliquarfed metu fuccefforis . Q.uf fortitudo uticp cius e }qui fit 
mortalis fiCimbccillistdCnibil^quippeqpotuif^tuccuj nafce 
remrcxcingui:ficuc frater eius antegenicus extinctusef^quifiui 
ucre potuifTetinunq minori concefltfTet imperium; ipfe autem 
fiirto feniatus;furtmuf nutritus je vc fiue^Hv appellatus clt:no 
ut i(ti putata feruo re cfleftis ignis;ucl uitp fit dator :ud q» ani 
manabus infpiret animas ; qup uirtus lolius dei e(t; quam enim 
poffit infpirarc animam:qui ipfe accipit aliudci Sed quod 
ex libris Sammi maribusuixerit. Potuerunt igitur bo mines ali 
umdeumbaberereAoremjfi Saturnus nonfuiflet ab uxore de 
lufus. Ac enim poetf ifta fiiixerunt.Errar quifquis boc putanilli 
enim de bominibus loqudjanmr : fed ut eos ornarent quorum 



metTsoria laudibus celebrabant:deos effe dixerut. Ita^ illa poti 
us ficT:a fuc.q ang de dos.no ilia q taq de bominib? locuti iut: 
qdcla’^ fiet exeplo:qd' iferem^ .Danaen uiolatutus Iu>^it aureos 
nuinos largiter i finu ei^ ifiiditrbpc ftupri merces fuit, .^t poetc 
qquafi dedeo loqucbacmeaudtoritace credit? maieftacisinfrin 
geret finxerut ipm in aureo imbre dclapfureadefigura: qua im 
bres ferreos dicunttcum mulritudinrtelorum f^ita:^q 5 defcri 
bunt: rapuifle dicit in aglacatamituipoecicus color eft : fcd aut 
per legione rapuit cuius ifigne aqk e:auc nauisi qua eft ipolitus 
tutelam babuit in aqla figurata: fi tauru^ figuratu cum rapuit dC 
tranfuexit Europa: eodem mo conuertiiTe i bouera traditur Io 
Inacbifilia:qu?utiraIunoniseffugecetuteratia fetis obfitaia 
bos tranaffe dicitur mare:in fgyptumcp uenifre:at^ ibi rec?pta 
priftina forma dea k(ih:qu? nunc Ifis uocatur . Q.uo igitur ar> 
gumento probari poteftlnecEutopamin tauro fedifre:nec Io 
fectam bouemfquod certus dies habetur in fiiftis:quo Ifidisna' 
uigium celebratur:qu? res docet nostranaffe illarp : fed nauigaf 
fe,Igiturquilapere{ibiuidencur:quiamtelligunc uiuum terr? 
numcp corpus in c? lo effenon pofre:tocam ganymedeaj febula 
pro felfo repudiant tnandentiunt in terra id effe fecftum :qares 
aclibido ipla terr?naeft. Non eigo res ipfas geftas finxerut poe 
t?:quod fi &cerente{rentuani{rimi:fed rebus geftis addideruc 
quendam colorem.Non enim obtreiftantes illa dicebant:fed or 
nare cupicntcs:binc homines decipiuntui; maxime t quod dum 
b?c omnia fitfta effe arbitrantur a poetisj:olunc>quod ignorant; 
nefeiunt qui fitpoetic? licenti? modus:quoufq5 progredi finge 
do liceat:cum officium poet? fit in ea:uc ea qu?gefk funt uere 
in aliquas fpedes obliquis figurationibus cum decore aliquo c5 
uerfatraducant.Totum autem quod refet^ fingere:ideft ineptu 
efteidC mendacem potiusqpoccam:fed finxeruntifta: q fabulo 
^ creduntur.Num etiam ilU:qu? de dtfs foemims deorumcp co 
nubus didta iuni^Cur igitur ficfiguranturrCc coluntur:nififor 
tenontanmrnpoet?:fedutpiAoresfictorefi 5 imaginum men 
tiunturiSi cmm biclupiter:qui a uobis dicitur deus; non is eft: 
g ex Saturno &C ope n^ais eft;no oportuit nifi foli^ fimulacbru 
£ teplis olb^ collocari.Quid fibi mulicy effigies uoluntl Quid 
fexus ifirm^ll quefi cecidit i^ lupit :cu uero ipi lapidesboiem 


feteouritur. ^ lentitos aiunt efTe poetas: 6C bis came ccedunt;irr o 
ucro no tz mftitos ce ipa,pbanc.Ica enim deo^ finiuLicbra c6£n 
guntrut ex ipa diuerlitate fexus appareat uera ec:q dicuc poerc. 
Na qd eft aliud argumetu imago catamiti:6C effigies aglc:cuni 
an pedes louis ponut i teplis: 6< cu ipo pane adorant :nili ut ne 
fendi icelerisac ftupn memoria maneat i ecemu .'^6 igit a poc 
tis totd fictu eftraliquid f orcaiTe rraduttu 6C obliqua figuratio 
nc obfcuratumiquo ueritasinuolutategereturtficut illud de for 
titione regnorum. Aiunt enim loui celum obcigifli : Neptuno 
mareanfema Plutoni .Cur non terra potius in fortem tertiani 
uenit nifi in terra gefta res efti Ergo illud m uero eft :quod re/ 
gnum orbis ita partiti forcici(^ functut orientis imperium loui 
ceder^rPlutoni cui cognomen agelilao ftut:pars occidentis ob 
tingeret Eo g» plaga orietis ex qua lux mortalibus datur fuperi 
orroccidenris autem iferior efle uideacur.Sic ueritacem medaco ~ 
uelaueruntruc uericas ipfa perliialioni publicf nibil denegaret . 
De Neptuni forte manifeftum eft :cuias regnum tale fuifle dici 
musrquale.M, Ancond fuit infinim illud imperium : cui totius 
orf nuritimf poteftatem.fenacus decreueratruc prf dones per/c 
queretumc mare omne paccarec.Sic Neptuno inaritinu omnia 
cum infulis obuenenint. Quomodo id probari poteftfnimitii 
ucteres biftorip docent. Antiquus auaor Euhemerus qui fuit ex 
ciuicate meflana res geftas louis dC cf ceroru:qui du putantur coi 
legic:biftociain<^contcxuic ex titulis 5C inferipeiomb^ factis :q 
in antiquiflinus templis ba£^ancur;maximequc in 6no louis 
tripbihmbiauream columnam poficaeeabiplo loue titulus in 
dicabac:inqua columna fua gefta perfcriprit:ut monumeca eenc 
pofteris rerum fuarumrbanc biftoriam interpretatus eft Ennius 
& fecutus;cuius bf c uerba funt. Vbi lupiter Imperiu; neptuno 
dat maris:ut infulis omnibus;6C quf loca fune fecudu mare om 
nibus regnaret. V era funt eigo quf loquunt poetf ;fed obtentu 
aliquo fp«:ie<^uelaca.Poceft6t modos olympus figura poetis 
dediflemt loue diceret cfli regnu; ee forritum ; quod olympus 
ambiguu nomee;6C mdcte SC c?U.Inolympo aut loue babitaf 
fe docet biftoria eade;quf dicit eade cepeftate lupiter in mo n te 
olympo maximam partem uit? coldiattet eo ad eum in ius ueni 
cbi;fi q res in controuerljia erant. Ice fi quis quid noui luencrat: 


quod ad uitam humanam utile efletreo uemebat attp loui oflen 
debac.Multa i bucmodu poet|: trifierucmo ut i deos mentianf : 
quos colucrfed ut figurisuerficolorib^uenuftateiac leporem car 
minib^ fuisaddac.-q aut no iceliiguc quo :aut quare quidtp figu 
rec, Poetas uelut medaces 6C facnlegosliequuf :boc errore decf 
pri etia pb!lolopbi:g> ea q de loue feruf minime coucnire i deuj 
uidebac.duos loues fecerut.*unum naturalem taiceru febulofuj . 
V idcriit exparte q> erat uerum:eum.i'.de quo poetf loquuntur 
hominem fuiife.ln illo aut naturali louc uulgari confuetudine 
religionis induiiti errauerunttq» in deu nomen bommis tnftule 
runt:qui(ut fupra dix!mus)quia folus eft non indiget nomine . 
loue aut illu ee;qui fit ex ope Satumo($ natumtnegari non por. 
Vana igitur perfuafioefteo^rqui nomen louis iummo deo tri 
buunt.Solent enim quidam errores fuos bac excufationc deSn 
dere.Qui c5ui(fti de uno deo cum id negare non poliunt; ipfuj 
fe colere affirmat. V erum boc fibi placerecut lupiter nominet : 
quo quid abfurdius/Iupiter enim line contubernio coniugis fi 
lifque;nonfoletcoli.Vndequisfitapparet:necfeseft;idnome 
eotranfferri;ubinec Mineruaeft ulla necluno. Quid 5 >buius 
nominispropriecasmondiuinamuim exprimit;fed bumanajr’ 
louemenim lunonenque a iuuando efle didtos Cicero interpre 
tamr . Et lupiter quafi luuans pater dicitur : quod nomen in de 
um minime congruitrquia iuuare bomims eft :opisaliquid con 
ferentis in eum qui fit alienus ; 6C exigui beneficu . Nemo fic de 
umprecatur:utfeadiuuet:iedut{eiuet uitam falutemque tribu 
at;quod multo plus efttac maius iuuare. Et quoniam de pa 

tre loquimur ; pater dicitur filios iuuare cum eos generat . aut 
educat. Illud enim leui^ eft g ut eo uerbo magnitudo paterni be 
neficu' exprimatur : quanto id magis inconueniens eft deo ; qui 
uerus eft paterrper quem fiimus;6C cuius toti fumus;a quo fingi 
mur;aninumur:illuminamut;qui nobis uitam imparticrfalutej 
tribuit;ui<ih:m multiplicem fbminiftratfnon intelligit benefida 
diuina:qui le iuuarimodo a deo putac.Ergo non imperit^ mo: 
fed ena impi^ eft:qui nomine louis uirtutem fummf ptatis im 
minuit.Quarc fi louem ex rebus geftis 8C ex moribus boiem fu 
ilTe in terratp regnafle deprebendunus:fupercft ut mortequocp 
cius inuelhgemus. Ennius in Iaera biftoriadeferipeis omnibus 



que inuita fuagefficadultiinu ficaic.Deindc lupic poftqtrn-as 
qnges circuiuic:oibufipamicis atcp cognatis luis IperiQ diuUit: 
rehacc^ boibus legesrmorestfrumetaq? parauicuuulcac^ alia bo 
na fecitimiorcali gloria memonai^ afroA^ iepicna monunienca 
fuis relijttfcace pfumaca I creta uica columaiuciet ad deos abiit. 
Eucpcuretesfily fui decoraueruc curaucrutc^ eu:6C fepulcb^ 
e i creta I oppido genofo: 6C dicit V efta bac urbicreauilTe i quo 
fepulcbro ei^ eft mfcriptu andgs litteris grf cis.^sutr Kpo^Kou-i. 
latine.IupiterSatumiJdoccertenonpoecc tradunt: fed antiqua 
nim rerum fcriptores: qup adeo uera funt : ut ealibyllinis uerfi 
bus confirmentur: qui funt tales. ^dijuONttr onJ/vxovo; V£K 
VceN StAsiAct KajaoNTCilHjOt} KpSTft KCtKX”'*^* 
HAKTJUopotf £jsi.i.dfmonesinanimescadauerumfimulacbra 
mortuorum:quo:^ fepulcbra babct araa male peritura . Cicero 
de natura deoy cum tres loues a tbeologisenumerari diccretrait 
tertiumfiiiflecretenfem Saturni filium :cuius in illa infula fepul 
cbrumoftendic,Q.uomodo igit pot deus alibi efleuiuus: alibi 
moituus:alibi babcre templum:alibi lepulcbrumfSciat eigo ro 
nianijCapicolium fuum:ia eft fumlnum caput rebgionum lua:^ 
publicarum^nibil effe aliud q inane monumentum . Veniamus 
nuncad cius patrejiqui an r^nauit:6C qui forcafle plus habebat 
•’ infe^^ex coitu tato:^elemcntoygcnitiiscfrcdicat. Videamus 

qd ineo fuerit deo dignu Jn ^mis illud quod aureum ff culum 
narratur babuiire:q> iuftitia fim eo fuerit in terra . Teneo aliqd I 
eo quod in eius filio non fuit. Quid em ta coueniM deo q iuftu} 
regimen ac piu fpculuCScd di eade roe natu a cogito :n6 polTu 
putare deu lummu:qd'uideam ce aliqd anriqus,cflu ar(^ tertam . 
At ergo deum quf ro ultra que nibil eft omnino:qui fons SC ori 
go fit rerum.Hic fitnecefTeeft.-qui Cflum ipfum c6didit:tecrarp 
fiindauit.Satumus autem ficx bis natus eft ut putatur: quemad 
modum poteft efle deus f ncipalis:qui aliis ortum tuum ddtec.*^ 
Aut quis prffiiit mundo : antequam &tumus gigneretur J Sed 
boc poeticum eft(ut dicebam ance)figmcnrum:necemm fieri po 
terac:ut elementa infenfibilia tancocpinKruallofeparatamunuj 
coircntacfiliumprocrearent:autisquinatusefretnon potentif 
fimim genitoribus Cmilis odfteretifcd eaformam gcrerecqua 
pareces fui n babd 5 ac.Quf tam^ ergo qd ucriatis fb bac figura 



Uteac.Minucius foelix in co libro g octauius infcnbitur fic argu 
metaras e.Satumu cu fugac^ eet a filio l italiaqj ueniflet,Cfli filiu 
diiitij,gj Ibleani^ eo^;,quo^ uirtute miremur ^ eos,g repetine 
adueneric de cflo cecidifTe dicerterrg auc g> ignods parendb^ na 
<tos filios nominem^.Sut bf cgde fimiliaueri nocn uera:<f con 
ftaceda cur^ regnaret ita ee babicu.Potuic 5C fic argumencari-Sa^ 
tumucupocmlTim^rex eetadrerineda parem fuoymemori 
am nomina eoy cflo terrfcp indidifre;cu bec prius aliis uocabu 
Iis 3ppellarenc:qua rone et montibus SC fluminibus nomina fut 
impofira.Ne<:p eni cum dicunt poetf de progenie Atblantis auc 
Inacbifluminisridpodflimumdicutbominesexrebusfenfuca 
rendbus potmfTe generarirfed eosuticp fignificantrg nati fut ex 
bis bominibus:qui uel uiui uel morrai nomina motibusaut flu 
minibus indiderunt.Namidapuduetcres maxime grfcofque 
ufitamm fuit : fic maria eorum traxiffenomina accipimus : qui 
deciderant in ea:ut Egeum Icarium bellefpontupet in kdo Aue 
tinus uocabulum mond dediti quo fepultus eft. Tyberinus utd 
tyberi^amni quo merfus eft. Non ergo miranduj fi nomina eo 
rumcplo terrf<^ attributa eftent; qui r^es generant potenrifllb 
mos. Apparet ei^o non ecflo natum eflc:quod fieri non poteft 
fcd ex eo bo€ bomine;cui nome Vrano fuittquod cfTeue:^ Trif 
megyftus audtor eft:g cum diceret admodum paucos extidfled 
quib^eflTet perfecta dobtrina, in bis^Vranum.Mtumu^mercuriu^ 
noiauic cognatos fuos,Hfcille^<p ignorauit alio traduxit bifto 
ria;qui quomodo potuerit aigumcntari oftendimunc dica quo 
modo:ubi:a quo fit bocdiilum.Non enim Saturnus bocifed 
lupit fecit^ in facta boftoria fic Enniuscradit. Deinde Paneu de 
ducit in montcm:qui uocatur cf li fteIla.Poftgeo afcedit cotem 
piatus eft late terrasribii^ in eo monteara creat Cflo:primulquei 
ea ara lupiter iacrificauitJ in eo loco fufpexic in cf lumrquod nuc 
nos nominamus:idquequod fupra mundum erat tquod ftber 
uocabamr.de fui aui nomine cplo nomen indidit. Idcp lupiter 
quod ftber uoatur placans,primuscf Ium nominauic; tcrrfque 
boftiamrqua ibi kcrificauitcotaadoittut . Nec bic tantuiacrifi 
caffclMit inuenituc . Cf iar quocp inarato re&rc Agloaftenem 
dicere Iouem:cumex infula naxo aduerfuscicanas proficifcerc- 
tur dC lacrifiduj &ceret mliccore:aquiIa ei in aufpiciu aduolafle 



qua? uiccor bono omine accepta mtelc fue Oiiugaric. Sacra uero 
biftoria 6C an coiedilTTe lUi aqU i capiteracqj ei rcgnu portedilTe 
teitar -Cui ergo laetificare lupiter potuit nifi cflo auoique dicit 
Euhemerus I occeania mortuu ; £C i opido aulaaa iepultumf 

4) ^pitulum.xii. Quomodo ftoid figmenta poetarum ad 
pbrlofopbicam tranfferant rationem. 

f 'w Voniam reuelauimus myfteria poecau,6C Saturni pareces 
^j^^^inuenimus.aduimites eius 5^ fe^a redcamus.Iulte in 
gnoluit;^ mum ex bocipo ia deus no eft :g fiiit.Denicp quod ne 
luftus quidem fuicifed impius no modo m filios: quos nccauit 
ueruni etiam in patreiicui dicitur ab fcidifle genitalia : quod for 

fit3nuereacciderit.Scdbominesrerpec'tueIenienci:quod dicit 

relum totam febulam explodut:canq inepti ffime fictamrquam 
tameffoici(utfolent)ad rationem pbyficam conatur traducere: 
quorum fententiam Cicero de natura deo:^ dilTercns pofuit.Cf 
lefiem.inquit Jtiflimam ptbereai^ naturarid eft i^ea? :qup per 
fefe oiagigneretiuocare uoluerut ea parte corpons:q coiundtio 
ncaltcriuscgeretadprocreandumiqufratio inVcftam potuit 
conuenire:fi mas diceretur.Iccirco enim uirginem putat V efia? 
quia ignis inuiolabilefit elementum tnibilque nafei poffe ex eo: 
quippequi omnia quparripueritafTummat.Ouidi^ifaftis.Nec 
tu aliud Veftam q uiuam intellige flammam . Nataque de flam 
ma corpora nulla uides . ^jite igitur uirgo eft:quf femina nulla 
remittit nec capit:6C comites uit^initatis amat. Vulcanoque id 
potuit afcribiiqui quidem putatur ignisret tamen poetf eumno 
abfcidenint.Potait & foli:in quo cft natura dCcaula gignenciu: 
na? fine folisigneo calore:necp nafei quicq iaugeri potefl iut nui 
lialij' elemento magis opus fit genitalibus q caloriicuius ff tu c5 
dpiuntunnafcunturifuflentantur omnia.Poftremo edam fi ita 
fic;ut uolun^qui magisabfeifrum cf Io putemus:q omnino fine 
genitalibusnatum^Nam fi per fe gignit non indigebat udi^ge 
nitalibusrcum Saturnum ipm procrearct.Si uero babuit : 6C a fi 
lio abfdffa funtiort^rerum natura omnis interiflet. Quid q» 
ipG Saturno non diuinum modo fenfumded bumanum quocp 
adimuntreum affirmant effe eum Satumumiqui curfum 6C con 
uerfionem fpaciorumac temporum continct^Eui? grf ce idipm 




iiomenbabecc KpcoHOW cnIdicit: 9 e{lidequodfpaciuteporis. 

Satutn^ eni sappellat^ 5 - facucec anis.Hfc Ciceronis uerba fune 
exponetis fntam ftoico^tq g uana fit cui uis Itelligc promptiiTi 
mue.SicmSatum^celieWi^jquopotuitautcepusecelogignif 
aut celu a tempore abfcidifaut poftea iperio fpoliari a filio 
loueraucquomodo lupiter natus eft ex temporc;aucquibusan-' 
nis facorari poflit ecemicas:cui nullus eft finisl 

f^apituluj.xiu. Quomodo poetp& biftoricieuacuant. fto 
icorum traditionem de loue dC d^s. 

a l ergo uanf fune iftp rationes pbilofopboru]:quid fupeft: 
niliutuere6(ftumeflecredam9;ideftbomineni exbomi 
ncabfciftujfnififorcealigsexiftimecdicitufiiiffejqmtimuitco 1'“' ' 
beredem.raiTnfiguiddiuimtatisbabuiftecnon patris genitalia 
debueritampucare:fedpropria:neIupicernafceretur:quieumre 
gni poflefTione priuauic.Idcmfororem fuam Rbeam:quamla 
tine Opem dicimus:cumbaberetuxorem:refponfo uetitus ee 
dicitur mares liberos educaretquod foturu cfTetmt a filio pclle^ 
ret :qua rem metuens natos fibi filios non uticp deuo rabat :ut fc 
runt 6bulf ;fed necabat:gg fciiptu fit in biftoria facra Satumuj 
fiCOpemxptcrof^tuncbominesbumanam carnem folitosl^ ^ntart, 
ficare.Verumprimumlouemlegesbominibusmorefcpconde 
tem ediAo probibuiffe ne liceret eo cibo uefcitquod fi uemj eft 
quppoteftineofiiifteiufticialSedfiAum laneputemus Sarur 
num filios deuoralTe modo cum aliqua ratione. Nuc iccirco qd" 
ait uulgus comediffc filios cum qui extulerit fepulcurpque man 
daueric.Ops autem cum louem peperiflet fubtraxit in^teteutp 
nutriendum furtim mifit in cretam.Rurfum imprudentiam re 
prehendam necefle eft . Cur enim refponfum ab alio accfpit po 
tiuslCur in cflo conftitutus in terra non uidebatl Cur cum cori 
bances cymbalis fe^eruntiPoftremo cur exatit aliqua uispote 
tior aut maiortquf illius uinccrCT potdlateml Nimirum fmex 
a iuuene&cilcm<ftuscft;acfpoliatusimperio:fugic igitur expul 
fusrSC in icaliam nauigio uenit cum erraflet diu:ficut Ouidiusi 
&ftorumlibiisreferf.Cau{aratisfupereftcufcumrateuenit ad 
amnem;Ante pererrato filcifer orbe deus.Hunc errantem ^ue 


inopem Ianu5 excfpit:cumsrei argumera fune nummi uereres : 
in quibus eft cum duplici hronte lanus. Ec m altera parte nauii : 
licut idem poeta fbiecit. Atbona pofteritas puppim formauic m 
f re:bofpitis aduentum tcfti&caca dei. Omnes ergo non tantum 
poe^ : ied biftoria:^ quotp ac rey antiquarum feriptores bomi 
nem fiiiffeconfentiunttqui res eius in Ii^ia gcftas memorif pro 
dideut.Grpci Diodorus 6C Talius :Iacini Nepos CafTius 
Varromam cum agrefti quodam more in Italia uiucretur:is ge 
nus indocileacdifperfum montibus alds.compo fuit : legelque 
dedic:lacium 6C uocari maluitjbis quoniam tutus latuiffet i oris , 
Cenfet ne aliquis deumefle ;qui pidfuscft;qui fugit:qui latuit 1 
Nano tam ftultus cftiqui enim fiigit aut latet & uim & mortej 
timeat neceffe eft. Orpl^s quia temporibus eius recenrioriuit 
aperte Saturnum in terra bC apud homines regnafte comemorat 

TTpcSTtrdcr jJieH ovot^gv i-m' x«dvio»v Kpdno^ ov^P»n.£k 
^EK pdNOv) rtntTaVo^ Alt reto- EupeuTr-rra ^€vo';ideft primus 
quidem rcgnauitterreftrium Saturnus uirorumtexSarumo aut 
generatur ipfc rex magnus lacus uifibus lupiter.Item nofter Ma 
ro . Aure^ hanc uicam in cerris Saturnus agebat. Et alio loco. Au 
rcaiuc perbibent, illo fub rege fiiereSf cula Cc placidaipopulos in 
pace regebat.Necp fuperius dixit in cf lo egifle uitammet^ inferi 
us fuperos in pace rexilTe , Vnde apparet illum regan ftiiffecer 
rf numrquod alibi apertius declarat. Aurea codetfpcula; qui rur 
fus latio regnata per ama Saturno quondam.Ennius quidem in 
Euhemero non primum dicit regnafTe Satumumrfed V ranum 
patrem. Initio inquit pnmus in terris imperium fummii Cdus 
habuit :is id regnu una cu feacnb^ fuis inihcuic atep {m:auit .Nd 
magna diffentio :fi gde maximo^ audtoruj de filio ac patre du 
bicacio eftifcd tn utru*^ fieri potnic 6C primus Vranus eminere 
Iter cfteros poteria coeperit: dC f nciparn babe non regnurpoftea 
Saturnus maiores Ubi opes compauiciac regiu^ nome afaueric. 

C Capiculum.xu$. Quid inde Ennius doceuiiaciabiftoria, 

Q V nc quonia ab bisquf retulimus al iquiculum iacra bifto 
m diflencicagiamus ea q ueris littcriscorinetur :ne poeta 
rom inepoas in amifandis religionib^ iequi ac ,pbare uideamur. 

C 5* 



Heceniueraluncr^xm Saturnus uxorem duxitOpem. Titan 
g maior natu eratrpoftulac uc iple regnarec:u^bi Vefta nut eoru ' “ 
6 C forores Ceres acq; Ops luadec Sacumomc de regno non cocc 
datfracri.IbiTica:g&ciedecerior€llet:5Sacam9:io:irco &C 
uidebac matre at«p forores liias opera dare:ut is Saturnus regna 
rcc.xoceflitei ut is renaret. Ita g» padt^ e cu Saturno uti: fi quid 
libey uirilis fexus ei natu eet:nequeeducartt:idei^rei ca fecit :uci 
ad fuos gnatos regnu redirec.T u Saturno nac^ «uj 

necauerut.Dcinde pofteri^ nati fut gemini lupit act^ luno .T uc 
lunone Saturno x cofpecru dedece:atcp loue cU abfcodut: datcp 
eum Ve% educandum celantes Saturno .Ite Neptunu clam Sa 
tumo Ops parit:eumcp danculum abfcondit:ad eundem modu 
tertio paitu Ops parit geminos Plutonem 6 C Glaucam.Pluto la 
tine eft Diefpicer:alii Orcbum dicut:ibi Glaucam filia Saturno 
oftendunt:ac filium Plutonem edant atep abfeondunt . Deinde 
Glauca paruaemoritur.Hfcuticp icriptafuntlouisfratrup atep 
eius ftirps aut cognatio in bunc modum nobis ex ficta feriptio 
ne traditum eft.Itcm paulopoft bpc refert .Deinde Titan poft^ 
refduit Saturno filios procreatos atque educatos cfTe clam fedu 
oit fecum filios fuostqui Titani uocantur:fiatremque fuum Sa/ 
tumum atque Opem comprebendit : eofque muro circumegit 
6 C cuftodiam bis apponit. Hfc biftoria quera fic :docet SibyUa 
entbrfa:eadcm fere dicens nifi q» in paucis:quf ad rem non perd 
nent diC:rcpa£.Iupiter ergo liberatur fummi Icderis crimine: <j» 
patrem uinxiffe compedibus perbibctur.Id enimTita patruus 
fecic:q»ille contra paeonem iuf<^ iuranduj mares liberos fufiu 
lilTec. Reliqua biftoria Cc contexitur.-louem adultum cum audi 
uiflet patrem M:q? matrem cuftodoscircumfeptos:at<:p in uincu/ 
la coniedtosuenifTc cu magna cretf nfium multitudine titanui^ 
ac filios eius pugnando uiciire:parentes uinculis exemiffe: patri 
regnum reddidi{re:at(^ ita in cretam remeallc .Poft bf c deinde 
Saturno datam forcem:utcaucret ne filius eum regno expelleret: 
illu deoande fortis «cp effugiedi p ericu i gfa infidiatui louiut . 7 » 
eu necaret.IoiK cognitis infidus regnum fibidenuo ucndicafle 
ac fi^afTe Sarumum:qui cum iac'tatus eflec per omnes terois pei^ 
fequenribusairmatis:quosad eu coprebendendum uel necanduj- 
lupiter mildaKuix in Italialocum in quo lattret inuenic. 


1 Capitulu.xf. Quaratione homines dijcoeperlc nominari. 

• V ibus ex reb^ cti conflet illos boies fiulTemo eft obicum? 
^ qua roe dy coeperit noIaii.Si eni nulli reges an Saturnum 
uel Vranufiicrut ^pcbominuraritace:qagrefte uita fineuUo 
rectore uiucbatmo e dubiu qn illis tuoribus boies rege ipm to 
tacp g^e fiimis laudib^ ac nouis honoribus i^rccoeperuncmt 
eda deos appeilarOT:fiuc ob miraculu uirtuns^c uere putabant 
rudes adhuc dC fimplices)fiueut fieri iblet m a^dulatione plentis 
potmp fiue ob bnficiarqbus erant ad buamtacem copofiti.Dein 
de ipfi reges cu can fiiidmc bistquo^ uita copoluerat. magnum 
fui defidM:iunimp.itis reliquerunt . Icac^ boniines eorum fimu 
lacbra finxeruntiut haberent aliquod ex imaginu cocemplatione 
folatiumiprogreflicp longius per amorem menri.memoria de 
fim<Soy colere coeperunciut gfam referre benemcritis uiderenc: 
SC fucceflbreseorum allicerentad bencimperandi cupiditatem: 
quod Gicero de natura deorum docetdicens. Sulcfpicautem 
uita hominum confuerudo<^commums:ut beneficiis excelleres 
uiros,in cflu; femaac uoluntate tolleret.Hinc Hercules: bine Ca 
ftottbinc PoUuxtbinc Acfculapiusrbinc liber . Et alio loco.at<p 
alio in plerifi^ ciuitatibus intelligi poteft acuendf uirtucis gfa ; 
aut quo libentius reipublicf caufa periculuj adirtt optimus qi qj^ 
uiromm fortium,mcmoriamd>onore deomm immortaliu con 
fecratam.Hacfciiicet raticmeromaniCflaresluos conlecraue 
nmt:dCmauri fuos reges.bicpaulatimrehgionesefTe coepere, 
dum illi primi qui eos noueranteo ritu : eos liberos ac nepotes: 
deinde omnes pofteros imbuerunc.Ec bi came fiimmi reges ob 
cdebricatem nominis in prouintiis omnibuscolebantur .Prjua 
tiuero fingulipopuligencis*aucfuf urbis c6dicores:feumri for 
ticudine infignes eratifeu foeminf caftitate mirabiles fuma uene 
ratione colueruntmtfgypcii Ifidcm:maun lubam ; maccdones 
Cabyximipocni V ranuilatini Faunum:! abini Xancftu;romani 
Quirinureodeuticpmo Atbcnp Mincrua : lamos lunonem: pa 
pbosVoierem.dcmnosVulcanurnaxosLibey : Apolline dei 
pbos.Sicpetpopulos at<^ regiones uaria lacta fuicppcafut: du) 
grati homines ce 1 fuos principes cupiunt . Et quod alios bono 
res uiucacenob^ defetanc^inuenire non polTunt.Prfterea pietas 



cotumSg fuccefeant plunmu cmnJit ad ermte : quiut^^^^ 

ftirpe nSi uidere£.diuinos bonoces parCTib9detulerut:deterri9 
jufUiruc..\n ne poc aligs dubitare quo religiones deo'^ fintlfti/ 
tuclicu apud Marone legat Aenep uerba foc«s iperansiNunc pa 
teras libate Ioui,prpcibuf 9 uoate Ancbifengenitoreicui no tan 
tu imortalitateiuey etia uencoy tribuit pt3tem.Pofcamus uctos 
at<^ bf emea facra quotannisiurbe uelit pofita templis libi ferre 
dicatis.Idem.Cde loue Liber 6C Pean £< Mercurius 6C AppoUo 
fecerunt. Ac pofteadebis ipfis^fucceflbres eorum.acc^erunt 
etiam poetf fiC compofitis ad uoluptatem carminibus incf Ium 
cos fuftulemnf.ficuc faciunt qui apud reges etiam malos pan^i 
tibus mendacibus adulancur:quod malum a grfcis ortu m:quo 
mmleuitas inftruita, dicendi fecultate et copiaiincredibilce qua 
tas mendaciorum nebulas excitauerit.Ita<^ admirati cos et fufep 
pfrunt primi facra illorum & uniucrfis gentibus tradidemnt. 
Ob banc uanicatem Sibylla fic eos increpat.? A Acto* th tt-E/ 

Tr6i'0oo’£TTaH2i.p«e-ivHr£juioH<tO’,'n-dpO'TiA£^tSpajjittO«/« 
KaTCCipSJJUlvOiy CtVCtTieHff' OVEfO" EiAaAOKr.TlCrCo'! £N N® 
TTAciHhH €i2>«AE«,»a'T£0'£ T«tA£ ttoUiH jusr«tAou «sdu 


TTpocrcoTTOV o-ttoAe AiJJLUfivdu.i.grpcia quid confidis in uiros 
principesiquid dona inaniamortuis acquiris f immolas idolis.f 
qui cibi in mente errore impofuic/iei feciem rdinqueti IMarcus 
Tulliusqui no tantu) perfedtus orator:fed 6C pbdofopbus fuit: 
fi quide folus exftitit Platonis imy^tor in eo hbro:quo feipm 
de morte filip confo lacus eftmo dubitauic dicere deos qui publi 
ce colerentur homines fuilTe. Quid ipfiusteftimoniumeode 
bet grauillimum iudicari:quod SC augurale habuit lacerdotiuj 
SC eofdem le colere uenerariep teftamr . Itacp intra paucos ucrfi 
culos duas res nobis dedit. Nam dum imaginem filip eodem fc 
modo confecraturum effe profiterecur:^uo illi a ueceribus funt 
conlecraciiet illos mortuos e{redocuit:&iginemuanf fupftico 
nis oftendic.Cum uero inquit ,6C ma res SC foeminas coplures cx 
bominib^ in deoy numero efle uideamus: SC eorum i n urbibus 
accp agris auguftiflinu delubra uencremur:afrenaam eoy fapie 


tif ;quo^t igenQs SC luencis omnem uicam legibus SC ifticuds ex 
culta coftitucacp babem^.Quod fi ullu unq animal confecradu 
fuit:illud proflo fuic.fi Cadmi aut Ampbicrioms progenies 




aut Tyndari l Cflu toUeda 6ma {uictbuic ide bonos certe dican 
dus etqcf^de fecia.Tecp omniu optima doclifliniacp approbi 
cib^ dysimortalib^ ipis leoru coetu locata ad opinione omniu 
mortaliu coiecraboifonaile dicat aliqs^ nimio ludhi delirafte 
Cicerone. Atg ois lUa oratio 6C doctrina dC exemplis 6C ipo lo 
quedi genere pfecta no fgri:lcd coftads animi ac mdictj fuit . Et 
bpeipa fma nuUu ^fert iqditiu doIoris.Nccp em illu puto tam • i'*»-’" 

uarie:tam copiofe:ca ornate feribere pomilTernifi ludhim ei^ dC 
ratio ipa 6C cofolado amicoy &C temporis logitudo mirigafTet. 

Quid 5 > idem dicit inlibris de republica:ide de gloria . Na} de 
Icgibusiquo in opere Platone fecutusjeges uoluit ponere:quib^ 
putatet ufuram efTe iuftam;6C lapientem auicatem,de rebgione 
ita fanxic.Diuos SC eos qui cf leftes femper babid fune: colunto: 

6C illostquosicflo meritalocauerunt:Herculem : Libc^: Aefeu 
lapmm;PoIlucem:Caftorc;Quirinu.Icem in tufculaniscumdi 
ceret totum penecflu buniano genere coplecum r fi ucro inquit 
fcrutariucterarut ex illis ea que feriptores grfce prodiderut 
eruere conetripla illi maiorum gentium dijqui baoentura^inc» 
a nobis profeiSi in cplum reperientur . Quare quorum deiripnj^ 
ll^turfcpulcbrain grfciareminifcere;quoniam csmimeu5q*^^« “< 
tradantur fepulcbra myfterys.Tu denicpquaboclate pateatitel • 

liges<eftatuseft:uidelicet Attici confcientiam.ex ipfis myftenis 
itelligi po{re:g> omnes illi homines fuerunc:q coluntur:et cu de ■■ 
Hcrcule:Libeto:f(culapio:Ctftore:Polluccincun<:!tanterlatent. 

De AppoUie ac louc paribus eoyi^Ite deneptuno, uulcano, mar 
te fiC Mercurio .-quosmaioy genau deos appcUaui^rimuic apte 
c6ficeri.Et iccirco ait late bocpateteiu tdedeloue cpterilcpann 
gorib^ dus intelligamus : quoy memoria fi eadem ratione uete 
res confecrauerunt:qua fe imaginem nomenep filif confectarum 
diciygnofci mer endbus potefticredendbus non pot .Quis 
enim tam demensquiconfcnfu6C placito innumerabilium fhil 
torum^periricflum mortuis arbitrctur:autaliqucm^quod fcele 
rato bomini placuit Antonit^cleus Quirinu^^qaia boc ipfe 

crifjxarricicbrquod fi conful nonfiiitfet Antonius .C.Cpiar 
pco iuisincempuUicam mecicis:ecia defuncti bominis bonore 


non babeatdacealteripK>frdApudromanos deus lulius qboc 
ftoribus uifum cftrcum altet gemini fratris exticeric : alter pa 


r .«»« . 


carui{rec.Et gdem cofilio Pifonis foceri:&.L.C?laris^p!nqui 
guetabac fieri.EtDol©bellf coful’ gcolunai foro:ideft m 
ticulu ei9 euertic:ac fo^ expiauit.Na Romulu defiderio fuis fia 
itTe,declaracEnm^:apudquepopul^ amifiai regedoles bgc loq 
tur.O Romule Romule dic^e te patri? cuftodc du genuerut . 
Tupduxifti nos itra luminis oras.O pf :o genitor patri?; o fan 
guinedtisoriudutobBdefideriu&cili^crcditue lulio Procu 
lo merittirqiBomatus apatribus eft ut nuntiaret plebi iu? uidif 
fe £e regem bumano babituauguftiorem;eum<^ madafTe ad po 
pulum ut fibi delubrum fierectfe deum efle 6C Quirinum uoca 
ri :quo fecto fiCipfi populo perfuafit Romulum addeosabiif 
fc;^ fenatum fulpitione cedis regi? libcrauit* 

C Capitulu.xfi. Quararioneduc(renopofrunc:quosfexus 
difcemit.Etg’ in naturam dei nonaccidit:aatfexus;aut coitus : 
aut ofBcium generandi. 

i \ OteraiTi bis qu? retuli effe concentus; fed fuperfunt adbuc 

mulca fufc?pto operi neccflaria. Nam quanuis ipfo religi 
onum capite defirucco uniuerfa{uftulerim:libct tameprofequi 
c?cera 6C redarguere plenius inueteratamperfuafionem:tandem 
homines pudeat fuommac poeniteat errorum. Magnum boc 
opus SC bomine dignum.R^gionum^animos.nodis exoluerc 
pergo:ucaitLucretius:quiquidcrt^bocdficerenonpoterat;^c 
nibil ueriafFerebat.Noftrumeft boc officiumtqui 6C uerum de 
umaflerimus : 6C felfos refiitamus . Illi «rgo qui poetas finxifle 
de dus fiibulas opinantur;et deas foeminaseffc creduncetcolut: 
reuoluuntur imprudentes ad id quod negauerant ;coire illos ac 
patere . Nec enim fieri poteft.quin duos fexus, generandi aufa 
£incinftituti.Rec?ptauerofexuum diuerfitatenon intelligunc 
confequens effetutconcipianttquod in deum cadere non potefi: . 
fed ut ifti putanc:na louis effe filios dicunt 8C c?terorum deo 
rum.Nafcuntur ergo et quoridiequide d« nouitnec enim ulcut 
ab bomimlaus f?cundicate.Igitur deoru; innumerabilium plena 

, fune omniamuUo fdlicet moriente.Na cu uis bominu icredibit’ 
numerus fit in?ftimabilis : quos tamen ficuti nafcuntur mori ne 
ceffe eft. Quid deoy ee tandem pucemus;g, to t Ipculis nari fune: 


ergo Mm pauci colunf;hii'i rorcc 
tancumodocapiede uolupcatis 
::q boniuad os racc dC paci pu 

f ---T ^-J^nacitcoiequeseurfempnaica 

rur:li qdealiqn tunc naciruel li aiiqn nafci defiemnc iciie nos c5 

ucnic^Cur aut qn defierinc : non illepide Seneca in libns mora 

libus pbilofopbie,Quid ergo eft,inqc,qreapud poetas fallacifli 

mus lupic defient liberos toUerelV^ iexagenan^ efl : 

illi lex papia tabula impofaic! An impetauit ius triii liberorum: 

an tandem illi uenit in mentem ab alio expecftes, alteri quod fece 

risi Et timet ne quisfibi faciacrquod ipfe Satumol Ac ifti g deos 

afleruntuideanc quomodo relpondeancbuic argumento quod 

inferemus.Si duo funt fexus deonim:feqmcur concubie^ Si coc 

unc:6C domos habeant neceffe efl.Nec enim carent uirtute ac pu 

doreiucbocpromifoieautin propatulo faciant : ficut mulcaui 

demus fecercanimalia.Si domos habent confequenscftmt 6C ur 

bcshabeant:6Cquideau(ftoreNafonequiait .Pleb<shabitatdi 

uerfa locis, ac fronte potCTes 1 Cflicolf,claricp fuos po fuere pena 

Ces.Si habent urbes:6(l agros igitur habebunt. latn quisno uide 

atquf fequantur:arareillos6C colcrequoduidtuscaufafitiergo 

mor^csfuntrquodargumentumidemretrouerfujualct.Sicm curram 

agros non babentmee urbes quidem.Si urbes nonmec domos g 

dem.Si domibus carencieigo concubitu.Si concubit^ ab bis 

abeft:et fexus igitur foemine«s.In dqs aut uidem^ 6C foeminas 

eircergod6'nonfunt.Diiroluac boc argumentum fiquispoc. 

Itacnimresrcmfequiturrutbfculcimanecefrefitconficcri. Sed 

ne illud quidem diffoluet aliquis ex duobus fexib^ alter fortior 

alter infirmior cft.Robuftiores enim mares funtrfbeminf imbe 

cilliores.Imbecillitasautemnoncaditindeumrergo nec foemi 

neus fcxus.Huicadditur fuperioris argumenti extrema illa con 

clufio :ut db non fintiquoniam in d^ dC foeminf funt. 

C Capiculu.xfu. Quod ftoici fidem biftoriay poetarum 
^mema inani pbyficularioe peruertut: SC qup mifaif Si turpi 
tudines de dQs referantur. 

^ B basrationesftoicialiouerfifdeosincerptetantur.Ec 

^ qinonuidentquiificmucroconantureoscum reium 


arbitnrauirnogoie.iJi.-jjfed 

duoseefcxusdeo^:&;„e„Ki 

dcdCu uero dicit alia ex alial 



naturalium ratione coiungererquos Cicero fecutus de dus ; ac re 
ligionib^ eoy bac iiilam ralit, V idctis ne igicmt a pby-ficis reb^ 
bn acqjutilit luentis tracta ro ead comenticios ac fictos deos: q 
resgenuit &llas opiniones erroref^ turbuletos fupftiriones jpc 
neanil£s:dC form? eni deo:^ nobis:6( p caces:6C ueftic^ omatufcp 
noti fut.Genera pcerea,coniugia:cognati6es oestoiat^ tradudla 
ad filimdine ibecillitatis buang . Q.uid plani^ i Quid ueri^dici 
pot Roman? pbxlofopbif ^nccps;6Campliflimo iaccrdotio p 
dit^ cometiciosac fidtos deos redarguit:quoy cultus fugftitio/ 
nes pene aniles efTe teftac:&lfis opinionibus erroribufcp turbule 
cisimplicacosefrebominesqufricurlNamtotusbbertertiusdc 
natura deoruj omnes fimditus religiones euertit ac delet. Quid 
ergo a nobis expectatur ampliusiNum eloquentia fuperare pof 
fumus Ciceronem! minime id quidetfed fiducia illi defuit igno 
ranti uericatem:quod ipfe fimplicitec in eodem opere conficec . 
Ait enim 6cilius fepofle dicere quid non fit:gquid fit r boc eft 
fella fe inteUigere uera nefcire.Clarumeft igitur borainesfuifTc 
iUos:quid^putantur.Eceorum memoriam poftmortem con 
fecracamfideo etiam ptates diuerff funt:6C certp imaginesfingu 
lorum q ineo babitu,6^ ftate fmguloruin fimulacbra configura 
ca funtiinquaquencp mors deprebehdit.Confideram^ fi placet 
erunas inf^icium deorumrifis filium perdidit: Ceres filiam ex 
pulfam per orbem terre ia<itacam:Latonauix infulam paruaj 
inquapareret inuenit:Deum mater d(. amauic formofiim adole 
fcentedC eundem cum pellice deprebenfum exeAis uirilib^fe i 
uiy reddidit.Et nuc a gallis fecerdoribus facra eius celebrantur . 
luno Pellices acerrime perfecuta eft :quia parere ipa no potuit ex 
featre.Infulam femii feribie Varro prius partbeniam nomina 
tam,q> ibi luno adoleuetic:ibi<^ecia louinupfit ; ica<^ nobiliffi 
mum antigffimu templum, eius eft Sami; dC fimukcbrum in 
babitu nubentis figuracum:6C facra eius anniuerferia nuptiaru) 
ritu celebrantur.Si ergo adoleuittfi fiiic uirgo primo poftea mu 
lier:bominem fuiffe qui non intelligit, pecude fe fecere£ l Qui^ 
loquar obfeoenicatem Veneris omnium libidinibus proftitu 
C?:non deorum tatumrfed etiam bominumiHfccnim ex femo 
fo Marris ftuprogenuicHarmomam:cxMercuriobcrmapbro 
ilicum ;qui eft natus Androginus :ex louecupidinqtex Ancbife 



Aeneam ex burbe Hencben.Ex Adone gde? nuUii potuit g etia 
til puer ab apro icftus.ocdluse:q^mauti biftoria Iaera codnet 
arte meretricia iftituicrauCTorcp mulicnb^ i cypro fiiit;uci uulgo 
corpor qftu5 fecerec.Qd’ iccirco iperauit.nc fola pret alias mu- 
lieresipudicaSCuiroyappecesuidecet.Etianehat^bjicaligd 
numinisrcui^ plura numeraf adulteria g part^.Sed ne lUe quide 
uirgines illibatam caftitatem feruare potuerunt. V nde emm pu 
,„/<fi»-'«^cemusEritbicbonium eenaturan ex terrarut poetf uideri uolut^ 
Ac res ipia clamat.Nam cuj V ulcanus diis arma feciiTetteiq) I 
piter optionem dediffetpmii quod uellecpoftulandiriuraflctcp 
ut folebac per infernam paludem:fe nibil n^aturum : cum febec 
claudus Mineruf nuptias poftulauic.Hic lupicer optimus maxi 
mus tanta religione conftritfhis abnuere non potuit: Mineruam 
tamen monuit repugnare pudicitiamcp defenderertu? in illa coi' 
lucitatione V ulcanum in terram profudi iTeaiunc feme unde fit 
Ericbtbomusnatus:id<^illinomen impoficum:oTTC>THVIpi 
^do* Kai x®ovdo’.ideft ex certamine ac<p bumo. Cur igitur uir 
go eum puerum cum draconeconclulum obfignatum tribus 
uii^inibuscecropidisconimendauit:euidesucopinor inceftu: 
quodnuUomodo tolerari poflit. Alteracum peneamatorem 
fuum perdidifTeerquieratturbatis diftradtus fquisipifftantifli 
mum medicum Aetculapium curando iuueni aduocauic:eumqj 
fanatu fecretis alma recondit fedibus.SC Nympbp^erif memo 
relegat,Solusubi in fylius icalis ignobil’ puum exigeret:uet 
foque ibi nomine uirbius enet.Q.uid fibi uuic bfc tam diligens 
tam folicitacuracioiQ_uid fkretf fedesiQuid rdegacio uel tam 
longe:uel ad muliercmtuel ad inlolitudincmJ Quid demde no 
minis commutadoiPoftremo quid equoru’, tam ptinax abomi 
natiolQuid fignificat bpc omnu nili cofaetiai f^prirauc amo 
reminimcuirginalemlErancplaneicur cantum laborem proti 
fideli iuuene fufciperetUjui amanti noucrcf obfcgum pnegartt . 

C Capiculum.x wvi. Quomodo refellantur bi qui deos clTe fe 
ftos ex hominibus mentiantur. 



inioco refellendi funtetiambiqui deos ex bomimb^ 
fedosnon tantum fatenrurifed ut eos laudent etiam 


>/' 


glorian; aut uirtutis gfatut Herculeraut muneni^:uc Cercrcni ac 
Lib;^:aut atrciu reperta'^:ut Aeiculapiu uel Minerua - Hec uero 
§ lepra finctg^ no digna,ppt q boiesiexpiabili le fcelerecocanii 

nenc:boftercp deouecofiaciqcoceptomorrao-^i^ra luLcipiut 
ex fingulis reb^ofteda.Virtuceee dicuctq boiem tollat in cflu: 
no lUa dequa pbilofopbi dixerut:que poucaeft in bonisanimi 
fcd banc corporalem qup dicitur fortitudo:que quoniam preci 
pua in Hercule fuitammorcalitaremmeruifle creditur. Quis ta 
ftulte ineptuseftrutcorporisuires diuinum uel etiam bumanuj 
bonum iudiceticum fint et maiores.pecudibus ateributptut uno 
morbo f?pe frangaturiuel ipfa feneAute oculi minuanrat eccor 
ruanciltacpidemillecum deformari ulceribus tboros fuoscer 
nerettnec ianari fe uoluitmec fenem fierime quado i eipo minor 
autdeformioruideretur.Huncergoquouiuum feipfamcom 1 
buiTerat^afoendiffein cplum putauerunfeaque ipfa qug ftukifli 
meadmirati funt/imulacbris &C imaginibus comprelfa £< con 
fecracapofuerunt:ut imperpetuum uanitatis eorum monumen 
ta prprtarentiqui ob nece beftiarum deos fieri credidiflTent . Sed 
bfcgrf eorum fortafleculpa fittqui res leuilfimas pro maximis 
femg babuerut.Quid noftri num lapiendoresrq athletica qde 
uirtutem cotemnimtiquia nibil obeft ied regiam: quia late lolet 
noccreificadmirant ut fortes 6C beUicofos duces in deo:^ coetu 
locari arbitrentur.Nec efTe ulla alia ad imoitalitatem uia:q exer 
citus ducereialicna uaftarerurbesidpjer^oppida excideretiiberos 
populos aut trucidareiaut Ibycere feruicutimidebeet quo plures 
homines aClixerinttfpobauerinttocciderintteofenobiliotesSC 
clariores pacant: 5C inanis glorif fpeciecapti fcelerib^ fuis nome 
uirtutis imponunt.Iam mallem ut a feray cpdibus deos fibi fin 
gerentiq immortalitatem tam cruentam probarmc.Si quisunuj 
hominem iugulauerit pro contaminato ac ne&rio habetur. Nec 
ad terrenum boc domicilium deorum admitti eum 6s putant. 
Ille autem qui infinita hominum milia trucidauerjt:cruotc cam 
pos mundauerit :flumina I i^ceric:non mo in cemplu: fed ctia in 
cf Ium admittitur. Apud Enniu fic loquic Africanus. Sic 6s ce 
dendo cfleftiafcandere cuiq eft:mibi foli cfli maxima porta pa 
cet:fcilicetquiamagnampartem genens humani extinxitai^per. 
didit. O quati<s in cenebns Afrianeueriac^csnid pon^ o pbieta.*^ 



qui per Cf des 5< fanguine parere bomimb^ i cclu afcenfu pucaue 
ns.Cui uaniuci etia Cicero aflcntic.Eft uero Iquic Africane: na; 
SC Herculi eadeipa poita paruit caq ipe plane^cii id fieret ianitor. 
fuenr i celor^de {latuere no pofiii doledu ne poci^ ridendu an 
pute:cu uidea & graues 6C doctos 6C(ut fibi uidenf) fapieres ui 
ros;i ta miferadis erroi^fludtib^ uolucari:led bfc e uirrus q nos 
Imorcales&arrmoriqdemallgexitiueeqplurimis:!! alitpara 
ri imortalitasno pdttnifi p fanguinerquid fiettii omnes i cocor 
diam cofenCeric . Q.udd fieri p6t:ri pemiriofo 6C impio furore 
proif ito mocentes elTeac iufli uelit.Num igitur nemo erit cf lo 
dignuslNum peribit uirtusiquia hominibus in homines uire 
non dabituriScd iftiqui euerliones urbium populorum (p fum 
mam gloriam compncanc:ocium publicum non ferent : rapient 
ff uicnt;8C iniurps infolenter illatis.buanf 1’odetatis foedus irru 
pentmt habere boftem po{rinc:que fceleratius deleant q laceflTc/ 
rint.Nuncad reliqua pergamus.Nomedcoru Cereri ac Libero 
tradjtio munerum .fuit.PolTum diuinisdocere litteris : uinum 
at <5 fruges ante progemem cf li;at(^ Saturm fuifTe in ufuj bomi 
numtfed ab bis fane inuenta effe fingamus . IVum poceft plus ui 
deri aut maius coUegifle fruges:bilcp fraitis panem freere docu 
ifle: aut uuas de uitibus leitascxpreffifTeiuinumc^ fecifle :q fru 
gcsipfasaut uitesgcncrafTe autprotuliftede terra fReliquent 
hfc iane deus humanis ingenps eruenda:camcn fieri non poteft 
quin ipfius fint omniarqui ti»buit {apienriam bomimmt inueni 
rct 6( ipfa ilkrqup pofloit inueniri primus inuenlt. Artes quo*^ 
fuis inuentoribus immortalitatem peperiffe dicuntutme Aefeu 
lapio medicina; V ulcano frbrica . Colamus igitur &C illos q fui 
Ionica futrina^docucrut-Cur aut figulinoreptori bonoSnon ^ 
habetur? An quia ifti diuites uaia famiacotemnunt! Sunt fiC idip-*' 
artes qua:^ repertores bumanf uitf plurimu profuerut.Cur non 
aiam illis attributa funt templa? fed ninurum Minerua eft: quf 
omnes repent.Ideocp illi opifices fupplicanc.Ergo ab bis forcli 
busMineniaafcendicincflum.Eftuerocauiacurqui{q derelin 
quar eumiqui terram cum animantibusrcf Ium cuj aftris fiC lumi 
nibusexorius eftrut caj ucneretur:quf tda docuit otdiri.Q.uid 
ille qui uulneca in corporibus lanare docuit ? Num poteft cfTe 
prpftanrior:qqui corpora ipiaformauic/lbiciendi aucuiuendi 


rationem deditfHerbasdmi^^ ip{as dC Cftera quibus medendi 
ars conftatrexcogiuuit attp protulit. 

^|_Opitulum.xix. QuoddeosuanosSC deum uerum nemo 
iimul poteftcolere. 

Tenim dicet aliquis 8C buic fumotqui fedt omnia:6C illis 
jui partem proferun^fuam,uenararionem efTe tribuenda. 
Primumnecfecfh^eftunqtutquiboscolicetiam deum colue 
ritme^ fieri poteft;quoniam fi bonos idem tribuitur aliis: ipfc 
ideo non coliturrcuius religio eft.illumefte unum .ac uerum deu 
credere. Clamat fummus poeta eos omnes : qui inuentas uitam 
excoluere per artes apud inferosefle:ipiumcp illum medicinf re 
pertorem talis 5C artisadftygiasundasfulmineeffedettufucut 
intelligamusquatum ualeat pater omnipotens:quietia deos fiil 
minibus extinguat:fed bommes ingenio fi banc fecum habebat 
forcafferationemiquia deus fulminari non potcftrapparet non 
efle factum;Imo uero quia facJtum eft apparet hominem fuiffe 
non deum.Mendacium enim poetarumnon in fedto fedinno 
mine.Memebanccnim maliifi cocta publica pfuafione 6tcrent 
qi’eracue^.Qd'ii hoc coftat iter ipos.ex bomitiib^ deos &ctos: 
cur ergo no credunt poetts:I’i qn illo^ fiigas dC uulnerar 8C mor 
t^;ec bella:6C adulteria deicributlQuib^ ex reb^ icelligi dat no 
pocuifle ullo pacto fieri deostqrneboiesgdem^bi fuerunt:eacp 
inuita fuageffenintqupmortcmpariunt fempitemam. 

ilCapitulum.xx. De propria romanorum religione. 


a Emo nunc ad proprias romanorum religiones; quoniam 

>kJ^Ade communibus dixi.RomulinucrixLupa,bonorib9eft 
al&(ita diuinis.Et ferrem fi animal ipfum fuifra;cuius figuram 
gerit. Sed audtor eft Liuiustlarencinf ee fimulacbrum; 6C qdem 
non corporisjfed mentis ac morum , Fuit enimFauftuli uxor : 

uulgari corporis uilicatem Lupa fcer* paftorcsddeft mere 
trix nuncupata e:undc etia Lupanar elicit .Exemplu frilicec «be 
nienfiumm eafiguranda^omani fecutifunt:apud quos mere 
mx qupdam nomine Lefna cum tyrannum occidilTct : quia 
nefes erat fimulacbrum conftitui meretricis in templo taninulis 


effigiem pofueninticuiusnomegerebat. Ica^ uc illi monumcn 
tii ex noie:iiciftiex^felVionefecerut.Huius nominis eai dies 
feffusdicac^eftj&Iaretilinaliacoftinia.Necbac lola Romam 
merecncecolutiledFaulamquocpquaj Herculis fcorcu fiufle 
Vernus rcnbit.Iamquana ifta immortalicasputanda fic: qua 
etiam meretrices affequanir. Flora cu magnas opes exarte mere 
tcicia quf fmilTecrpopulu Romanu Icnplit bf rede ; certa^ pe/ 
cunia reliquit:cuiusex anuo foenore iuus natalis dies cdebraret 
editioneludoruquos appellat floralia. Quod qifenacuiflagi 
tioiumuidebatabiplo nomine argumencu.iumi placuit: utpu 
dede rei qugda. dignitas adderet .Uea finxerut cffe: quf flonb^ 
prflitiea^ oportere placari:ut fruges cu labo nb^:aut uicib^bc 
ne profperetp florefcer«.Eu colore Tccutus in faftis poeta non 
ignobile nympba fuiffe narrauitque Cic coloris uocitata; eamcp 
Zephyro nupta quafi dotis loco id accf piflc muneris amarito 
uc haberet omniii fioru ptatem.Honefte qmde ifta dicuntrfed 
inbonefte curpiterqj credut.No debet ,cu ueritas qnt.buiufmo 
di nosuelameta decipere. Celebrant ergo illi ludi cu omni lalci 
uia couenittes memorif meretricis.Nam prfter uerbo^ liceciaj 
quibus obfcoenitas olseffinditiexuutur etia ueftibus populo 
flagitante merctiices.*quf tunc mimorum funguntur omcioreti 




am in conf pedtu populi 11% ad fatietatem impudicorum lumi 
niicdpudendismotibusdecmentur.Cloacinf fim ulacbr iu in t— 
cloaca maxima repertum Tanus confecrauinfiC quia cuiusefTet 
effigies ignorabat ex loco uli nomen impofuit.Pauorem pallo 
remqj T ullius Hoftdius figurauit 6 C coluit. Quid debocdica 
nili dignum fuiflcflOf femper deos fuos ficut optari folet prf 
fentesbaberct.Abbocillud.M.Marcellide cofecradone bono 


ris at^ uirtutis,boneftatc nominum dififert/e congruinEadem 
uanicace, mentem quo<^ inter deos Senatus quoque coUocauit: 
quam pro&dto £i ^bmlTet eiuGnodi lacta nuquam fufc^pilTec 
iVlagnum Cicero audax^ cofilium fufcf pilTe gr^ciaj diatiq» cu 
pidinu SC amoy fimulaiira in gymnafijs cofecralTetiadulat^eft 
uideliq AtbicoifiC irriCc bol^ familiare. No cft enim illud ma 
gnu aut omnino coiiliudic^ufliitifed impudico^ bominum 
perdita SC deplorata neqmtiarqui liberos fuos:quos erudire ad 
bonefta debaxnc : profticuccun: libidini iuuencuds : a quibus 




1 


ftagiriomm dcos.SCinilhspotiflinm? locis: ubi nuda corpora 
corrupcoruluniib^patec:6< millacoli ftaceuoluerunc:quf iim 
plex oC improuida prius irretit: 6C mlaqueos pot cadere q caue 
re.Quidmiruiiab bacgeteuniueria flagitu manarunt: apud 
qua ipiauicia religio fa (untieacf nonmo no uicant:ueru eaa co 
Lint.Et ideo buic ientetif tang grfcos prudecia uinceret.adif cit 
V irtucccs eni oportere non uicia conlecrari.Q.uod fi recipis o 
MarceTiiIlinouidesforeutirrupacuiciacu uirtucibusrq: ma 
la bonis adbfrec 6C in animis bominu pocenriora funt:quf fi ue 
tas coiccrari:refp5debit tibi eadeiilagrfcule alios deos colere 
utplmt^osnenoceac.Hfcenimexculatiofemg eft eorum:g 
mdaliupro diis babenc:ut Romani rubiginem ac febrem: fier 
go uicia cofecrada no funt:inquo tibi afl'enaor:ne uirtuces qui 
dem.Non enim per fefapiunt:autfentiunt:ne<p intra parietes: 
aut f diculas luco fadtas: fed mera pe itus collocandp funt: SC in 
teriuscomprebendendf nefintfellfifiextra hominem feierint 
coUocatf.lca<^prfclatam illam legem tuam derideo:quam po 
nis bis uerbis. Aft lUa propter quf damr bomini afcenfusin cf 
lam:mentem:uirtutem:pietatei'nrfidem: earumcp laudum delu 
bra funt. An quin bf c ieparari ab bominenon polTunt.^i enim 
colenda fint:in homine iponeceife eft fint-Siaut fint extra bo 
mine:quid opuseft eacolerequibus careamus. Virtuscolenda 
eft no imago uirtutistfiC coledaeft no lacrificio aliquo:auttbu 
reiauc precatione folemni:fed uolu^tefolaaucpropofico.Naj 
quid eftaliud colere uirtutem:nili eam comprehendere animo 
SC cencre;quod unufquifqjfimul accf pit uelle confequimrl Hic 
foIusuirtuciseftculnisrnamreligioeCueneracio nullaalia nifi 
unius dei tenmda eft. Quid igitur opus eft o uir fapientiffime 
fuperuacuis cxcrudlionibus loca occuparc:quf poftint humanis 
ufibus cedereiQuid fecerdoces conmtuereuana SC infenCbilia 
cultoresiQuid immolare ui<ftimaslQuid cantos fumptus: uel 
fingendis uel colMis imagimbusimpendereiFirmius SC incor 
rupaus templum eft pectus bumanum:bocpotius omecurrboc 
ucris illis numinibus impleatur. Has ergo fellas confKrationes 
fequiturquodnecelTceft.Qui enim mrtucesfic colunt: ideftq 
umbras atque imagines ui rtuce mconfe(^ancur;ea ipfa qup uera 
funt:tenerenonpoirunt.Ica<^nullam quoqua uirtus eft^uiciis 



ubicp dominancibus nulla fidestemnia pro fe quo^ rapiente p 
fidu:nulla pietasnec c 6 iangiuneis;nec parrabus:parcente auati 
tia 6 C cupidiacemuenenu CCferruniecejnuUa pax: nuUacocor 
diajpabhce bellis ffuirabus: priuatisiimicinjsufcpadfangui 
ne furrabusrnuUa pudicicialibidimbus genatis omne 1'exum 
^ oes corporis pces cotaminaribus nec cri deiinut ea colere qup 
fugiuc&oderut.Colucemcbureacfummis digiris:que fenli 
bas innmis colere debueruc:qui error oisex illius pnnapalis ac 
flimmiboniignorarionedefcendic.Vrbeagallis occupaca.ob 
feffi i Capitolio Romani cu ex mulierii capillis tormra feciflre. 
pdc V eneri calue c 6 fectaruc.N 6 igic int«iligucg uane line reli 
gionesruel ex eoipo ^ eas bis ineptus cauillanc. A lacedf moniis 
tbrcafl e didicerat: deos fibi ex cuentis fingere. Qui cum mella 
nos obfidertt: 6 c illi ftirrim decpptis obieliorib^egtelTi ad diri 
plenda laced?monecucurrili*ent:alpartbam's mulieribus filii fii 
gatiqj funt.Cognitisaue boftium mlidus laccdf mong fcqueba 
tur.His armatf mulieres obuia longius exiueruc: quf cu; uiros 
fuoscemerentpararcreadpugna:qui putarent meflenioselTe: 
corpora fuanudauerunc.At illi uxoribus cognitis afpctitu 
in libidinem concitati licut erant armati permixti funt uti<^ ^ 
miioie.Necenimuacabatdifccmercjfic luuenes bafdem antea 
mifli cum uirgimbus:cx quibusfunt partbenu nati. Propter ba 
ius fatfti memoria; f dem V eneri armatf Cimulacbru poiucrut. 
Quod camSCii ex caufa tujpiitamcn boneftius uidet armatam 
Venerem cdlecraffeig caluam.Eode tempore loui quocp pafto 
ri ara appoiitaeftrg» eos in quiete monuiflet uc exomni frume 
to quod habebant panem &cerent:dC in boftium aflra iaiftarfr 
eoque facto rolutaefTecobfidioneiderpecanribusgallis inopia 
liibigi pofte Romanos.Quf ifta rdigionum derilip eft: fi eo 
rumde:riiforcfremquidtamgraiuterqueripofrant:qdep no > 
men in cantum uenifreconcempcum:uc curpifTimisnommibus 
ludibrio babcacurJQuis non rideat fornacem deam: uel poa^ 
dotftos uiros celebrandis fornacalibus operarilQuis cu audiat 
deam mucam.cenetcrifumqueat i Hanc efle dicunt ex qua fint 
nati lares:dCipfamlaram nominat uel larundam. Quid prf fta 
re colenti poteft : quf loqui no poteftsColicur eparqu? Hcr 
cuU fecit indiau de i^o bo uioiuimcacem colkuca 9 perdidit 

d ^ 


firacre.Et Cuninaquf in&ntcs ruetur m cunis ac faianas iummo 
uet,EcSterculi^gftercoracliagrir6em primus induxit. Ei; Tu 
tinus mcui^fmupudedo nuberes prefidet utilia^ pudicicii p 
ordeMelibaffemdeat.Et mille alia porcetaiuciam uamores q 
bfc coleda fufcfperitqua fg>’-ptios ee dicam^rg monftruofa 6c 
ridiculaquf da iimulacbra uenerat dC colutibf c cn aliqua babec 
imagine. Q.uid glapidecolut informeatt^ rude:cui nome erat 
Termin^.HiceftquepIoueSaturn^dicic deuoralTemec imeri 
toillibonostribuic.NacuTargni^capitoliufecereuellet:eoq5 
in loco mulcoy deoy £acellaeflenc:c5tuluiccos p auguna: utru 
loui cedere uellecrSC ccd^ib^ cf ceris Iblus Termin^mafic. V n 
de illu poeta capitolu imobile laxu uocat.Iam ex bocipo g ma 
gnus lupicecinuenif cui no cefficlapisiea fortaffe fiducia ^ illu 
depatemisfaucib^liberauerat.Fadtoicai^capicolio fupraipm 
Terminu forameeft in tedto relidtumc non celTarec libero cf 
lo firueret :quo ipCinegdefiruebatur; qui lapide firui pucaueruc. 
Et buic ergo publice fupplicacur quafi cufto di finiu deo : qui ri 
tantum lapis fed etiam ftipes interdum eft. Quid de bis dicaci 
qm colunt taliainili ipfos potifTimu lapides ac ftipites eiTel 

^ Capiculum.xxi.dc facrificus myfterijseorum. 

O Iximusded«sipfis:gcoluntur.Nuc de facrificpsiacmy 
fteruseo^pauca dicedalunt-Apudcyprosaute bumana; 
boftiamIouiTbeucrusimmolauic.ldt^facrificiu pofteris cra 
didiciquodeft nuper Adriano imperante fublatum. Eraclexa 
puddiaros.inbumanamfiC feram gencemiubi Diane bofpicesi 
molarenetSC id lacrificium multis temporibus celebratum eft. 
Galli EfumatepTbeutanton bumano cruorc placabant. Nec la 
tini quidem buiusimmanitatisexpcrtes fuerunt. Siquidej latia 
Iis lupiteriSC nunc fanguine colitur bumano. Quidab bisbo 
ni precantur qm ficfacrificat! Autquid tales dn bominibusprp 
ftarepofTuntlquorum poenis propiciancurifed de barbaris no 
eft adeo miradum:quorum rehgio cum moribus cogruic. No 
ftri uero qui femper manfueeudinis SC bumanicatis gloriam fi 
bi uendicaueruntmonne facrilcgis^is lacris,immaniores reperi 
unflHi enim potius Icelecaci funcbabediiqui cu fmc liberalium 


dilaplinaru ftudijsexpolidabbumaiutaKderalaicrqua g ru 
des imperiti ad mala &cmora bonoy ignoratoe labunt.Ap 
paret cn antiquu efle buc immolandoy bominu neu. Sigdem 
nacumusinlatioeodegenereiacnficq cuk^cftmdgdemuc bo 
mo ad ara immolarct;ied ud in tiberim de ponte miluio nucte 
rcturrqd ex refponfo quoda fedticatu X auAor cfl.Cuius 
refpoiaultimusuerf^etalis. KttfKg^aA«<r Kpo^H.KctiT» ttci 
Tpi TTsiiTTE Tc ^«Tot.&capica Satumio.SC patnmitdteluina: 
ideftbominem.Q^uodquiauideturambiguumrfiC &xilli 6C 
bomoiacifolet.Verumid genus facrificij ab Hercule cum ex 
Hifpania rediret dicitur efle iublacum ritu tamen pmanenee: 
utprouerisbominibusimagines iacerenmrcx fdrpo;ueOui 
dius iniaflis docec.Donec inde uenie cbiryndus aruaquot anis 
Triftia: Leucadio Iaera parata modo. Illum ftramineum in a 
quaj mififlequirites.HercuUs exemplo corpora fidia iace. Hfc 
Iaera ueftales uirgines &ciunc:ut ait idem. Tum quoqj priicoy 
uirgo fimulacbra uirorum.Mittere roboreo Icyrpca pote lolet 
Nam de in6ndbus qui eidem Saturno immolabantur propter 
odium Iouis:quid dicam! Non inucnio tam Babaros tam ima 
nes fuifleboniines;ut parricidium fuumddeft tetrum atqj exe 
crabilc humano generi fecinus facnfidum uocarent; cura tene 
rasatep innocencesanimasrquf maxime eft ftas parentib^dul 
cior fmeullo refpedlu pietatis extinguerec:immanitatcm<p om 
mum beftiarum:quf tamen ^etus fuosamat feritate fuperard. 
O demenda ml^bilem:quid illis ifti d« amplius fecere nen 
poflent:fi eflent iradflimi q feciunt propicuiCuj fuos cultores 
parriadus inquinactorbitaabus maAatrbumams feniibus fpo 
liat. Quid pot efle bis bonubus fendi! Aut qd in^pbanis locis 
fecietrq inter aras deoy fumma fcclera comittunt ! Pefccnius fe 
ftus in libris biftoriaru} per fetyram refert jCartbaginefes Sanir 
no humanas boflias folitos immolate:& cum uidd eflent ab A 
gatbocleregeiiculocuicacufibideuputaiiiflenta^ ut diligra 
us piaculu loluer«:ducentosnobiliu £lios immolafle.tantu rc 
bgio potuit luaderemalo^iquf pepent fcelerolaaccpimpiafe 
cta.Cuf ergo demendflimibo mmi illi.tacrifido co^ulaxmt; 
cum tantam partem duicads oedderene : quantam fomfle ne 
Agathocles quidem ui<itor oeddaae! Ab ifto genere Guroy no 

d 5- 



minoris mfanie iudicanda funt publica illa facrarquo:^ alia fuc 
nucris.m qufb^bormes fui s ipfis uirilib^ litat. Amputato enim 
fcxu n5 uiros fe nec fbemmas faciuc..Mia uirtutisiqua eade bd 
lona uocatrinqbus ipfi facerdotes nonalieno fed fuo cruorela 
crificat-Sectis naqj humeris utracp manu diftrictos gladios 
exerftescurrucrfiC efferunt 6C inianiuc. Optime igit Quitiiian^ 
in pbatico iftud inqc.Si de^cogit irat^eftreria ne hfc facra funt.'' 
None facius eff pecudu mo uiuere.q deos tam impiositam pro 
pbanos:ta fanguinarioscolereiS; undeiffi errorcs:& hfc tanta 
flagitia manauerutifuo loco diflerem^. Interim uideam^ 6C ce 
tera quf caret fcelereme fludio iniectadi uideamur eligere peio 
ra.Ifidis f gv-paa facra funt qtenus filiu puulu uel gdident uf in 
uenerit.Na pmo facerdotes eius deglabrato corpore fua pedto 
ra tundutdamencanc ficut ipfa cu perdidit fecerat. Deide puer ^ 
ducitur quafi muetus,6C in Ifdcia ludt^ jjg niutat. Ideo lucan^. 
N unqc^ fads quf fit^ Ofiris^femp em pdut: femg bC inueniut. 
Refertur ergo in facris imago rei qufuerageftaefttquf ^fedto 
fi qd fapimus\leclarat,mortaiemuliereftiifle ac pene orba: nifi 
unicu reperifTetrqcf illuipfum poeta minime fugit apud quem 
Pdpeius adolefces mo rte patris audita bpc loqt , Euolua bulf q 
iam numen gftibus Ifim.Er tectum ligno fpargam per uulgus 
Ofirim.Hiceft OfirisquemSerapym df Serapidem uulgusap 
pellat. Solet em mortuis cofecratis nola immutarircredo neqs 
putCTeosbominesfuifTe.NamfiCRomuluspofimorteQum 
nus didt? eft.Et Leda NemcCs:5C Circf Marica:6C Ino poftq 
fe prfcipitauitLeucbotcamatercp Matuta: 6C Melicertes filius 
eius Palfmo atep portun^.Sacra uero Cereris Heleufinf no fut 
bis difriniilia.Nam ficut ibi Ofiris puer plandtu matris inqui 
riniriita bic ad inceftuj patrui matrimonium rapta proferpina: 
quam quia fecibus ex gtbng uertice accefis quf fifle in Sicilia Ce 
res dicit adcirco facra eius ardentium tbpdarum iadtationccele 
bratur.Apudlapfacumpriapolftabilisuidtima eft afellus: cu 
ius facrificu ratio in feftis bpc redditur. Cuj dij omnes ad feftu? 
matrismagnpconuenifTentiepulifcpfatiatinoCtem lufibus du 
ceret quieuilTe bumi Vef^m fomnumipcoepifreribi Priapum 
fomnoei^acpudicidpinfidiatuifedillam i tempeftiuo clama 
rcafelliquo Silenus uebebafiexcicata^bidine uero infidiatoris 


efle detcAam..Hac de cau(a lapraccnosafellum Priapo qiufi in 
ulcione mactare colueuifTe. Apud Romanos ucro eudc, uefuli 
bus iacris in bonorepudiacie c6lciiutgpanib9coronari.Q.uid 
Curpius!Q^uidflagiciolius:qii'Veftabme£cio allni uirgo edi 
Ac poeta febula 6nxit.N u ergo illud eft uerius?Q.>iid referunt 
hi 3 pbenoniena fcnpferucitu de duabus cancri ftellis loquutur 
quasgrpcioudu^uocat atellos fiulTe:qLiberu patre craluexc 
tine cu amnem cralIren6poirec:quoyalceci boc pifnuudede 
nt:ut bumana uoce ioquerec5lca<^ inter eu Priapuqj ortum cfie 
cercame:deobfcemmagmcudme Priapu uictii SCiratu intere 
mille uictore Jdoc uero mulcomagis meptii eit:fed poetis licet 
qcgd uebnc.No excudo tam deiormemyfteriu: nec Priapu de 
nudo:ne qd appareat rilu dignu.Finxeruc hgc Cane poctf ne 
ccfle eft alicui '^turpitudinis tegedf gratia fiiita fmt.Ciuf linc er 
go quf ramus. At ea ^pfeAo mamJrefta eft. Ni ficut lunp tbaurus 
madtamriquia fimilicer babee cornua & placat equo perfis radi 
is byperionacinctumine detur celeri uic'tima tarda deo. Icam 
boc q: magnitudo membri uirilis cnonniseftinonpoaiiccnij 
nioftro aptior uiclima repcriri;qqufipfuj cui maciatur pofl et 
imicari.ApudLindumquodeft oppidum rbodi: Herculis ;a 
era luntiquoy a ceteris longe diucrius eft ritus. Siquidem non 
Eupbemia(ut Grfci appellat )i'ed malediens exeeradone ccle 
brantur.Eatp pro uiolacis babentrfi qn inter Iblemncs ritus uel 
impudenti alicui exaderit bonum uerbu. Cui^ rei bf c ro red ai 
tur:Ii tamen ulla efle in rebus uamflimis p>oteft:Hercuks cu eo 
dckcuseflcc&mw^patcrcniriaratoremquedamafpcxic operi 
tem:ab cotp petere coepit ut fibi unu bouem ucndcrec.Eniuero 
ille negauitnen pofTeiquia fpes lua omnis colendp terrp duob^ 
illis iuinends niceretui.Hercuks folica uiolenda ulusiq; unu ac 
cipece non pocuiciucruqj fuftulic. Ac ille infoelixcu boues fuos 
madtari uidereciiniuiiam Tuam maiedidtis ulcus efti^d homini 
d^andSe urbano gracillimumftiic. Ni dum comitibus fuis 
epulas apparanda^ alienos boues deuorat illum fibi amanfti 
me conuiciante cuto rilu SC cacbmisaudidat. S; poftq Herculi 
diuinos honores ob admiradonem uircuns deferi placuit a ci 
uibus ei ara po lata eft :quam de &do ^oO^UTOH.ideft bouis iu 
gu nomuuuictad qui duo um^ boues immolacmtr; Ecuc lUi 


quosabftulei-ataraconreunic^iplmnfibicofhtuit iacerdoce ac 
picut bifde inaledicftis femg in celebradi facrificys utercc 
^ negarer fenug epulatu iocudius.Hpc lam no facra fune :f 5 ia 
crilegia in gbus id laniitu dicic:qd in diis fi fiat ff uerifiimeum 
dicat .Iplius aut cbrecici louis facra gd aliud gd quo fit auc fub •? 
traitus patri aut nutritio ftedudCapella enim Amaltbe? Nyin 
pbgqiig uberib^ fuis aluit in6nte:dcqua Germanicus Cefar in 
aratl^o carmineficaic.Tlla putat nutrix ee louis fi uere lupitcr 
i6ns ubera ebrete? mulfic fidi^ima capr?: Sidere<^ claro gra 
tu teftat alunu.Huiuscapellf corio.ufu; eflepro fcuco, louem 
contra titanas dimicante,Mut’fusauttoreft:undeapoetisfgio 
cbusnominaf.Itagcqdeftgeftuinabfcodendo puero idipmj 
per imagine gerit in iacris.S; 6C mfis cius myfteriu ide cotmet 
qd Ouidi^expoiiitin &ftis. Ardua iam dudu refonattinnitib^ 
idp.T uros ut in&^ri uagiac ore puer. Pars clipeos fudibus:galeas 
pars tundit inanes.Hoc Curetes babettboccoribates opus. Res 
latuit priiciqj manft imitatia 6(fti. Af ra def comites^taucacp ter 
ga nrouent.Cymbda ,p galeis: ^ fcutis tympana pullant.Tibu 
dacpbiygios:ut dedit antcmodos.Hactota opinione quali a 
poetisfidtaSaluftius refpui.niioluitqjigcniofe mrerptari,Cur 
altores louis dicantur curetes fuifle^ic ait:<p ^ncipes diurni itel 
lig'*difucrut,uetuftateuccftetaimaiuscoponCTe altores louis 
cclebrauifTc.Quatu errauerit bomo eruditus iam res ipia decla 
rac,Si enim princeps eft lupirer: dC Scorum;6C religionu: fian 
illum nulli dU colebant uulgo <p nodum nati fuerat quicolunir, 

. apparet, Curetesexdiuerfo principesfuiffediuininointdligen 
cu perquos erroromnis inductus eft;2< dei ucri memoria flrla 
ta.Ex ipfis itacp myfterus SC ceremonws intclbgere debuerunt 
bomimbusfe mortuisfupplicare.Nonigitut exigo utaliquis 
poctaru fidtionibus credatrqui bos mentiri putat potificu ipo 
rum feripta c6fideret:8C qcquid cftlittetaru ad Iaera pdnetium 
taioluacpluraforta{fcgnosaftrimus;inueniet.in qbus intelli 
gat inania: incpta:c6meciciac{re omnia qup pro fandtis habenf 
Si qs autem pcgpca fiipima depo fuerit errore:^{e(ito ridebit m 
cptias bominu pene demeritiu:illos dico quiuel inboneflolal 
tatucripudiacruelquinudiuncfticoronaaaucpfonaci auc luto 
obliti currunt. Quid de fcutis iam uemftate putridis dicam? 


Que cG porcat deos ipos fcgeftare bunicris fuis arbitrantia 
Funus Bibaculus inter prfapua pietaas exepla numerat. Qui 
cu precor eirec:tGlictonbus prfeunbus an^g portauit:cu ba 
becet magifttat^ beneficio munens cius^uacatione. Noergo lUe 
Furius:led plane furio fus fuit:quie« piatura boc minifteno le 
putauic ornate. Merito igic cu bgca uiris non imperitis ac rudi 
bus fiat;Lucreci9exclamat.O ftulcas bominumeces.O pectora 
ceca;^i^intenebrisuitg:quacifcppericulisdegic:boc gui qd 
cuncpeft. Quis bec ludibria no derideat qui habeat aliquid fani 
tacisiCu uideac bomies uelut m«e captos ea ferio ftccre : que fi 
quis faciat in lufu nimis lafciuus ineptus efle uidcatur. 


< Capitulum.xxu‘.Quis auitor predidaru uanicatum in ita 
lia apud Romanos fuerit;5C quis apud alias gentes. , 

Y' ^ ArumuanitacuapudRomanosauidtot6C coftirutor Sa 

I g b inus lUc rex fuit:<^ maide animos bominu rudes at<p 
impericosmouis lugftitionibus implicauitrquod ut faceret ali^ 
q cu auctoritate; fimulauit cu dea Hgeria nocbumos fe habere 
cogreffus.Erat qugda fpclunca peropaca in nemore aricino: un 
de riuus perenni fonte manabac.Huc fe remotis arbitris inferre 
cofucueratruc mentiri poffet monitu dcgcoiugisea Iaera popu 
lo le cradetciqug accgptilTima dGs effenciuidelicet afhitiam Mi 
noisuoluic imitaritqui fe i^ antrum louis recodebat; 6C ibi diu 
moracus;leges taq fibia loue traditasaf&rebacmcbomincs ad 
parendu no modo imperio fed etii rebgione coftringer;. Nec 
diffiale fane fiiit pfuadere palloribus. Itacp potifices : flamines 
ialiosraugures creauictdeos per&milias delarip£ic:fic noui po 
puli friroces animos midgauiciSC ad fludia pacisa rebus bellicis 
auocauit.Sj cu alios &llcret:feipfum tamen non fefeUic:na poft 
annos plurimos Cornelio fiCBebioconfulibusinagro feribg 
Paili) fub iamculo arcg dug lapidcg funt reperte a foffonbus; 
quaruinalcera corpus Numg^tiinaltcrafeptelarini libri de 
lure pocificio.ltcgrgcitocidcm dedifaplma fapicngfcripri:g 
bus religiones no eas modoiquas ipe inflitueraciied omnes prg 
cerea diifoluit.Quarcadfcnanim dclaa decretum eft;utbili 
bri abolcrencur.Ua eos. Q.Pccilius prgtor urban^in concione 

d 5* 



pwuli ccJi-eiiuuiC-Inlipienter id quide.Quid em _pfuit libros 
efle cobultosicu hoc ipiun: 9 » iiincideo c 6 bufti:<j religionibus 
derogabat mcuorielic craditu;Nemo ergo tue infenatu n ftul 
cilTim^.Potueracenim6Clibriaboleri:5Crestn in memoriam 
no exiredta diiuolQc etia pofteris approbare gea pietate 'defen^ 
dennt religionesiauctontate religionu ipiaiu^eftando minue 
rut.Sed ut Pompilius apud Romanos mfticutor ineptamj reli 
gionu fiiitrliCantePompiiiuFaunusinlatioig dC Saturno auo 
neraiia Iaera eoftituit; 6 C Picum patre inter deos bonorauit : dC 
foro re lua Fautam Fauna eandei^ coiugem cofecrauit. Quam 
Gabius Baffus 6 cua nominata tradiditt^» mulieribus ha cane 
re cofueuifTetiut Faunus uiris.Eande Varro feribit tantf pudi 
an? fiiiifeiut nemo lUa quoad uixent pr?ter fuu uiru mas uidc 
rit: nec nome eiusaudierit.Idcirco.illi^ulieres in operto heri 
ficat: 6 C bonam deam noniinac.Et. C.Sex. Clodius ineo libro 
que gr?ce Icripfit/efert , Fauni bac uxore fuiifeiqu? cotra mo 
rem decuC^ regium clam uini ollam ebiberat SC ebria latita erat 
Hirgis mircbeis auiro ufep ad morte c? fa.Poftea uero cuj euj fa 
(itiluiporiiitenibCdeiideriuePferrenpofljdiuinu illi bono 
re deculilTeddcirco in facrisei^ obuoluta uini/ amphora poni. 
Reliquit ergo pofteris Faunus quocp n5 paru erroris: quem ta 
menprudentesquiqjprffpiciunc. Namllucilli^eoru ftulticia; 
qui limulacbra deos putat efferderidet bisuerfibus.Terricolas 
lamias^Fauni quas.Pompiliitp :ftitqp:e,Num? 9 .cremit omnia 
ponic.Vtpueriinfancescredunt figna omnia aena. ViucredC 
ee bomines:fic ifti omnia fibta Vera putanticredunt fignis cor 
ineffeacnis.Pergula pi(itoru; 6 <i c?tera:Poeta quidej ftultos bo 
mines in&ntibus comparauiciat ^o mulco imprudentiores ee 
dico .Illi enim limulacbra bomines dicunt uel putant: bi deos. 
Illos ?cas 6 cic putare quod non eft:bos ftulticia. Illi ucitp breui 
delinuncfelli:boy uanitas dC durat femp SC crefcit.Sacra liberi 
patris primus Orpheus mduxit in gr?aa:primuf<f celebrauic i 
monte boeti? cbebis:ubi liber natus eft proximo. Qui cum fre 
quencer citbar? cantu perlbnar«:CitbcronappeUatus eft. Ea fa 
cra etiam nunc orpbica nominanturii quibus ipfepoftea dilace 
ratus carptus eft. Et fiiit per eade tempora quibus Faun^.Sed 
quisecace pr^cefferit dubitari poteftdiquidem per eofde annos 


Latmus Priamul^' regnarunt-Iceni patres eoiuni Picus dC Lau 
medonrquo regnante Orpl''eus cu argonautis ad llienliulitms 
acceflit-Procedamut igit ulterius qufraniusrqs onmo colen 
do^deo^prim^auctorexcicit. Didun'^mlibrLSg^HTHcr£05O‘ 
TTitJ,K2^iKH{r.i.narratioruspindaricf ait. Meliffea ebretenCuj 
rege primii dus fecnficaileac ritus nouos iacro^i^ popas inero 
duxiilc.Hui;!s ducis fuille filiasiAnialtbei fiCiVlelilVajique Io 
uetn pue:^ caprino lacteae meile nutrierut. V ndc poetica lUa 6 
bula origine runipfic:aduolalTeapesac<^ ospuen meile coplef 
fe.MelilVam uero a patre prima lacer dote macri magnf coftitu 
ta:undeadbuceiufde matris anciftices MelilTf nuncupant. Hv 
ftoria uero facra teftac ipm louepoftq rcru poat^ eft; in tantaj 
infolenciauenifTemtipfefibifenamultLS in loas conftitueret. 
Na CQ cetras circuiretrin quacu^ trione uenerat: reges princi 
pefue populo:^ bolpido libi dC amiaoia copulabatrSC cu a quo 
qj digrederer. •iubebac libi Fanucreanbolpicisfuinoniine;q 
£i uc pofletamicitif 6C tbederis memoria coferuari. Sic coftira 
ca lunt tepla loui Atbabirio^Ioui Labiriado. Atbabirius eni dC 
Labiriadus bolpites eiusatcp adiutores m bello fiienint.lce Io 
ui Laprioiloui ivlolioniiloui Caffio:6C quf funt in eunde mo 
du;qd illeaftutiltimeexcogitauicmc 6C fibi honore diuinu: SC 
ut bolpicibu^ filis gpetuunomeacqrerec cd religione coiucJtu. 
Gaudebat ergo illi^ buic imperio eius^benter obfequcbant: 
6C nominis lui gratia ritus araiuos;6C fefta celebrabant. Simile 
quidda m Hcilia iwit Aeneasrcucoditf urbisAcefte bofpicis no 
men impofuittut eam poftmodu If tus ac libes Aceftes diligerj 
augeret bomaret.Hoc modo religionecultusiu^ oib^ terrf 
lupiterleminauict&cxemplucftcrisad imitanau dedit. Siue 
igit a MeUlTeoilicuc Didimus cradidiclcolcndoy deoy ritus cf 
fluxicifiue ab ipo quocp loue: ut Euhemerus tradit . De tepore 
tamen coftac qn do coli coeperint . Meliffcus quide mukum 
ameceffit f tateiquippe qui educauenr louem pronepote. Et id 
circo fienpoteftmel ut anteuducadbuepuero loue deos cole 
re mflitueritadcft alumni fui matre SC auiaj tellurem : quf fiiic 
Vrani coniunx:pacrem Saturnum. Et ipfc boc exemplo atep in 
ftiruco loucm ad camam fuperbiam prouexene : uc poftea libi 
diuinos bonoresaudececauumctc. 


C Capitulum.xxi«. Quo tempore uan? fuperfticiones: qui 

l>'as fub auctoribus. 

- ' ^ Vnc qm uanaru fupftitionu origine deprcbedimus:fup 

j * Peft uc ecia c^ora conigamus:per qu? fuerint illi.-quo:^ me 
moriacoiit.Tbeopbilusinlibro de temporibus^ ad Au(itboli 
cum fcripto.ait in bift oria fua T alium dicere:^ Belus quem ba 
byloni & affyri colut autiquior troiano bello fuilfe inucniarur 
CCC.xxij'.annis;Belu aut Saturno f quale fuiffe: dCutrutp uno 
tepore adolcuiife. Quod adeoueriieftmc ratione ipfa colligi 
poiTic.Nam 6C Agamemnon qui geffit bellum troicum: louis 
abnepos fiiit;6C Achilles Aizx<p ^nepotes: dC Vlixes eode gra 
du^ximus.Priamus quidem longa lerie:fed auAores quidam 
tradunt Dardanu. 6C lafiti Coryntbi filios fuifTcmo louis.Nec 
enimfiitafuifietiad ufus impudicos Ganymede pronepotem 
fuu habere potuiflj. Icarp paredbus illoytquos fupra noiruaui: 
fi cogruenter annos diuidas.numerus cofenciet. Ab excidio au 
tem Troiang urbis colligunt anni mille quadrii^eti feptuagin 
ta.Ex bac temporum ratione mamfeftum eft ante annos no am 
pliusq mille odtingentos natum elfe Saturnm:qui 6C lator om 
nium deorum fuit.Non ergo ifti glorientur ucroru uetuftate: 
quorum SC origo 8C ratio dC tepora deprebeiafuAt.Reftantad 
huc aliqua qup ad arguendas religiones ^ias plurimu ualeant: 
fed iam finem facere libro dccreirf ne modu exc€dat.Ea enij ple 
nius funt exequendamt omnibus refutatis que ueritati uidentur 
obftare;ut homines qui bonoy ignoratia uaganc incerti;ad reli 
gionemuera pofr^usimbuere.Primusaut ^pictipgrad^eft 
Blla intelligere.Sccundus ueta cognofcerc.Ergo apud que} bpc 
prima inftitutio noftra^feceritrqua &lla deteximus : excitabit 
ad ueri cognitionemrquia nulla eft homini iocudior uoluptas 
SC erit iam fapi&ia cpleftis difciplinf dignusrquarg ad cogno/ 
fcenda cetera libens ac paratus accelfenc. 

Ladancu firmiani diuinay inftitutionu aduerfus gen 
tes libere origine erroris ad Coftmtmu imperatore. 

rationis obliuio: SC ignoratia fui; 6cit bomines ingratos 
ueri dci:qui colitur in aduerfis SC in^fperitatccotenit.Ca.i. 



Vangprimohbrorcbgionesdeoru; falias effe 

I mof^uerinir^bi quorum uarios di^limllel'^^ 
culniscpuniuerlam terra coieniusboniinu ftul^ 
ta pluafionelufcfpic: mortales fuerint: functi<^ 
, u ita.diuinfneceflitati.morte coceiTerinettame ne 
qua^uDiotioreliquatunbic fecudus liber fontem ipluni pate/ 
6cict erroy:caufaf(^omncs explicabicrqmb^decepti bonilcs 6C 
prirmtMeoscredidertttSCpoftinodu inucterata pluafione in 
luiCf ptis prauiflime religionibus gleuerauerint.Geftio eni con 
ian^!tismanib^;dC bominum impia uanitate detoitaXinguIans 
dei alTerere maiefUteXufeipi» utilius & maius officiu : Icilicct 
rcaocaii homines aprauis itineribus;2C in gratia fetu ipfos re 
ducendime feCut quida pbilolbpbi feciut) tatopere defpiciant. 
Neuele infirmos fuperuacuos:5C nibil dC firuftra omnino na 
tosputent:quf opinio plcrofi^ad uicia copcUit.Na dumexifti 
mat nuUi deo nosefTe curf :aut poft morte nibil effe futuros: to 
tos i'e libidinibus adiiciuc. Et dii licere fibi putat: hauriris uo 
luptatibuslitienterincubuntiperquasimprudentesin laqueos 
mortismcurrat.Ignoratcnimquf fit hominis racio:q fi tenere 
ucUct :in primis deum fuum agnofcerent:uirtutem lufticiamcp 
fequercntur:terrenasfigmentisanimasfuasnon fubficmerent: 
mortifrias libidinum uoluptates no appeterent. Denicpfeipos 
magni f fiimarent:at<p intelligera plusefTe in homine q uidet; 
cuius uini condicionemtp n5n aliter pofTe retineri: nifi cultum 
ucn prcncis fui:dcpofita prauicate,lufcfpcrint.Et quide^icut 
oportet de fumma reruj ffpenumcro cogicans)admirari lole<^ 
maieftatem dei £ingularis:quf contmet regittp omniarin tancaj 
uenilTe obliuionem:ur quf lola coli debeac:fola potifTimum ne 
gliganir.Hominesautcmipfosadcantamcfdtatem effe dedu 
dtos:ucucroacuiuo deo, mortuos anteferat:terrfnos autem in 
certaqjfepultos.ciquiftmdacoripfiusterrf fiiic: tamen huic 
impietati bominunijjofTct ueniaconcedi:fi omnino ab ignora 
na diuini nommisuenirct bic error. Cum ucro ipfos deorum 
cultorcs:ffpcuidcamusdeum fummuj 5C cofiten SC prf dicare 
qCibiuenianifpcrarepofrintimpietarisfuftqui no agnofeunt 
cultum eius:quem prorfus igno rari ab bominc 6s noelif Nam 
6C cum iuranc:6C cum opcannfiC cum gratias agunt non loucni 


aut deosmulcosrfcd dcu nominat adeo ipfaueritas^cogente na 
tui:a,eciaabinuirtispeccatorib9erupic.Quodquide no &ciut 
in proiperis rebus. Na tu maxie deus ex memoria bominilela 
bituncubeneficgseiusfru^esbonoredare diuinf indulRentig 
debet. At uero liqua neceflitas grauis preflencrtuc deu recordi 
tur.Si belli terror infiremuerit: li morbo:^ peftifcraius incubue 
rit:£ialimeta fioigibuslogaficdtas denegauent:fiffua tempc^ 
ftas:fi grado ingruerit ad deii conftigiutta deo petit auxilium: 
deus ut Tubueniat oratur:fi qs in mari ,uento ff uieKiactat,buc 
inuocac;lj qsaliq ui afflictat :bu.c potius iplorac. Si qs ad extre 
mam mendicandi neceffitate deduiftus^uictu precibusexpoicic, 
deu) folum obteftatucjSCpereiusdiuinumattpunicum nome^ 
hominum fibimifericordiaj qugrit.Nunq igitur dei memine' 
runtmifi dum in malis lunc . Poftq metus deferuit; 6< pericula 
recefferuntttum uero alacres ad deorum templa concurrunt :bis 
libant:bislacriScant:boscoronant.Deoaucem:queminipfane 
ceflitateimploraueruntme uerbo quidem gratias agut:adeo ex 
rerum ^pfpericateluxuriajex luxuria uero ut uicia omniadic im 
pietas aduerfus deum narcicur.Q.ua nam iftud ex cauia fieri pu 
temustnirieirealiquampcmcdampoteftatemtqupueritatis iit 
femjjer inimica:quf humanis erroribusgaudeat:cui unicum ac 
perpetuum lit opusefEmdere tenebrasi&C hominum cfcare me 
tesmelucemuideant:nedem^incflumarpiciant:ac natura cor 
poris fui feruent.Namcum cfceri animantes pronis corporib^ 
in burau fpedlet : cp rationem ac fapiriaa non acceperunt; nobis 
autem ftacuserevtustfublimisuultus ab- artifice deo datus lit: 
apparet iftas religione deoru non elTe rationis bumanf; tp cur 
uantcelefteanimaladucncrada terrena. Parens ille nofter unus 
fiC folus cum fingeret bominemddeft animal intelligens dC rois 
apax : eum uero ex bumo fubleuauiqad contemplationem fui 
ar^ciscrexit:quod optime igcniofus poeta fignauit,Prona<5 
cum fpedtent animalia cftera teriam.Os bomini fublime dedit 
cflumcp uidere,IulTit,6C eredos ad fidcta tollere uukus. Hinc 
uticp.av epcoTToy appcUaucruntrq* furfum fpedtcc.Fp£icr/ 

go fibi renuncianc:fe(f hominum noniineabdicanc:q non fur 
fum afpiciantffed deorfujnili fottead idipfum ^ redti fumus, 
fiaeca bomini atoabucu putat. Spe^atenos cgluj deus uoluic: 


utiqj no fruftrama Si aues Si ex mucis.penc oia cflu uidecrf; no 
bis^ppnc datu c(l celii rigidis ac ftanbus uiderc: uc religionem 
ibi quetam^nit dcu cui^ledes illa eftrque oculis n5 pollum^^o 
c6teplemur:qd ^feito nofeciut:quifsautlapide:quciuntcerra 
ueneranc.Eftaucprauillimutcu ratio corporis rctfta iiciqd cft 
tenipocalenpluni uero animu; quiftemusbumilemfieritcum 
figura 6C ftat^ nibil aliud figninc«:nili mente bomiseo IpeAa 
re oportere quo mulcu:6C animii tam reAii efle debere qcorp? 
uc id cui dominari debet imitecurrueru homines 6< nomis lui 
Si rationis oblitiroculos tuos ab alto dcijciutdolo;^ dengunc: 
accp tim^ opa digicoy fuov::qli gcq ee pofTit artidce luo mai^ 


Cc apitulum.u.Quf fuerit prima caufa fingendi fimu 
lacbra.Et ueriffima dei imago cft bomo:6C extra 
fe deum nemo fideliter colit. 

C B ^ f igitur ametia eft.-aut ea fingere, que ipfi poftmodu 
t iment: aut timere .que finxerint! Non ipfa inquiunt ti 
niemu^red eos.ad quorum imagine fitita eft; Si quoy nonub^ 
cdiecratalunt-Nempeideo timetis:g>eoseffeincglo arbitrami 
ni.Neqs enim fi di) lunt aliter fien poceft.Cur igitur oculos in 
cfiii no toUitisiSC aduocatis deoy nominibus in aperto, lacrifi 
tia celebratislCur ad parietes SC ligna Si lapicles potiffimum g 
illos fpoftatisiubieoseflecrediDsiQuid iibi cepia! Quid arg^ 
uolunt!Quid deni^ ipfa finulacbraiqug aut mortuorum: aut 
ablenuum monumenta fune! Nam omnino fingendarum fimi 
lieudinum ratio idcirco ab bominibusinuencaeftrut poffe eo 
rummcmoruretmcriiquiuel morte fubcra(fti|iel abientia fue 
rant feparati.Dcos igitur in quorum numero reponemusiSi in 
mortuorum ; quis tam ftultus uc colat ! Si in ablencium : colen 
di ergo non funtifi nec uidenttqug &cimusmec audiunt quf pre 
camur.Si autem du abfentes ciTe non poflunc; qui ^quoniam di 
umi funciinquacuncfmundipartefunquidcntl&audiunt uni 
uecfa.Superuacuaergo funt fimulacbra illis ubi<^ prf fentibus: 
cum latis ficaudiennum nomina precibus aduocare. Ac enim 
prg Imtes non nifi ad imagmes luas adfunt ; ita plane quemad 
modum uulgusexiftimat:mortuoru}animoscirca nimult? 6C 
corporu fuoyrebgasabcrrareifoltamepoftg deusiUe prgfto 


effe coepituani fimulacbro eius opuj no eft.Q^uf lO eiiini ii gs 
iinagine hominis pecegre cofticud coceplet ff pius:ut ex ea iola 
ciucapiacabtentismumidefanuseffeuideadfieo reueiid acqj 
prf fenee in coteplanda miaginegfeueretreaqjponusgipli^ bo 
mrnis afpe(ftu frui udiesMimme ^fedto.Ec tn bomis ijti^o ne 
celTaiiammuidetcu^pculabeft:fupuacua futura cii prffto eft. 
Dei ay c cuius fpiricus ac numen ubicp diffiifus^abeffe nung pot, 
>'• ^femB,u"ci<^ imago fupuacuacft:fed uerent ne ois eoy religio in 
anis fit dC uacua:fi'nibil in prf fai uideac quodadorec: ideo 

fimulacbrac6ftituuc:quf qi mortuorum fune imaginescfimilia 
morniisfuntiortinienimfenfucartt.Deiaucin ftemii uiuecis 
uiuu 6C feniibilc debet effcfimulacby.Quod fi a fimilitudine 
id nomen accppit:quo polTunt ifta fimulacbra deo Cimilia iudi 
ari:qu?mbiifenciucnecmouenfiItacp fimulacbruj dei non il 
ludeft:qd digitis bominis:6Cbpidc aut gte:aliaue materia ia/ 
bricaf :fed ipfe bomoiquonia 6C fentit 6C mouetur: 8C mulcas 
magnafepaitiones babec.Nec incelligunc bomines inepriffimi 
g» fi Icncirc fimulacbra & moueri po flent : ultro adoratura bo 
mines fuiflentia qb^ funccxpolica:qup eflent aut incult^ 6C bor 
tiduslapisiaut materia informis ac rudismifi fiiiflent ab bomie 
formata.Homo igit illoy qua fi parens putidus eft:p cuius ma 
nus nata functp que fpeciem:figura:pulcbritudinem habere coe 
perunc.Ec ideo melior eflqfecicqilla:quf 6dtafunc:fiC tamen 
fadtorem ipm nemo fufcipit aut ue-ttur. Quf fecit ,timec:tanq 
pluspoflitefleinopcreqinopifice.Redteigif Seneca inhbris 
mor^busfimulacbrainqtdeoy uenerant;iilis fupplicantigc/ 
nupofito illaadorantiillispertotumaflidcncdiemautaflanc: 
illis flipem iaciuntiuidtimascg dunt:6C cum bfc tantopere ilifc i > 
pjantifebrosqillafecerecontenut.Quid inter fetam contrari/ 

. um:g ftatuarium defpicere fadtorem:ftatuam adorare:6C eu ne 

mconuidtuqdem admittere: qui tibi deos faciatfQ.uamergo 
uimiqua poteftace habere poflimtreum ipfeg fecit illanon habe 
‘‘ “i' ac:fed n^bf c qdem dare bis pocuitrquf babcbatjuidereraudire; 

■ loqui:moueriiQ.uifc[neigicurcaminepcuseft:utputet aliquid 

efle in fimulacbro dei:inquo ne bominis quidem quiegeft prf 
ter umbram \ fed bfc nemo confiderat : infedti funt enim per/ 
fuaGone:acmencescoruiTi penitus fucum ftulticip perbiberuc. 



Adorant ergo infenfibilia qui fentiuntrircationabiha.q Upiac; 

ex3nima.quiuac:cerrenaqonuntecflo.Iuuatei'goucluc m ali 

quafublimilpeculaconfticuturundeumuerfi exaudxrepolTinc 
Perfianu iUud.pdamare.Ocurugin terras alg 6 C cpleftiu manes- 
cplu poti^intuemmi:ad cui^fpectaculu uos exdtauit illeartifbc 
uerusde^:illcuobis fublimeuultudeditruosin terra curuaml: 
uos altas m^es SC ad parente luu cu corporib^iuis eredtasad in 
feriora deprimitisitanquos poeniteat nonquadrupedcs elTe na 
Cos:&s no eft cflcftc animal cu terrpnis in terramq; ucrgentibus 
adpquari. Q.uid uos beneficus cpleftibus orbati: pronicp in bu 
mum uedra fponte^pcumbiaslHumi enim mifen uolucamini: 
cudeorfu?qupricisquodinfublimiqufrete debuiftis. Na ifta 
mortalium digitoyludicra,6C&agilurigm€nta:exquolib3 ma 
tcnp genere formata^d aliud funt CCTraex qua nata funt^ Q^uid 
ergo rebus inferioribus fubiacecislQuid capitibus ueftristcrra 
fupcrponitisi Cu; ergo uos tcrrp iBmittitis bumiliorefqj facitis 
ipli uos ultro ad inferos mergitisrad mortemq} damnatis: qini 
bil terra inferius 6C bumiliusinili mors 6C inferi:quf li efEigcre 
uellmslubifctampedibusueftristerram contemneritis:corpo 
ris ftatu laluo.qd idcirco re(flum accppiftis:quo oculos atcp me 
cemcumeoquifecit.conferrepolTetis.Con^ere auce 6C calca 
re terram:nibil aliud eft:gfimulacbran6adorare:cpdc terra fi 
(fta funt.Itej diuitias non c6ci^ifcere:uoIupcaccs corporis fper 
nete:quia opes SC corpus ipfum cuius bofpitio utimur terra eft 
colice ut uiuacis. Moriatur enim necefTeeftjquife fu 
am<^ animam mortuv^adiudicauic. 

CCapitulum.iu. Quod SCaly qui uidcbancur 

fapiences:cftcris deterius peccauerunc. 

Ed qd prodefiad uulgus dC ad hoies imperitos boc mo 
^ cocionari:cu uideam^ecia dodlos SC pruaCTes uiros cu re 
ligionuincelligancuanicace:mbilominus tameenainbis ipfis 
qup danant colendis:nerdo qua ptauicate ptf flare. lntelligd>ac 
Cicero falla cfTequf boies adorarent-Na cu multa dixifltt gug 
adeuerfionem religionum ualerent:ait, tamen non effe illa uul 
go difputandame fulrppu publicf religionis difpucacio talis 



extinguat.QuidcifeciestquicuetratefefentuKulcro ipe m la^ 

pides impingat ut populus ols offendat 'ipie fibi oculos emat: 
uc o& cfci Hntiqui nec de al«s bene mereat quos patie errarernec 
de feipo galicnis accedit errorib^mecucic cande lapierif tuf bo 
no;uc fectis impleaciqd mente pej pitifed prudes Icies pedej 
laqueo inferitmt Cmul cu cf tensquos liberare ut prudmor de 
buit 6C ipfc capiac.-quin potius fi qd tibi Cicero uirtutis eft: ex 
perire populu &cecelapience.Digna reseft:ubi omnes eloquen 
tip cuf uiresexeras.Noenimuerenduefineubi in tam bona ca 
deHciatoratiorqlfpeeciamalascopioieac fortiter defendifii: 
fed nimiru Socratis carceretimcsddeocp patrocinium ueritatis 
fufdpere no audes. At morte ut lapies cotenere debuifii.Et erat 
inulto pulebriusmt ob bene potius didla g ob maledicta more/ 
teris.Ncc tibi laudis plus pbilippicg afferre poruerunt:g difcuf 
fus error bumani generis6C raftes hominum ad i^tate tua di> 
fpucationercuocare.S^ cocedamus timiditati quf in fapieteefic 
no deb«.Q.uid ergo ipfein eode uerl^s errore! V ideo te ter/ 
rpna 6C manu Sidta uenerari. Vana effe incelligis:& tn eadem ta 
cisrque feciut ipfi quos ipfe ftultiflimos confiteris. Quid igit 
^fiut uidilTe ce ueritateJqua nec defenfurus clTesmec fecuturus! 
Sed filibenter errant bi qui errare lefentiuntt quancomagis uul 
gus indoftumfquod pompis inanibus gaudetranimifq} puerili 
bus fpedtatomnia,oble(itacurfiiuolis:6Cfpecie fimulacbroruj 
capiturJnec ponderare Ibmm unamqua<5 rem pot: ut intcUigat 
nihil colendum effe quod oculismortalibuscemicur:q:necefl'e 
cft mortale fit! Nec mirandum effe fi deum non uideant: cum 
ipfi nequidenL bominem uideantiquem uidere fe credunt. Hoc 
enim quod oculisfubifdtueftmonbomofcdbominis recfpta 
culu efticui^ qualitas 6C figura no ex lineamecis uafculi quo coti 
neturffedex&dtisdC monbus peruidetur. Qui ergo colunt fi 
mufaebrafeorporafunt hominibus carentia: fc corporalius 
dedideruttn^dttplusaliquid mfiregcorpeicafic animi^offi 
dum ca fubtilius cernere quf adescorporalisnon poteft inmeri- 
Quos bolcside ille pbiloibpb^ ac poeta gauiter acculat: tang 
bumiles abigctos g contra natur? fu? radonc ad uencianda ic 
terr?ny>fiemat.Aitem.E: fidutaios bumiles formidiediuu 
Depceffo ftp pcemuc ad terra. Aliud quidem ille cu boc diceret 



ientiebatmihil uciqs elVecoiendu <j: da bumana no ctirec.Dem(^ 
alio loco religiones deo^ 6C coleus inane efle olHciu coficetur. 
Nec piecas uUa eOruelatii Ifpe uiden. Vertere lead ]apide3:atcp 
oes accedere ad aras:Ec^cubere bumi^pfttatu 6C padere palmas 
Ance deiirdelubra necatas langumc multo, Spargere quadrupe 
dumecuotis nectere uota.Qup^fecto li cafia funemd oportet 
lBblimes2<excelfosaiosauocariac.^m terra pr^t: fj nibil ali 
udqcfleftiacogicarc.Impugnac? luntergoaprudecionb^fallf 
rdigionesrq! ienciebat ee &il'as:£} no eft mduiita uerarq: ^is aut 
ubi efTet ignorabac.Ttat^ fic babueruc tanq nulla elTet oio: q* ue 
ra no poterat inuenire.Ec code mo inciderut in errore mico ma 
xoreqilli qfalfa tenebat. Na dC ifti fragiliu cultores guis fmt m 
epci:q:celeftiacofticuucin rebus corruptibilibus atep cerrfnis:a 
aliqd lapiecif retinecifiC habere uenia polTuntrqt fumii bois of 
ficiu:6(lin6reipa:cn_ppofitocenec:li3debominu acc^ muto 
ru uel folu uel ceite maximu in religioc,difcrime eft. Hi uero g 
to fuetut fapieciores intcllcxerut falff rdigiois errore: canto 
fa(iti luc ftulcio res: q ee aliqua ueraj no putaucruc. Icacp qm laci 
li^ e de alienis iudicare g de fuis;du alio^ prf cipiciu uid«: no 
^Ipcxertic gd an fuos pedes eec.In ucrac^ igit pte:6C fuma ftul 
DciainuenitSC odorgdafapientifrut poflit dubitare quos di 
caspotiirimuftulriores:iUosne,g6Ha} religione fufeipiutran 
eosg nuUa.Sj ut dixi uenia cocedi polTct impicis:6C g ie lapien 
tes cue no &ceanf.*bis uero n p^t:g fapietia^frfefTi^ftulticiam po 
tiusexbibrt.Non fum equidem cam iniquus:ut eos putem diui 
narepocuiffc:uc uentate pcc feipos inuenirentiqd fieri ego non 
pofle c6fiteor:fcd bocab bis exigorracioneipia prpflare potuc 
runc-Facerrt enim prudentius fi 6Cintelliger«^e aliqua uera: 
5 C&lfisimpugnatis,agte^pnunciarCTeaqupucra eflee ab bomi 
mFusnon teneri.S; mouerit eos fortafTe illud qd fi q uera efTet 
religior exyceret (e ui dicare:ne pat eret ee aliud gcg. V iderc eni 
nullo modo potueratiquaieaucaquo: 5 Cqu»dmodu) religio 
uera oppnmerct:quodeft diuini facramcnri SC cfleftis arcbani. 
Id uero nifi docearunaliquis feire nullo padto poteft. Summa 
rei bfceft.Imperiti dC infipientes fellas raigi6csj>ueris habent 
quu necp uera fdutrnecp^laj intellgut.Prudmores uero: ga 
ucram nefciuntiaut inbisquasfidfasec intelligunt^feuerantrur 



aliquid tenere uideanc:aut omnino mbil colunt ne incidat uiei’ 
tore:cu idipm maximi fit errorisiuita pecudu fub figura bois 
imican:ialfuj ucro mtelligere:eft qdelapiedf : bumanf ; ultia 
buc gradu^cedi ab boie nopoteric. Itai^ multi pb5y religioes 
(uc docui)luftulcft:ue^aut Icire diuinp e japiencig.Homo aut 
P lapm pucniread baciapietia no potmifi doceat a deo.Pbilo 
Ibpbi qd fummu fuit buanp {apiraf^afiecuti funt:uc itelligeret 
qdnfit:illudalTeqnequetut ut diceret qdfit. Nota Ciceronis 
uox eftmdna tam 6cile uerainuenire poirem:q &lla couincerc. 
Q,uod< 5 uiresbumanf coditoiscxcedit:eiusofficu facultas no 
bisefi atcributa:qbus tradidit deus iaaj ueritatis. cuiexplicadf 
q tuor pofteriores libri feruiec.N uc interim &lia ut coepim? de 
tegamus. 

^ Capi.iiu.Quod nil maieftatis 6C reuerentijbabeat idola. 

C X Vidigiturmaiefiads poffuncbabereumulacbratquf fii 
X^crut 1 bomuculi ptatemfut aliud fiecet:ul’uc oio no fiertt.' 
idcircoapudHoraciuPriapusitaloqf.Olimtrucus era ficui/ 
nus inutile lignu.Cu faber incerti fcanu faceret ne. Priapu. Ma 
luit efTe deu:de^indc ego,fiiru^aiiiu^ maxu formido . Q.uis n 
fit rato boccuftode fecurusiFures em ta ftulci funtmt Priapi te 
tigmetimeatrcu auesiplp quas terrore 61cis,auc inguinis .abigi 
exiftimat fimlkbris &bre&dtis.i. boiu^ plane fiTib^infideatini 
<lificcc:inqnet.Sj Flacc^ ut latuaci carmis icriptor.derific boiuj 
uanitate.Vey bi q 6ciuc:fena ft re facere opinant. Deni(? poe/ 
ta maxim9;b6 in cf reris prudwnnjolo no poctice:fj anilif defi 
pmitjcu 1 illis emedatiffimislibriseaa fieri boc iuba.Ec cuflos 
fuy ac<p auiu(^ cu felce {aligna.Hellefp6tiaci ferutt tutela Pria/ 
pi. Adorat ergo mortaliaiaut a mortalib^ 6Aa;firagi eni.crema 
ti pofliint ac pire: nam SC tedtispecuftate labrab^ Ippe cominui 
folec;6C cofumpca incMio dilabunt i dnereifiC pleruc^ nifi fua 
illismagnitudo lBuenerit:aut cuftodia diligw fepferic inprpda 
fiirib^oedut.Quf igit infania eft:ea timere:^ qIk aut ruing aut 
ignes aut furta timeantur iQuf uanitas aliqua 3? bis fpedtare tu 
tclamrquf tueri femetipfano poffuntiQup guerfitasad eorum 
prefidia decurrererquf ipfa cu molant funt:niC a colenti 

ousuindiccnflVbi ergo ueritaseftriiinullauis adbiben pot 
religi6i:ubinilq>uiol^poincapppubi iacrilegmfieri iipoc! 


Ciuic^dauc oculis manibur<^ibiec'tuell:idueroq:lTagile elh 
ab oi rdelmortalicacis cft alienu.Fruftra igic boles auro:ebore; 
gemmis deos excolut 6C exomacrqti uero ex bis reb^ nulla pof 
iinc cape uoluptace.Quis ufus e pciolo'^ mun^^nibil ieaenb^i 
An illeqmomiusiPaneni roedcfdiilo^corpaodonb^ac pre 
cioCis ueftib^ illita 6C couoluca bumi ccduc qua deos bonorat : 
g necp cu fieret rendcbit:ne<^ cu colut fciuc. Neceni fenlum,co 
fecrarione/upferuc.No placebat Perllorg» aurea uaia templis m 
ferannfupuacuum putaueeIterreligiones:g>no lanc^itatisded 
auanuf fit iftf m.llla cni latice deo, que reAe colas Iferre_p mune 
re,C6pcfituius,&sg»animi fancboic^receflus MraSj6crco(ftii 
gencrofo pccb^ bonefto. Egregie fapimtertp lenfitiue:^ illud ri 
diculu iBdidic.HoceiTeau^in templis g^fint Venm donate a 
uirgine puperquas iIIa,omitK fortafle cocempfit.No uidebat.n. 
limulacbra ipa SC effigies dcoyPolyclen 8C Eufranoris SC Pby 
dif manujtxauroattpeborepfeAas, NibilaliudefTeg grandes 
pupasrno a uirgimb^qua^c lufibus uenia dari potUed a barbatis 
bominib^ colecratas.Mento igit etia fenu fhilticia Seneca deri 
dct.No ingc bis pueri fumus ut uulgo dicit jfed femp.uey B Iter 
cft;^ maiores nosludimus.Ergo bis ludicris 6C ornatis SC gra 
dibus pupis; ungueea tbura 6C odores inferut: bis opimas 
& pingucsboftiasimmolacigly efigdem osifedcarcncofficio 
detiu.His peplos BCindumeta prfciofarquibusulus uelaminis 
nullus eft. His auru & ai^eptum colecrattquf ta non habent qui 
accipiutigquiiUadonarut Necimmerito Dionyfius ficilif ry 
xannus:poftuidtocia,grfcia poutus.dcostalcscocempfitrfpolia 
uitdilufit.Si quide fiicnlegia fua^iocularibusetia didtis,proi'eq 
batur.Nam cu loui olympio aureu aroi Au detraxilTetilaneum 
iuffic imponi diccnstprtateeiTcgraucaurcumibyeme frigidum; 
laneum uero utricp tempori apcum.Idem auream barbam detra 
bens:et Aefculapio incogrues:6C iniquuecaic,Cu apollo pf ei^ 
imberbisefletadbucaclfuisj)rioreffiu,g pacrqbaroatu uideri- 
Item pateras 6Cexuui3s:6<paruaquf da fi^aquf fimulacbro 
ru protentismamb^ cenebsuitur detrahebat; 6C accipe feilla non 
auferre dicdjM. Per g enim fhiltu elTc dC ingracurnoUe accipere 
ab bis ultro porngencibus;a quibus bonafibi boies precaretur. 
Hfc enim feat impune; cf rex 6C ui Aor fuit. QuTetiain fecuta e 



eum folica foelicicas. V ixic cm uf^ ad fenedrute :regnucp p ma 
nus filio cradidic.In eo igit q: boies lacrilegia uindicare non po 
tecacroportuic deos ipfos fui mdices ee. Ac fi bumif gd cale c6' 
mi£eric:buicpfto fuc fl^dla:ignes:eculei;cruces:et quicgd exeo 
gicarc iracis 8C furecib^ licj.Sed cu puniuc depbefos i facrilcgio 
ipfi de deoy fuo;: pcace diffiduc.Cur em no illis pocilTimu reli 
quae ulcifcedi iuilocu:fi eospoffe aligd arbitrafignetia pucanc 
illo:^ numine accidilTemt pdones re:^ facray depbeC teneret 
ffuiucno ta ira gmetu:ne fi deo^iniurian6mdicaucrit:ipfos 
expectaepene icredibili.f.uamcace:g nocituros fibi deospueant 
ob aliena fcelera:g ipisa gbus uiolaci fpoliacitp fune: p le ipfos 
nibil no(X potueruc. Ac cni fppe ipi quocp in facrilegosuidicaue 
runt.pot id ucl cafu accidilfeiq* aliqn no fepcr:fed tamen paulo 
poft;quando id acciderit oftedam.Sedqugro cur illi tot SC can 
ta facrilegia in Dionyfio non uindicauerinttquinon furtim fed 
palam deos ludibrio babuitlCur buc ta potente iacrilegu a tem 
plis^a ccremonysjab imaginib^ fuis n5 abucric ! Cur etiam (acris 
rcbusablacis j>fperenauigauit:quod,iocodpfeceftacus eftutfo 
lebaci V idecis ne,ingt comitibus fuis naufiagium cimecib^: g ^ 
fpera lacrilegis nauigacio ab ipisdfis imortalib^cribuat iSed bic 
forcaffe a Platone didicerat deos nibil ee.Q_uid.C. Verres que 
Tullius accufacor ci^ eideDionyfio;6C Phalaridi: tyranis oi 
bus c6pac:nonne omnem Cicilia copilauit fublatis deoy fimula 
ebris omamrtifcp pbanoy JOciof ij cft^fcg fingula. Vnu libet 
c6memorare:in quo acculacor.omnib^ eloqueeif uiribus:omni 
deni<p conatu uocis corporis deplorauit.De Cerere uel catbi 
nenfi uel f cberefi : quay alterius tanu fiuc religio; ut adire tepli 
ei^ fccrcta penetralia.uiris nefas eet. Alterius antiquitas tata fiiit ; 
ut omnes biftorip loquat ipfam dea fruges i ptbnp folo.f mu re 
periiTetfiliajcp ei^ uiigineex eode loco rapta.Deni^ graccbanis 
teporib^ turbata republica 6C fcditioib^ SC o ftencis cu reptu crt 
incarminib^ fibillynisrantiquiflima Cerere debere placarirlega 
tifuncftbnamifli.HfcigitCeresuelreligiofiitima^ uidc ma 
ribus, ne adorandi gda gratia liccbac^uclantigffima^quecS.PQ. 
R.facrifictjs donifep placauerat:ex arcanis uttuf^ penetrali/ 
bus a. C. Verre im iliis latronib^ feruis impune iblata eride uero 
cum alfimMtct fe a ficulis uc aufampaid? fufeiperet oratu; bis 



uerbis ufus eft fete iam ne deos quidem in fuis urbibus ad quos 
coniugerec babere:^ eorum Cmulacbra lanctiirima.C. Verres 
ex delubris religioL^mis fuftulifTet. Quafi uero fi Verres ex 
urbibus delubnG^fuftulerattdeceloquocp fuftulcrac . Vn ap 
paret iftos de^ mbil babcre in fe amplius: q mam de qua funt 
febncaci:nccrmerico ad te.M.T.boceflad ceipfum bominefi 
culicofugerutquoniatrienio funtexgd deos illos nihil ualere . 
EfTcnt eni ftuldllimi:fi ad cos ob defededasiniurias bommu 
cofiigiffent. Q.ui.C:Venine^fcipfisiratieepotucruc. Ac.n. 
V erres ob bf c fecinpra danat^ e:n6 i dv uidiauerunttfed Cicc 
ronis iduftria qua uel defmfores eius opplfitruel gracif refticir. 
Quid g»apud ipfum V errem no fiiit idla danatiorfed uacatio: 
ut queadmoduUionyfio fpoba gcftaa:d« imortales bo 
na dcderatnauigadone : ficetia Vem bonaqecetribuiiTeuide 
anturrinquafacnl^sfuistxaquillefiruipoirct.Na fremraTaus 
pofteacimlib^bdlis^lbopt^dominationisabomnipiculo 
metu remotusialioy graues cafus SC miferabiles cxit^ audiebat: 

6C g cecidifle folus ommbus ftantib^ uidebMut : is uero uniuet 
fis cadentibus folus ftetitidonec illum $C opibus facrilegio par 
tis 6C uica faciatdiac fenedhite cofechim : ^fcriptio triunuiralis 
afferret eadefciliacquf Tullium uiolatf deoy maieftatis ulto 
rem. Quinetiam foelix ineo ipfo fmt:g>anfua 5 mortem crude 
liflimum exitum luiaccu(atojisaudmit:d«isuiddiccc ^uidenci 
busiut faailegus ac pr? do ille religionum fuay no an morcrcf: 
q foUtium de ultione cf pitTet. 

i, C^culu.V. Q^foIusommucrcatoruerusdc^eft:foluf<p 
coledusmec elemeta nec corpa c^lefba aligd diuinicatis baba :i 
quo SC {ioid deilpiut:g (lellas deos pucatiqup no fua uoluntace 
mouennir:fed dei:6(qua ratione eas Cc fieri uoluit. 

f ^Vanco igif redtiuseftjOmillis infenfibilibus.etuanispa» -f 

k eo tedcrcaibi fedcstubi habitatio eft dn ueri : g terram 

fiabili firmitate rufpendiciqui c^lum difiinxic afhris fiilgennb^: 
qui folem rd^us humanis dariilimumiac fii^ulare lume in argu 
fuf unic^ maiefiacisacc^C.Tertisauc maria circufiipdic: 
fiumina fcmpitcmo lapfu fluere pcppitriuflic extedi campos 
fubfidere uaHes : fironde tegi fyluas : lapidofos furgere montes 



Que uacp ola non lupicer fecic:^ an annos mille feptingecos na 
tus e:fed xlle opifex rey,mudi melioris origorg uocac de^icuius 
pncipiu qm no pot copbendimec qri debet gdc. Satise bomini 
ad plena gfectacpprudetia;fi deu ee icelligat;cui9 itclligme uis 
6C fuma bf c emt uifcipiac 6C bonorificec coem parftem generis 
bumani:6Creymirabuiu£ibricatore.un qdaj bebetis obtulic^ 

cordis:dem^;:juf 6Cfe<fta fit 6C caret fenfutaqdeosadoranc: 
g cii dei oga mirarCTur;cf lu culuminib^uariis ;cerr3 cu campis 
Sc motib^ .-maria cu fluminib^ : 6C ftagms;6( fontib^: eay reru 
admiradbe obftupefad!i:& ipi^ artificis oblici; que uide no po 
tcrac:ei^ opa uenerari fiC colere coeperutrnec unqicelligc queruc: 
quato maior qco mirabilior fictqilla fecit ex nibiIo:quf cii uide 
ant diurnis legibus obiequentia:flinmo dis at<^ ufibus bomi^ 
num perpetua necefliate 6mulari;came illa deos exiftimant clTe 
ingrati aduerfusbnficia diuina;q deo &C pfi idulgetiffimodua 
fibiopa prftuieruc.Sedqdmirujfi autbarbari.-autlperitibo/ 
mines cri;at;cu ctia pBi £< ftoicf difciplinf i cade fmc opinione: 
ut oia cfleftia/l mouec/ deoy numero babeda eeceieanc.Siqde 
LuciUiusftoicusapudCiceroneficloquitur.Hancigif inftdlis 
coftantiaibaccanc^in ta uariis curfib^ in omnif tcmitate;:6ueni 
entia tcmpoy:nonpoirum intelligereCnementeironerconrilio: 
quf cu in lideribuselTe uideamusmon poffumusea ipia non in 
deorii numero ponerc.Itcm paulo fuperius' Reitat inqt ut mo 
tusafiro^ fituoluntanus:qup qui uideat/io indodte Tolumsue/ 
rum etia impie 6ciat fi deos ^ neget. Nosucro 8C gdecoftant 
n^amus:acuos o pHi no folu tdodtos:dC ipiosiuerueua c^cos 
£C inepcos.-delirosprobamusiq ignoradamimpitorum uanita 
te uici fiis. Illi eni folem SC lunam:uos etiam fidera deos putatis. 
TraditeigicnobisfteIlay myft€ria;utarasS<tepla findis eri 
ga^s:ucl'ciamus:quo quatp ricurquo die colamus: qbusnoib^ 

^ quibus pr^dbus aduocemu5:nifi focK nullo diferimine in^ 

numcrabilesrta minutos deos aceruatim colere debcmus.^uid^ 
$ argumentu illud quo colligunt uniuecfa cplefiia deos ee ineo 
trarium ualet.Nam li deos ee idcirco opinant : q: eptetos 5Cro 
nabiles curfus babcnt:errat.Ex boc cni appar« deos non efle;^ 
exorbitare illisapipftitudsidneribusnonlicet.Cfterum fido 
efTent; buc at(^ lUuc paffim fine uUa necelficate ferrentur ; ficuc 


animares in tcrratquo^ q: libere funt uolucares: buc at<^ illuc lu 
gant ut libuitret quo quatp mens duxerit eo fere. No e igic aftro 
rumoc^uolucari^fcineceiTari^icf prcfticucis legib^ oiriciiC^ 
deferuiut:fed cu difpucarec de curfib^ fide^:quos ex ipa remj 
ac tepoy cogrueeia itelligebat no ee fortuitos.cxifrimauic uoiun 
tarios ce.caq n^oife ta difpoCte;ta ordinate moueri; nili len 
fus illis incet ofFicij fui fci&.O g difficilis e ignora cib^ ueritas : 

qfecilisfcimb^.Si mot'’ inqtaftrorum fortuitu no lutmibil 
aliud rcfbtmifi ut uolutarii fmtrimmo uero ut no ce fortuitos 
manifeftum effiita nec uolucarios . Q^uo igit in coficiedis itme 
ribuscoflaria lua; feruantmimiyde^uniuerfi artifex lic lUa dif 
pofuitrfic illa machinatus e:uc p fpacia cf li^iuina 5C admirabili 
roe decurrerettad effidedas fuccedmu libi tcmpoy uarietates . 
An Archimedes Oculus c^auo p re Omilirudine mudi ac figura 
potuit macbinati:in quo ita fole:ac lunacp copofuit: ut if quales 
motus SCcfleftibus fimilesrcouecfionib^ lingulifc^ quafi dieb^ 
cfTBceret:& no moaccefTus folis 6C receflus:uel incrementa dimi 
nurionefep lunp uey ctii ftella^:uel erranciu uel uaga^rdiipares 
curfus orbis ille da uertif cxbiberec<Dcus e^o illa uera non po/ 
tuit machinari &C efficererquf potuit folertia hominis imitatio 
ne Omularel V trum ne igitur ftoicus 0 aftrorum figuras in illo 
prepicftas effidtaO^ uidilTetifuo illa conOlio moueri diceret :ac 
non potiusarcificisingenioUneftergo Oderibus ratioiadpage 
dos meatus fuos,apta:i'ed dei cft illa racio:q dC fecit 8C regit oin 
niamon ipforum lideruirfquf mouentur.Nam fi iolej ftare uo 
luifTetjxrpcruus ia*? dies effec.Item 0 motus ^ftra n5 haberet: 
quis dubitat fempitema noctem fiiilTc fiituram I Sed ut diei ac 
nod;is uiceseffentimoueri ea uoluit:dC cam uarie moueri :ut no 
modo luds ac tenebrarum mutup uidfficudines Oern:quibus la 
boris 8C getis alterna fpacia c6ftai«t:fed etiaj frigoris 2< caloris 
diuerfo^ tempo^ ms ac potefras:ueI generandis uel maturan 
dis frugibus conuenirec . Quam folertia diuinf ptatis in maebi 
nandis idnerib^ a flco^:qe pBi non uidebac : alalu efle fidera pu 
taucnint:ta§ pedibus $C fpote;ion diuina ratione,procedcrent. 
Cur autexcogicaueru illa deusiquis non intdligiciSrilicec ne fo 
lis lumine decedente; nimium epea nox terris ats^ borreiuibus te 
nebriaingrauefcecec:aocerec<^ uiucncibus. lca(^ dC cplum fimul 



mira uarietate diftfnxit:& tenebras ipfas mulrisminutifqj Ium 
nibustemgamt.QuacoigitNafo fapietiustgiUigrapiedf ftu 
dere fe putantrg Tentit a deo lumina illa ut borrore tenebrarii de 
pelleret ifhtutaJs eiilib^quo pb^omenabreuitc6pbedit:bis 
trib^ uerfib^terminauic.Totnumero talicp de^limulacbra figu 
tarlmpoiiut cf lo percp atras fparGi ten&rastClara pruino fp iuf 
fit dare luminano(fti.Quod fi fieri non potmc do fint: g 

nec fol gdeac luna do ee poirunt:qn^rrinibusaftroy no rone 
diffiruttfed magnitudine. Quod fi bi dij no funt:g nec Cfluj q 
dem in quo illa oia continar. 

f Capimlu. V i. Quod nec terramec aquamec pars aliqua mu 
i.mec totusipfi,dcus eft animatus ftoici mentiunrur.*qui quod 
adruunt pariter 6C euertunt. 

Imili modo fi terra qua calcamus; quam ibigimus 6^ coli 
f * musad uidtu:deusnon efttncc caitipi qdem ac montcsdij 
e"unt,Sed bi no funt;|s©fl tellusquidenMuniuer%deus uideri 
pot .Item fi aqua quf feruic alancibus ad ufum bibendi aut lauan 
di;dcusn5 efttnec fontes quidem:cx quibus aqua ^fluit.Si fon^ 
tes no funt ;nc flumina qde;q defiontib^ coUi^tur.Si flumina 
quotp dtf non fimerg e^arerquod ex fluminibus conflat deus 
baben no p6t.Q^ fi netp cflurne»^ terra:ne<p marc;q mudi gtes 
funtrdo ee pofTunt; ergo ncf mudusqdem totus deuseft :quem 
idem ipfi floici SC animante fapiwm ee contendunt-EtjDpte 
rea deu in quota inc6ftantesfuerut:ut nihil diAu fit ab bisiqd* 
no ab bifdem fuerit cucrluj.Siceni argumetant fieri no pofle ut 
foiiucareat;qufd fcnfibiIucxfegenerat.Mudusautem generat 
bomine:qcft fenfu prf ditusrg bC ipfum fcnfibileellc.Itcm fine 
fenfu effe non pofTercui^pars babeae fenfiq.Igitur bo fenfibif 
efl;etia mudo.cuius pars bomo efl.ineffe fcnfu^.Propoficoes q 
dem uerf functfiC fenfibile efliquod fenf^rf ditum gignat:&C 
babe fenfupcui^ pars fenfu au<flafit;fed al{upci6es6irf ;quibiK 
argumenta concludunttcf necp mundus generat hominem; nctp 
mundi bomo parseftma homine a pneipio idem deusfecit:qui 
8C mundu:5C no eft mundi pars bomo:licut corporis memby . 
Poteflemmunduseflefinebomme;ficutuibsSC domus. Atq 
ut dom^ um9 hominis babitaculuc;8C urbs unius pQpuli;fic & 


mundus domiciliu totius bumam genens.Et aliud eqd'icolic: 
aliud qd* icolic.Sed lili dum fhidec idqd' felio lulcf ganc roftr 
maie<^fenfibile eemudu:5<deu;argum«o'v:fuo^cofequeda 
no uideruc.Na fi mudi pars e bor&l Iwfibilis e mudus Iwc, 
Etgo q: mortalis e b5:rtforcalis fit mudus necelTe eftrnec catum 
mortalisifed etia oib^ morbis paffionib^ fbif cft'’. Et econcra 
rio fi de^ e mudus:& ptes ei^ utiq imortales lut:! S<. ho de’ c : 
qps e(ut dicitis)mudi.Si bqg lum^ pecudes:6< cftcra gna 
beftiay :6C auiu;5< pifciurquonia illa eodei mo fentiut: SC mun 
di ptes fimtf^Atboctolerabileeft.Na&bfc colunt fgv-pri) : ibi 
res eo puenitmc 6C ranf 5C culices formicf dii eeuideanturiq 
£C mfis ineft lenfus:6C ex parte mudi luntnta femper argumCTa 
ex Qlo petitanneptos SC abfurdos exitus habent. Quid q» ude 
ipfi aiuntideo:^ bC bominu ca mundum efle conftrudhij: quafi 
comunem domum. Ergo nec mundus deus eft nec animas: G c5 
finufhis efl;am’mansenim no conftruicur:fed nafcitur .Et fi eft 
fdificacus;#(ficutiq!tangdomustangnauis.Eft ergo aliquis 
artifex mundi deus:6C ieorium eiitmundusq fecfhis eflrleorfu 
ille qui fecit. lam illud q repugnans bC abfurdum:q> cum cf leftes 
Ignes cftcraq mundi elementa deos eife affirment , Item ipfum 
deum mundum dicunt, Quomodo potefi ex deorum multoru 
aceruo unus deus coficifliafiradu funtimundus ergo non deus 
fed domicilium deorum efl.Si uero mundus deuseft:g illa ola 
quf funt in eo d« non funtrfed dei mebrarquf uciq fola.d^i 
men accipere non poflunc.Ncc enim reite quis dixerit membra 
hominis unius.multos homines efTe ; fed tamen non efl fimilis 
comparatio animalis 6C mundi. Animal enim quia fenfupditu} 
efttetia membra eius habent fenfum:nec nifia corpore diuulfa 
putrcrcunt.Cuius igitur rei fimilitudinem gerit mundusiNimi 
rum ipfi docent cum fedtum cfTenon diffitencurrut elTec dijs 6C 
hominibus quafi comunis domus.Si etgo efi confiructus ut do 
mustnec ip fe deus elf :nec elemeta qup funt parces eius ; q neque 
domus habere dominium fui poceG:neq illa de quibus domus 
conftat.Non cantum igitur uericacerfed etiam uerbis fuis reuin 
cuntur. Sicut eni d ornus in ufum b^itandi fecca pec fe nibil fen 
tit dominoq fiibi^^ efe:qui eam fedcauc mcolic : ita mundus 
per f; lubd icnoensifeiitpti deo fubucctrg eum in ufi^ fui fecit . 



4 Capiralum.Vfl. Quod dupliciter peccant infipiftes. Et 5» 
auaritiaib optem religionis colit, pualece ro^^tccadicoemaiorii,*'*^'' 
&C qui fuerint maiores:quo^auctoritasprpiudicat ueritati. 

O Vplici g roe peccat ab infipi^ib^.Primu <$ elemeta ideit 
dei opeta,deo pferut.D€inde elemento^ iporuj figuras 
buana fpecie copbeniks colunt. Na 1'olislunf cp fimulacbra,bua 
num 1 modu format.Ite ignis terrp mans,q illi V ulcanu^ 
uefta;Neptunu uocatjTiec elemftis ipis 1 aperto licat.T ata boies 
imaginucupiditastenetmciauiliotadicatillaq uera£ut:auro 
f, gemmis ^eboredelec^amr.Ho^pulcbritudo SCnitorpftri 
git ocuIosrnecuUa religione putacmbicuq} illa no fulferic . Itacp 
• IB optem deoy auaricia 8C cupiditascolit.Gredut eni deos ama 
requiegd ipi c 5 cupifcut;qcqd e^pt quod furca; fiClatrocinia, 

SC bomicidiaquotidie ffuiuc : ^pf quod bella pcomj orbepo 
pulos urbef<^ fBuermnt.Confccranc ergo dqs manubias 8C rapi 
nasfuas:quoscerteneccffeeftimbecillesefre;acfummp uirtucis 
expertes:fi fubipdti funt cupiditacibus.Cur enim cpleftes eos pu 
temus:fi defiderat aliquid de terra? Vel beatos ;fi iiqua re indi 
gent? Vel incormpcostfi uoluptati babencea:in quibusappeten 
dis, cupiditas bominum non immerito damnamr) Vaiiuncigi 
mr ad deosmon tam religionis gratiaiqup nulla poteft effe in re 
bus male partis dC corruptibilibus:q ut aurum oculis hauriant: 
nitorem leuigati marmorisaut ebocis afpiciantrut iCi^es lapib 
los6C coloribus ueftesmeldiftindta gemmis fulgentibus pocula 
inIaciabilicontemplarionecontrecJtenc.Ecquanro fuerincoma 
tiora templa 6C pulcbriora fimulacbrartanto plus maieftatis ba 
berecredamrradeordigioeorum mbiialiudeft:qqd'cupiditas 
buana mirat.Hf fuc religiones quas fibi a maioribus fuis tradi 
tas ptinaciftime tueri ac defendere pfcuerantinecconfidetat qua 
!cs iintrfed ex boc ^batas attp ucras elTe cofidunc : q» eas ueter^ 

. tradideruti tantacBefl: audboritas uetuffatis:ut inquirere meam, 

. ii^us ee dfflt. Itacp cnedit ei paflim ta^ cognite uericati.Denicp 
apud Cicerone fic dicit Cotta Lucillio.Hebes Balbctgd Cotta; 
qd pontifex fenriat:fec nunc ego incelligam:quid m fenrias: a te 
emm.pbilofopbe/onemrdigionis accipere debeo . Maioribus 
aut noftnseria nulla roe reddita rarioniseft crede. Si credis cur 


ei^o ratione requiris.quf p6c efficere ne credasi bi rone requins 
&C querenda putas;g no credis; Ideo eiu qris uc ea ieqris cu inuc 
neris:doccc te ecce r6:n5 ee ueras religiones deo^^d lacies ; Ma 
iores ne poti^ an ratione t^ueris:Q_ue qde ubi no ab alio Lmu 
aca:fed a te ipfo SC electa e:cu oes religioes radicit^emirii. 
Si ronem ma^:dircedereteneceflceab iftituds dC auctoritate 
maioru:quonia id folum reclum eft .quod ratio prplcribit. Si 
autej pietas maiores fequi fuadettfatere igitur 6C ftultos illos fu 
iiTerqui excogitatis contra rationem religionibus leruiuntjfiC te 
ineptum qui id colas quod fallu eflecoumceris . Sed tamen qm 
nobis tantopere raaio^ nomen opponitur; uideamus tame qui 
foerint maiores illi.aquorum auAoritate difcedi ne% dicitur . 
Romulus urbem coditurusipaftores inter quosadoleuerat con 
uocauitrcuip is numerus codendp urbi parum idoneus uideret : 
confliruit afylum.Eo paffim confiigeruercx £nitimislocis pelli 
mi quicp fmc uUo coditois diferimme-ita coflauit •. ex bis oibus 
» populu^egitcp i fen^m eos;q ftate anteibant; & patres appella 
uiuquorum cofilio gereret oia;dequo ienatu Proptius elegia:^ 
fcriptorbfcloqtur.Buccina cogebat prilcosad uerba quirites. 
Centuilli in prato fppe fenatus eratiCuria prf texto nunc q nitet 
altafenatu:PeUitosbabuit,rufticacorda,patres.Hi lunc patres 
quoru decretis eruditi ac prudetes uiri deuotiflime feruiebant; 
id<^uey acimutabile omnis pofteritas iudicetrq» centum pelliti 
fenes feiatu efle uoluerut;quos tamen(ut in primo libro dicltu} 
eft Pompilius illexit ut uera crederenceffe lacratqup ipfe trade 
bat.Eft uero illorum au<ftoritas canti babeat a pofteris : quos . 

aret necp (um^ne^^ ifim^afEnicate dignos iudicamtf* 


nemo cu mueeee nec 


4j CapituIu.Viif. Quodracionepoti^fniccndue;8Cquf mi 
tacula Icripu fune ad confirmationem erroris multorum. 

d ^ Vare oportet^n ea reeemaxie in qua uicf ratio uerla^fibi 
^que<p c6fidcrc;fuo<p iudido ac ^pnis fcnfib^ nidad inue 
ftigida 5C ppendenda uericateig credentem aliems erronb’ de 
cipi^angipm rationis expcem;dedic oibus deus uinli porao 
ne (apientiamtut £C inaudita inuelbgace polTent dC audica ppen 
dcte.Ncc<p nos illi temporibus anteceflerunt. Sapienda quocf 


anceflerunc:quelio!busequalicdamr,ocaipanab ancedcRtib^ 
i no poc : illibabilis e cag lux 6C claritaslolis:<f ut fol oculoy : fic 
fapiccia lumeecordis buani. Quare di lapCjideft uencace qreirc 
fit inacu^piecia Cbi adimiitrg fine ullo iudicio meta ina^ 
ioruj?bac;fi< ab aliis peoidu more ducut.^fed B l^lic g> maioru 
nole pofico no putat fieri pollcjut aut ipi plus lapi3t:cp minore» 
uocafrautilli delipuerfKtpmaioresnoiant.Quidgrpeditquin 
ab ipfis fumam^ exeplujVKut quo iUi qui faUa menetat pofteris 
ttadiderutrficnosquef menim^pofteris meliora tradam^.Sug 
c{\ ingens qftio cui^ difpuuto no ab ingenio fed a fcietia uenit: 
quf plurib^ explica da eritme qd dubiu omnino rcUquat.Nam 
fortaiTealiquis ad ea coftigiac:q a multis et no dubiis traduntur 
, ^audtoribus eos ipfos quos docuimus deos no eeimaieftate; fua 
^cfppe oflendifl«5C^diRUs:&C l'omnus:auguru's? SC oraculisT 
£ane mfta enumerari po fiunt digna miracula.Impnmis illud 
quod Aitius Nauiusfiimus augurcu Tarquiniu Prifeu como 
ncretmt nibil noui &cere icipcreyiifi prius efla in3ugurat9:ei(5 
Rex^artis eiuseleuansfidem_,dicerec ut confultis auibus rcnucia 
rctfibi:utiu ne fieri pofT^idqd* i^do cocgpiflCT^affirmaretcp 
NauiuspofTe.Cape igif bac.ingt. cotem, eamcp nouacula diftee: 
ac ille incundlater accf pit ac fecuit.Deinde illud quod Caftor SC 
PoUux bello latino, apud lacum lutum? uifi lutjcquoy fudorej 
abluentes, cum ?dcseoy:qu? luncita fonti erat,fua fpontepatuir-' 
fet.Iidem bello macedonico equis albis inlideces Publio Vatie 
no romam nodteuenienti fe obtulifle dicuntur muciates eo die 
regem Perfen uidtumaccpcaptu:quod paucis poftdieb^litterf 
Pauli,ue:y:ftiifl'edocuerut.Illud etia mirabilcg-fimulacbrufot 
tun? muliebri non femel locutu efle tradif .Ite lunonis monet? 
cum captis ue«s unus ex militibus ad eam tranfferendam mifTus, 
iocabudus^c ludens interrogaret utnij ne roma migrare ucUetl 
RerponditucUeiClaudiaquocp proponitur in exemplo mira 
culi. Nam cu ex libris fibyllinis,id?a mater cct accita , & in uado 
tiberini fluminis,nauis in qua uebebatur b? fiffctmec ullo modo 
aut ulla ui commouermir iClaudiam ferunt qu? femp impudi 
cacfTet habita ob nimios corporis cultus, deam ibmimsgcnib^ 
oraflemt fifccaftam iudicaret fuum cingulum fequerecur. Ita 
nauiqu?ab omniiuu^cenonualuitcdmoueri ab una muliere 



eiTe commotaii:). Illud f que mirum Lue feuiente Acfculapius 
Epidauro accicus^urbe roma diumma peflileria libcralTe pbibe 
cur.Sacrilegiquoqs numcraripo(Iut:quo^prfi’etib^ocnisIiu 
riam fua du uidicalTe credutur. Appius Claudi^ cenfor cum ad 
uerfus cefpoium ad leruos publicos facra Herculis mftuliflTctdu 
minib^ orbat'’ e.Ec poticiorum gens qpdidicjitra uni’anni tem 
pusexn(^taeft.IcecenlorFuluiuscuex lunonis Ucinip templo 
marmoreas tegulas abftuIilTetrgb’ dep p de fortunp cqftnsqua? 
rome f€cerat,tegeretpt mete captus e, Et amiflis duob^ filiis i lUi 
ricomilicatib^lumoanimimerorecofumpcuseft.Prpfeft^eda 
M.AntonijTuruiliuscumapudcbooseuerto Aefculapw luco 
claiTem fccilTet:code) poftca luco a miliab^ Cpiaris e itcrfe(^t9. 
His exemplis adiungitur Pirrbusrqui tBlaca ex cbelauto Profa 
pinp locrtfis pecunia naufr^u fecit.auicinis def littoribus lUi 
fus eft:ut nibil prpter ea pecuniam incolume repcrirctur . Ceres 
quo(pMillefiamultu;fibiapudbominesucnerationisadifcic. 
Nam cum ab Alexandro capta ciuitas effetiac milites ad ea f poli 
andamirrumpifTentpmnium oculos repente obipclus fulgor 
ignis extinxit-Reperiutur etiam lomnia q uim deoy uideantur 
oftendcre.T iberio naq? Attinio bomini plcbeio q»i per qetem 
obuerfatus clTe lupiter dicitur: 8C prpcfpiffe ut coiulibuset fena 
tuinuciaretludiscircenfibus pximis^pfultorefibi difplicuiffc, 
^ Antronius maximus qda diuerberatu feruu fub furca medio 
dreo ad fuppliciil duxerat:ideocp ludos inlhurari oportere: ^ 
cum ille neglexi flet eode die filiu pdidiffeiipeaut graui morbo 
«fle correptus.Et cu rurfus cande imagine? cerneret quf rentem 
iatis ne poenarii p neglecto imperio pependiflet jedhea dclat^ 
ad cofules : dC omni re in fenatu expol ita recfpifTc corporis fir 
mitate:fuifcppedibusdomurcdiillre.IlIudquo<:pfommum no 
minorisadmirationis fuittquo Cffar Auguft^ dicit eeferuat^. 
Nam cum bello ciuilibrutiano implicitus graui morbo abftinc 
proelio flatuiflet medico ei^ Artorio.minerup fpccies obferua 
ta efl:monens ne ppter corporis imbeciUitate caflris fc continet 
Cpfar . Itacp in acie leAica plarus cfl.Eode dica Bruto caflra ca 
pta (lint.Multapterca exempla fimiliapoflutpfemrfed ucreor 
ne fi fuero mppofidone re^conrdy diutius imoratusraut obb 
tus efle propofid uideariaut crinien loquaciacis incurram. 



i 


• Capimlu.ix. Quod pinuidia diaboli intrauicir.orsSCpul 
Uilanc radices errorum . Ecg* deusiple nacuia eft qui materiam 
primordialem 6C omnia feacex mbilo. 

Xpona. igit o lum iftoy ronem quo fecili^ res difficiles &C 
.J cpbfcurg icelligant has oes fimulati numinis pfiigias re 
udabojqb^ Iducti boies aueritatis uia logiusreceiieruntrled re 
pcca loge laci^ uc fi qs ad legedu expers ucri 5C ignar^ accefferic: 
Infticuac at<^ mcelligat, 3 > tade fic caput hoy:6C ca malo 6(1 lu/ 
mineaccfptofuosactoti^gcnerisbuani pfpiciat errores. Sicut 
mater fine exemplo genuit au(^tore fuum:fic leffabilit pf genuit 
fe crededus e cof temu.Dc matre nat^ e:g an iam fuic,de patre q,, 
i/f aliquando non fiiit_: boc fides credattintelligentia non requirat . 

t^Je autem non inumtum putet incredibileiaut repertum noere 
dat fingulare.Cum effet deus ad excogitandum prudmffimus 
adficiendum folcraffimusanteq ordiretur boc opus mundi; 
quonia pleni 6C cofumati boni fons in ipo eratificut eft femper 
utab eo bono taq riuus orirCTuc:loge<p ^fluere^^duxic fimile) 
fili fpiritujquiefTetuircucibus dei patris prf dirus. Quomodo 
autem id uolueric:in quarto docere conabimur libro. Deinde fe 
dt alterum in quo idoles diuinf ftirpis no gmanfit.Itaqi fuapte 
inuidia tanqueneno infiftus eft:6C ex bono ad malu tiilcendit; 
fuocp arbitrio quoda deo illi liberuj datum fuerat contranum 
fibi nomen afemit. V nde appara cunctorum malorum fontem 
eirehuorem.Inuiditcnim illi anteceffori fuoiqui deo patri per 
feuetando tumcoprobatus aiam ciruseft . Hunc ergo ex bo 
no p femalueffeAd gtpci Aict&dAbN.i. dubolu appellat: nos 
criminatore uocamusrq» crimina in q ipfe illicit ad deuj deforat. 
Exorfusigiturdeus&bricam mundijllumprimu}6C maximu 
filiumptffecitoperiuniuerforeoc^fimulbCconfiliatoreuruse; 
fiCardfice in excogitandis romandisipfiaedifc^ rebus:quoniaj 
is SCpmdaia:et^uidetia:6C ratione:& poteftacegfic'tusefi::de 
quo nue parriusqalio loco:6( uircus:6C nomeeius:6C ratio me 
natrada nobis erit.Nemo qup rat ex qb^ ifta,materus:ta magna; 
tam minfica opeta de^ fecent. Omnia enim fecit ex nibilo; Na 
audiendi Cunt poecf ;qui aiunt cbaos in principio fiuiTeiidefi co 
fiifioncm rerum atcpelemecorum. Poftea uao deumdirimiire 


omne illa cogerierfinguliix^ rebfex cofufo acemo^iegacis,! ordi 
ncm^ delcripriSjifti-uxifTe mudupanc 6C ornalTeigb^ 6dleeft 
rnderc,ptace dei no icelligencib^.-que credut nibil effice poiTc ni 
fi ex ma^ ibiaccnteac patataan q errore ecia pBi fuerut.Na Cice^ 
ro denatura deo^ difpucas ait fic.Primu igit no eft,pbabile ea; 
maceria rcrum:undc orta fune omnia, ee diuina,puidecia,cfficca; 
fed habere £C babuifleuimzSC naturam fuaput igitur faber cum 
quid f dificaturus efl:non ipfc facit materiam :fed ea utitur quf 
fit parata ficato rep ita cera.Sic ifti puidentif diuinc, materiaj prg 
ftoefleoportuitnuqua ipfe&cerecifedquambaberct paratam 
q? fi non eft a deo materia factarne terra quidemiSC aqua:6< aer: 

Sc ignis a deo facJtus eft.O g mula fune uicia i bis dece uerfib^ . 
Primum q> isqui in aliis difpuationibus^C libns fere omnibus 
,puidenaf fuericafrertor:8< qui acerrimis argumentis impugna 
uericeosiqui prouidenciam non cfTedixeruntJdem niincquafi 
proditordiquisauccranftugaprouidentiam conatus eft tolle: 
in 'quo fi contradicere uclismec cogiacione opus eft : nec labore, 
fua illi dicfta recitanda fune. Nec enim ab ullo poterit Cicero q 
a Cicerone uebemencius refutari. Sed concedamus hoc mori 6C 
inftituto academicorum : ut liceat hominibus ualde libens di 
cereacfencirequf uelintrfententias ipfiusconfideremus.Noeft 
inquic,pbabile maceriam rerum a deo &ctara. Quibus hoc argu 
mentis probas! Nihil em dixifti quare hoc non fit ,pbabile.Ia^ 
mihi ccontrario uel maxime probabile uidetur; nec ramen terne 
uidetur,cogianti pluseffc abquid in deo:quem profedto ad im 
becilliatem hominis redigisrcui nihil aliud g opificiu cocedis . 
Quomodo igitur ab homie diuina illa uis diflm-ec:fi ut homo 
(ic etiam deus ope indigeat aliena! Indiget autem fi nibil moliri 
poteft:nifi ab altero illi materia miniftrecuriquod fi fit imperfe 
utic^uirtutis eft;6Ceric iam potencior iudicandus macerif in 
ftitucor.Quo igitur nomine appellabitur qui potentia deuj uin « 
citi Siquidej maius eft propria &ccrc:g aliena difponece.Si aut 
fieri non poteft ut fit potentius deo quicgrqueneccire eft pfectf 
effe uimicis poteftacis rationis; Idem igitur macerif fictor eft : 
qui SC rerum ex mareria conftantiuro(necp enim deo non faciece 
^inuico)enealiquid:aucpotuicaucdebu<c.Sed probabile dt 
inquit maceriam rerum SC habere SC habuiffe uim SC natura fua. 


<}ua uim potuit babere nullo danteiqua natura nullo generante . 
Si babuit uim:ab aliquo ea alTuplit. Aquoaut tumcniiiadeo 
potuit^i babuit iiam,q utiqs a nalcedo dicit mata e :a quo autej 
niij a deo potuit Jxrrean/Natura eni qua dicitis ortaee oladi CO' ' 
fiiiu no babeticfficc nibilpdt.Si autgaandi aut faciedi potes e : 
babetg c6iiIiu:6C,ppterea deus fit necelTeeft , Nec alio nomine 
appellari pot ea uisrin qua ineft &l^uidetia excogitadi 6C foler 
tiapoteftafc^ faciedi. Meli^ igic Smeca oniniu) ftoico:^acuti£fi 
mus;q uidtt nil aliud ee nam g deum .Ergo.inquit .deu nonlau 
damusrcui naturaliseft uirtusmec illam didicit ex uUo/imo lau 
dabimusiquauis enim naturalis illi fitrfibi illam deditiquoniaj 
deus ipla natura eft . Cum igitur ortum rerum tribus naturf :ac 
detrahis deo, in eodcmluto li^Ctansuerfuram ibluis.A quo.n. 
fieri ncgas:ab eodem plane fieri/nutato nomine confiteris .Seg 
rur meptiffima comparatioiut em feber inquit cum quid f difica 
turuseftmon ipfe fecit materiam : led utitur ea quf iitparatatfi 
dtorcp item ccra.Sic ifti prouidentig diuingmatcriam efle pfto 
oportuitmo qua ipie feceretifed quam haberet paraum : immo 
uero non oportuit.Eric enim deus minoris poteftatis fi ex para 
to fecit quod eft bominis.Faber enim fine ligno nibil f dificabit 
quia lignum iplum fecere non poteft. Non pofte autem^mbecil 
litatis eft bumanf:deus uero fecit fibi i^materiamiquiapoteft. 
Pofle enim dei eftmam fi non poceft:dcus non eft. Homo fecit 
ex eo quod eft:<p per mortalitate ibeciUis eftrper imbecillitatem 
definitf ac modicf poteftatis.Deus aut fecit ex eo qd" non eft.'(p 
per ftemitatem fortis eftiper fortitudinem poteftatis immcnf?: 
quf fine ac modo caret/icut uita fedtoris. Q.uid ergo mirum fi 
fedturus mundum deusrprius maceriam dequa fecerecprpgauit 
exeo quodnon cratiquianefeseflet deum jiunde aliquid mu 
tuaritcum in ipfo udex iplb fint omnia . Nam fi eft aliquid an 
illum fectum:6C quicg_non ab illo fecStum eft:poceftacem dei et 
nomen amittet. At aiim materia nunquam fecJfe e,ficut deus qui 
ex materia fecit huc mundum.Duo igitur conftituuncur f terna: 
6Cquidem inter feconcrariarquod fieri fine difcordia dC pemi 
cie non pot.CoUidant enim necefle e ea:q uorum uis raao di 
uerfe e:fic ucracpf ama efle non poaruntdi repugnant : q; fupa 
realcemm nece^e eftrergo fieri no poteft: qum ^emi natura iit 


fimplex :uc ide ou uelut ex fo nte defceden t . Ita(^ aut de*’ ex ma 
oitus e;aut ma ex deo .Quid boy fic uen^ facdc eft incelligi.Ex 
bis eni duob^ alK:u lenfibilee.-alce:^ caret fenfu.Pcis faciendi ali 
gd no pcc effe nifi in eo qd ienrit:qd’rapic:qd'ccgiac:qd'moue 
tur.Nec incipi aut fieri aut conlumari quicq p6c:nifi fuerit rone 
p^fuifu^•Ecqu«dmodumfiacance§eft;autqu«dmodumcon 
ftet poftg fuerit ef&ctum.Denicp is facit aliquid qui habet uolu 
tatemad6ciendum:6< manus ad id quod uo luit implendum . 
Quod autem infenfibilc eft:iners & torpidu fcmper iacetmibil 
indeoriri p6t:ubinulluseft motus uoluntanus . Nam C omne 
animal ratione conftatrcerte nafci ex eo nonpottquod ratione p 
ditum no eftrnec aliunde accipi potefi idrquod ibi unde petitur 
non eft.Nec tame commoueat aliquem;g> animalia qucdam de 
terra nafci uidenCur.Hfc enim no terra per fegignitrled ipirit^ 
dei Gnc quo nibil gignitur.Non ergo deuscx materiarquia fen' 
fu prf d irum ex inlriifibiliifapiens ex bruto : impatibile de paci 
bili:experscorporisdccorporali nugpoteft oriri: fed materia 
potius ex deo cft . Quicquid eni eft folido contracftabili cor 
poreiaccfpic excemaj uim:quod accfpit uim diflolubile eft: qd* 
dilToluitur mtcribitiquod interit ortum fit necelYe eft . Quod 
ortum eft babmic fontem unde orireturrideft fatftorem aliquem 
ientientem:prouidum:pericumque faciendiriseff profsfto nec 
ullus alius g dms.Qui quomam fenfu:tacionc:prouidencia:po 
te<>arc:uirtuteprpdituscft;6Cammancia & inanimata creare 6C 
efficere p6t:quia cenet quomodo quictp fic fecicndum. Materia 
uero femp fiufTe n5 pocrquia muarionenon caperet: fi fiiiirec . 
Quod enim fempcrfuiC.:femper effe no definit: unde^fuic 
^ncipiu^abeffe binceciafinve neceffeeft. Quineciai 6cilius eft ut 
id quod babuit initium fine areat:§ ut babeae finerquod initio 
caruic. Materia ergo fi feda non eftrnec fieri ex ea quieg poceft . 
Si fieri ex ea non poteftmec materia quidem erit. IVIatenaenim 
eft,ex qua fic aliquid. Omne autem ex quo fierquia recipit opifi/ 
cis manum defiruicur:dC aliud effe inapic. Ergo quoniam fine; 
babuit materiaicum cu;fidtusefiexeamundus;& iniriuquoc^ 
babuit. Na quod defhuicunf dificacu efliqd* foluif :alligacum : 
quodfinicurrincoeptueft.Siei^oexcommutacioncac fine ma 
teria colligit babuiue ^dpiura quo alio fieri nili a deo pooucl 





• Solus igit deuseftg^^^noeft:6^ idcirco dedruerealiapQteft 
'1^ deftrui no p5c:pmanebit femg in eo qd’fuit:(f no ealiunde 

• gnac^mec orc^mecnaciuicasei^exaliqua re alia pedet:q illu mu 

i” - tata dilToluac. Ex ieipo e ut i f» dixim^ libro .Ec io talis e qualej 

- - feeeuoluicipalTibilisnmucabiIisncomipc^;beac^:ftemus.Iaue 
ro lUacoclulio q fruam terminauicTuUius mulco abturdiorrq? 

*■' ”fim3inquitadeon5eftfecta;necterraqdem:6<laqua:6Caer:6C 
ignisa deo foetus eft.Q_ua callide piculum prftemolauit.Sic .n. 
fuperi^ illud affuplit cang pbacionenon indigeret:cu id mulco 
efTcc incertius:q illud,ppter quod afluptu e.Si no eft inqc a deo 
fodta ma;nec mundus a deo fo(^kuscft. Ex folfo maluit colligere 
quod folfum efttgex uero quod uerum.Et cum debeant incerta 
de certis ^bariibic^batione lumpEt ex incerto ad euertedu qd* 
erat certum.Nam diuinaprouidentia effedtum ee mundumc ta 
ceamde maxio Triimegifto qbocprpdicat.Tacea decacmini 
bus SibyiJa:^:quf ide nuciant.Tacca de^pbetistq opus mundi 
6C opificiii dei uno fpurituac pari uocc teftat.Ena inter pBos pe 
ne uniuerfos couemt.Ideetia pytbagonci;ftoici:gipoebctici: q 
fut^ncipalesoium dilci pling .DenicB a ^mis illis fepte fopienti 
bus :utia Socrate ufep ad platone^ cofeffo et« idubitato bitue, 
donec un^ mulcispoft feculis.extitic delirus fipieurus,g auderet 
negare id qd” e euidecifTimu/hidio.CinueniMi noua, ut nomie 
fuo coftinieret dirciplmam:6C q* nihil noui potuit regirc: ut cn 
diflentirea cf ceris uidcc:uecerauoluiceuercinn quo iilu circula 
CrantespBi oes coargaerut-Certius e igit mudu ,puidetiaiftru 
dfcu:q mam^uidencia ccglobataj.Quare non oportuit putarer 
idcirco mudum non ee diuina ^uidentia fotuum: q; maeius di 
uina^uidentia fodta non Ecrred qi mundus diuina^uidentia Et 
effedlusretiam mam efle fodfom diuinicus.Credib diuseft enim 
mam potius a deo fodtam rq: deus oia pdtrq mudum a deo non 
efle fectu :<5 fine m«er5e^c61ilio,nibil fier^ot.Vey bpc no Ci 
ceronis eft cuiparfed .Cu eni fufcf piflrt difputatioem qua 

deoy nam tolittrde qua pBi garrid?anc:oem diuinicate} ignora 
tiaueripucauiteetolleda;.Ita< 5 deospotuictollc;qfnonerant. 
Cu aut ^uidttia diuinapq e in uno deo, conaretur euertererquia 
contra ueticatem niti coeperat rfeddeficientibus argumentis in 
bancfoueajneccflatio decidit:undefcrftncarenopoflet.Hicg 



illu teneo bf rente.teneo defixu:quo Lucilii^ g cotra differebat 
obmutuic.Hic efl ergo cardo rey :bic uertut oia. Expliq fe Coc 
ca fipocexbacuoragine; ^feratargumeca gb'^ doceat lemper 
fitiffe mam:qua nulk ^uid^ effecerit. Oftedat quo gcg p5de 
rofu & graueaut eepotueritCneaucftorctaut fmutari uiuerit : 
ac defierit ee qdTemp fiiitruc tcipet eeqd nug fliir.Q^uf fi docue 
rit tu demu aff^afne mudu gde diuinapuidetia coftitucu: &(. 
tn ficafloitiarrutaliisillu laqistenea.Eode .n.quo nollet rcuol 
uef :uc dicat fiC mam de q mud^ e:& mudu g dema eft, na exci 
tiire:cu ego ipfam nam deueffe contendam. Nec enim poccft ia 
ccre mirabilia.-ideft maxinaa radonecoflantiarnifi qui babet me 
cem:prouidcnciam;poteftat^ata fict;ut deus feccnc omniar nec 
quicg efTepoffit omninorquod no originem a deo traxent. At 
idem quotiens Epicureus e^:6C no uult a deo kdtu effe mundu 
quf rere folet gbus manibusrquibus imebinisrquibus uedtibus: 
qua molitionc^boc tantum opus fecerit. Videret fortaffe fi eo 
tempore potui ffet eflfqquo deus fecit. Sed nc perlpiceret bomo 
<iei operarnoluit eum inducere in hunc mundum nifi pfccftis oi 
bus/cd ne induci quidem potcrat.Quomodo enim fubfifteret 
cu fabricaretur defup cflu:terra fubter fundareturreum fortaffe 
bumida ucl nimis corporata rigorib^ concrefcerctruel igneis ca 
loribusincodtafiCfolidata durefcerccl Aut quompuiucretlo 
le nodu inf^ituto :nec fougibus ac animalibus nads 1 Itacp nece^ 
fuit bomine poftremo fieriteum iam mundo cpreriG^ rdaus ma 
nus fumma ma ipo£ita.Deni<p{an^f litterf docent hominem 
fiiiiTe ultimu dei opus:8C fic indueftu fiiiffe in buc mudurquafi 
in domu ia parata dC inl^ruAa. Illius enim caufa kdta funt ofa . 
Idem etiapoetp &tentur.Ouidiusperfodto ia mundo &C uniuer 
fifi animalib^ figurads hoc addidic.Sandti^ bis aial mentis<^ ca 
padusalteiDeeratadbuciec quod dominari in cftera poffec.Na 
tus bomo eft:a deo neEisextimandum eft ea ferucari q deus uo 
luit ee celata. Ve^ iUe non audiendi aut difeendi fhidio require 
bat:fedreffllMi<f cofidebacnemineidpofle dicere. Q^uafi ue 
to ex boc putadu fit no eftebfc diuinit^ £u%a;q: quo fca iint no 
pocpuiden. An tu H educat^ f domo fibrekAa 6C omaca nulla 
ung kbrica uidiffesidoran illa putaffeno ab bolea f dificata;: 
qiquoedificatucignoraces^Idcmprofe^ode domo qupreres 



quod niic de mundo reqristqbusmanib^ qb^ ferrametis bomo 
taca eec oga molic^:ma;de C lixa igencianmelacemeta:uaflas co 
lunas opus totu iBlime 6C excelfu uideres. N one bf c tibi buma 
na^ uiriu mo du uideret excedere:<f illa no ta uiribus q roe accp 
artificio &dta eenefcireslq’ fi bo*^ nibil pfectueft cn plus effiat 
roe q uires ei? exiguf patiat :qd e cur Icredibile tibi ee uideat ;cu? 
mundus dicit a deo:in quo <p eft nec fapi^ potcft 

babcre cerminummecTortimdo menfuramiOpera ipfius uiden 
tuc oculis quomodo aut lUa fecenc nec mete qdem uid^r;^ ut 
Hermes ait mortale immortali temporale perpetuo : corruptile 
incorrupto propinquare non pottideftppiusaccedere 6C incelli 
gentia lubfequi.Et ideo terrf num adbuc animal rey cfleftium g 
frAione n5 capit : quia corpore quafi cuftodia fcptuj tene£:quo 
minos foluto ac libero fenfu cernat oia.Sciat igit q inepte faciat 
qui res inenarrabiles qufrit:boc eft em modum condiuonis fuf 
tnfgredi ;nec incelligere quoufcp homini liceat accedere. Denic^ 
cu aperiret bominiucritate deusea fola fcire nos uoUiit:quf inf 
fitic bomine fcire ad uita confequendam.Q.uf uero ad curio faj 
dCpfana cupiditatem pertinebat reticuit ut arcana effent-Quid 
ergo qupris quf nec potes fcirci Nec fi fcias beatior fias.Perfecta 
eft m l3ominefapi^:fi deu ce unu:6C ab ipo ee uniucr 

_ facognofeat. 

. C^,Opiculu.x. Quod deusquatuor elementa diftinxit & qua 
tuorqualirates : dCquatuot tempora: fiC q> ex calore S<. humore 
iit uita: SC quare homines igneicf cera animalia aqua magis utant 

^ i^Vncquoniamrcfucauimuscosquide mundo 5C 6<ftore 
rfiiK deo aliter fentiut q ucricas habet: ad diuinam mundi 
6brica reuertamur:de qua in arcanis fanccp religionis litteris tta 
dicur.Fecic igitur deus ^mu omm cfium:5C in iBIime fufp«iic . 
quod elTet fedes ipfius dei conditons.Deindc terra fundauit ac 
cf lo fubdidic:qua homo cum cf teris animaliu generibus incole 
ret.Ea uoluichumore circuflui 6C cocineriifuucp uero bicaculuj 
dilKxic clarisluminib^iSC iplau^ole.Ounf orbe fiilgenti.SC 
aftroy micaciu fpledetib9fiignisadomauit.*tencbras.aut,^ e bis 
cotrarium.cofticuic in terra . N ibd enim per fk continet lumims 
mfi acapiac a c^lo: in quo pofuic luam perennemidC fuperos et 


uicam perpetua.Etcotra m terra tendsras inferos 8C mortem. 
Tanto eni bcc ab illis lugiorib^ diftac:quantu mala bonis SC ui 
eia uirtutib^.Ipfi^ quoi^ teiTf binas parces contrarias inter fe di 
ueriafcp c6flicuic.f.on^ oeadetemeprex gbus ones deo accefe 
tur:q! illuminis fons &C illuftrator eft rc^fi< qd' oriri nos 6cxt 
ciaduicafempicema.Ocddesautcoturbatf illiptauftp menti 
aferibierqd’ lumeabfcodacrqd' tenebras lempindui:ac.Et quod 
bomines faciat occidere atqj iterire pcccatis.Na ficutlux orietis 
eif :in luce aut uitf ratio ucriaf ;fic occidras tenebrf funt.In tene 
bris autem mors interitus continetur . Deinde alteras partes 
eadem ratione dimcnlus eft meridiem ac fepeenenone?; quf par 
tes^iis duabus focictateiunguntur.Eaenim quf eft folis calore 
flagrantior:proximacft SC cobf rct orienti . At lUa quf fogoriv 
bus5C perpetuo gelu torpet reiufdem eft cuius extremus occa 
fus. Nam ficutcontrariffunt lumini tenebrf: ita frigus alori: 
ut igitur calor lumini eft proximusrfic meridies oricnti,^it frig^ 
tenebrisrita plaga eft feptentrionis occafui. Quibus fingulis par 
tibus fuum tempus actnbuit:V er fcilicct orienti: Acftatem mc/ 
Tidionali plagc : Occidcncisaummnuselt : Septentrionis biber 
nus. In bisquocp duabus partibus meridionali dC feptentnona 
li figura uitf dC mortis continctur;quia uita in calore eft ;mors i 
frigo re,Sicut autem calor ex ignccftnta frigus ex aqua.Secuduj 
bay paitiu dimefione.dicna quocp frcicacno<ftcm:quf fpatiaet 
orb« tcmpoypemeruos ac uolubilesquos uocam^ annos ^ter 
na^per uiccs/ucccuione cofidant . Dies quem ories iBmini 
ftrat:dci ficneceflc eftrut omnia qufcu^ meliora funt.Nox aut 
quam occidens extremus indudc:ei9 fcilicct que dei eflefmuluj 
diximus.Quf duo ctia^ bocprf fdus futurorum jicus fedt:uc 
ex bis dC uerf religionis:dC frlfay fupcrftirionu] imago quf daj 
oftcnderet.Nam licut folqui oritur indiem licet fit unus:unde 
folemeiTe appellatu Cicero uulcuiderirq* obfcutaas fideribus 
folusappareac:camen (fucy ac pcrfcdtf plenitudinis lumeeft:ec 
calore pocifGnio:6C fulgore daxiffimo illuftrat omniarica i deo 
licccfitunus:fiCmaieftas6Cuirtus6Cclaricudo perfectae. No;4 
autem q prauo illi Anritbeo dicimus accribucam rius ipius mul 
tas 8C uarias religiones per Cmilicudinem demonftrac.QuSuis 
cnlfteUfuujumecabilesmiace ac caduce uideanf rcamequiaoo 



fune plena ac folida lumina nec caloris pfe^c quiegmee tenebras 
mulatudine iua uincunc.Duo igit lUa pncipalia mueniunt :q di 
uerfara 6C cocraria fibi babet ptatem:(^or bumor : quf mira 
bilit deusadluftecada 6c gigneda oiaexcogitauit. Nacu uirc^ 
dei fic in calore &C igni:nifi ardore uimqj ei^ admixta humoris 
ac firigoris ma tempafletmec nafei quicqmec cobf rete potuifTec 
qn ftati coflagraade rceriret:quicqd.ee coepxlTct.V n pbiquida 
6C poetf ,difcordi cocordia^nundu coftare dixeruc :fed ronem 
penitus non uiderut.Heracliusex igne nata cife ola dixit. Tales 
Milefius ex aqua.V tercp uidit aliquidtfed errauit tame uter^ : 
quod alterutrum fi folum fiufletmecp aqua nafei cx igne potuif 
fectnetprurius Ignis exaqua:fcdeftucrius Cmulexutro^ pmi 
xto cundtagenerari.Ignisquidem permifccri cum aqua nonpo 
tcft:quia funt utracp mimica:6< fi cominus uenerintralterucrum 
quod fuperauerit conficiat alterum necelfecft:fcd eorum fubfta 
Uf permitem po{func.Subftantiaignis^caloreft: aquf bumor . 
Redtc igitur Ouidius.Q_uippe ubi tcmperic^fupfere bumorep 
calorqueponcipiunc:8C ab bis oriuntur cun^ duobus.Cumcp 
fit ignis aqu^ pugnax .uapor bumidus oIs:Res creat 5C dilcors 
cocordia foetibus aptacft. Alterum enim quafi mafculinum elc 
mentum eftralteru quafi foemimnum; alterum adtiuu : alterum 
patibile . Ideo <5 a ueteribus iftitutum eft:uc facramento ignis et 
aquf , nuptiarum foedera fanciantur:quod foetus animantium 
calore 6C humore corporenturiatcp animentur ad uitam , Cum 
enim confiet omneanimai exanima corporetmateria corpo 
ris m bumore efi:animf calore.Q_uod ex auium foeabus datur 
fcireiquos crafii humoris plenos nifiopifoc calor foucritinec 
bumor potefi corporari :nec corpus animari . Exulibus quocp 
ignis 6C aqua interdici folebat. Adhuc em uidebatur nef^: quis 
malos tamen bomines fupplicio capitis afficere.Incerdicto igic 
ufu earum rey:quibus uitacoftat hominum :perinde habebatur 
ac fi ertet qui eam fententiamcxcfperat morte mul(fiarus. Adeo 
ifta duo elemeta prima funt babitamt nec ortum bominisrnec fi 
ne bis uitam crediderit po ite conftate.Horii alter u nobis com 
muneeft cucfterisanimancibus:alteruj foli homini dam.Nos 
eni quonia cf lefie atep imortale ammal fum^rigne utimur; q no 
bis i argumecu imortalicaas dat^ eft;qm ignis e Cf lo e; cuius na 





mobilis eft:5C furTum nidcurtuitf continet rationem.Cftera 
uero alalia qm tota fune mortalurtantiimodo aquautuirairrqd' 
eft elernentii corporale atep terrf nu:cuius na <5 mobilis e:ac dc/ 
orfuj uergesrfigura mortis ondit:i 6 pecudes ne<^i cflu fufpici 
untrnetp religiones fendutrqm ab bis ufus i^us alienus eft.V n 
aut udquo deus b^c duo j^ncipaliadgnem 6 C aqua uel accierit 
ud diquaueditdolus fcire potef^qui 5xic. 

^ C apitulu.xi. Q.uodcreatomundofedtaanimalia^terbo 
mines lunt:& tandem homo ipfe . Et qd fit q> poetf finxerunt 
Deucalionem homines reparafferEcq» Ariftotdcs^um puta 
uit mundum efle f temum.Ecquf fune tres par^. =’•” < 

a Onfumatoigiturmundotanimaliauarn' gcncrisdiflimi 
libus formis: 5C magna di minora ud fierent impauit . Et 
funt binatideft diuerfi fexus fingulatex quorum focdbus 
6C aer:& terra:dC maria completa func.Dedit<p bis omnibus ge 
neratim deus alimenta de terranit ufui eflfe hominibus poflent. 
Alia nimirum ad cibos;aiia uero ad ueftimcntum.Q.uf autma 
gnay liintuiriurut in excoleda terra iuuarent:undc dicta funt iu 


fibileattp Itdligensndeftad imaginis fiif formamrquanibd po 
tefl eiTe perfe(ftius:bominejfigurauit ex limo terr?:unde bomo 

nuncupatuseft:q»fitfi(itusexbumo.DcmcpPlaco bumanafiar , . , a > • ; 

ma 5 theoideeffeaic.Ec Sibylla que dicit.d KcoVfcff Tgflpc sTToy *”*^*’*^ ” 

6jUHA6TOvopeov£Xo’^®'*-i.imagoeft bomomea radonem ^ 

re ctam habens. De bac hominis fidhone poetf quocp quauis cor 

rupce;tamen non aliter tradiderut.Na^ bomme delitto aPro 

metbeo fadtum ee dixerunt. Res cos non feieUit : fed nomeard 

ficis.NuUascnim litteras ueritadsatrigcratrfcdqup^pbetarum 

uadeinio tradita^ facrano dei condnebanf :ea de fabulis ob 

fcura opinionecoUedta dC deprauata.ut uediasa uulgo folec ua 

riisfcrmomBusdiffipaca corrumpirnullo addente abq d aliu d ■’ - 

quod audierat, carmirntus fuis c 6 prebcndcrut.Et B qde mepee 

q» ta mirabilettamcp diuinu opificiii bomini dedcrut.Q.uia.n. 


mentatita rebus omnibus mirabui delcriptioe copoliosrregnu^ 
fibi ftemum parare conftituit: 6 t innumerabiles animas^pcreaie 
quib^ imortaliatcm dara.T um fecit ipefibi fimulacbrum fen 



opus fuicbominem deluto fingitcum pofTet eadem ratione ge 
necari qua ipfe Promoecbeus ex lapetbo natus ei Qui fi fiiir bo 
generare bo minem pocuit:&cere non potuit . De dus aut illum 
non fuiffefjocnaeius^ncaucafo monte,declarat.Sed nccppatrej 
ipCus Ia^bum:patruum<^ Tbitana.quifq deos nuncupauit 
r^ni fublimicas penes Saturnum 1'olum fuic:per quam diuinos 
bonores cum omnibus fuis pofteris confecutus eft. Multis ai^ 
mentis boc figmentum poetarum coargui poteft. Factu ^ dilu • 

^ uiumiadpcrdendamtoUendamtpcx orbeteripmalidamcoft^ 

•• inter omnes.Idcm em 6^Bi poetp feriptorefq; rerum andqua 
rumloquimcurrin eo maxlecum^ppbetaru fermone confentiuc. 

Si ergo catbaclilmus.a deo ideo 6ctus eft ;ut maliciarq p nimia 
multitudinej increucra^erdercc:quo fidior hominis Promoe 
tbcus fuit:cui tis fibum Deucalionem udem ipfi ob iufticiam fo 
lumefTe dicunt feruacum 1 Quomodo unus gradus 8C una pro 
genies orbem tmp tam celeriter potuit hominibus implerei Sed 
mdelicet boc quo^ Qc corruperunttuc illud fuperiusrcum igno 
rarent in quo tempore atbaclifm^ fit fadtus in terraiSd qms ob 
iufhtiam memcric^cnerc buano percuntc^uari:5d quomodo 
aut cumquibus Ceruatus fierquf omnia ^pbetiep litterp docent. 
Apparet ergo &lfumc]Tequod dc opificio Promoctbei narrat. 

V ey qipoetas dixeram non omnino mentiri folere:fed figuris 
inuoluere 8C obfcutareiq dicat^no dico efle mrticosifcd pmum 
omnium Promoetbeum fimulacbrum hominis formaue depy--<’ 
gt 6C molli luto^ Ab eocp mea ee primo artem ftacuas 6C fimul^ 
cbrafingendi.Siquidem louis temponbus ftiit ;quibusprimuj 
templa coftitui 6C noui deoy cultus efle coeperuntrfie ucritas fii 
cata mendacio e.ft;6d illud quod a deo fadlu fareba^bomini qui 
opus diuinum imitatus eft coepit aferibi . Cf teru^ fiAio ueri ac 
uiui bominisclimo dei eftiquod Hermes quocp tradidit tgno 
tantum homine ad imaginem dei fedtu ee dixit a deo ifed etiam 
illud explanare tencauitig fBcili r6c,fingula qup<p in corpore bo 
minis m^ra formauericrcu eorum nihil fit qdnon tantundem 
ad ufusneceflitateiquantu ad pulchritudine ualeat.Id uero etia 
ftoici cum deprouidencia dixerunt, 6cercconanf:6CfccHr6seos 
Cicero pluribus quidelocisifcdt^cn materiam tam copiofaj 
£C uberem ftriftim contigic:quamego nunc idcirco prftereo;<p 


nuper propri um de ea re libru ad Dcmcorianu auditorem meu? 
fcriplj.IIlud BIocopterirenopolTurg» erratespbilofopbigda 
aiunt boies cfterat^ aialia Cne ullo artifice ortaefTe de terra. V n 
illud uir gilian u e.Terrca.pgenies duris caput extulit aruis.Et bi 
maxiefuerut leafnuigelTe ^uidetia negat .Na ftoici dandum 
6 brica,diuinefolcrd?mbuuc:Ariftotelesautlaborefeacmole 
ftialiberauit dicens femp fiiiffe mudu.Itacp & buanu genus SC 
cf cera que ineo funt inidum no babererfed fuifle femprac femp 
forc.Sed cum uideanius fingulaqugq; aialiaquf an non fuerunt 
incipere efTe effe defincre: necefle eft totum genus aliquando 
eccoepifTeialiquadodefinituyelTe.cpcoegic.Omnia enimcrib^ 
temporib^condneri necefle e(i:ptento:prffend:futuro.Prcteri 
ti eft origoiprpfcnds Ibfladaifuturi diflbludo . Qu? omnia in 
lingulis bominibusapparent:fiC incipim^ cni cum nafcimurrSC 
lumus cum uiuimus; 6 C definimus cum intcrimus.Cloco coluj 
baiulac^cbefis crabit: Atropos ocaet.V n eria ttes parcas ee uo ’ 
lueruntruna quf uica bominibus orduc:alcera q cotexat: tcrtiaj 
quf rumpat acfiniat.ln toto aut genere bominumiq: folum prg 
fens tempus apparet:ex eo tamen 8 C prfteritumndefl origo coi 
ligit: 8C nituy ideft diflbludo. Nam quoniam e;ap paret aliqn 
coepifle:cfl*e.n.nulla res fme exordio potefliet 9 coepit apparet 
quandocp defitura Nec cnI poceft id totu ee immortale : quod 
ex mortalibus conflat. Na ficut uniucrfi per fingulos intenmus, 
fieripotefliutaliquocafu omnes fimulruel fterilitateterraru?;q 
accidere uel pdculacim foletiur peftilentia ubi^ diffufatqup fin 
gulas urbes atep regiones ^eru(^ populatruel incendio in orbej 
mifloiquale ia fuifle fb Pbftonte dicifiuel diluuio aquarupqua 
!e fub Deucalione traditur : cum prp ter unum hominem ^genus 
omne deletum eft.Quod diluuium fi afu acciditrprofedto po 
tuit accidcreiuc unus ille qui fuperfuit interircc.Si autem diui 
nf prouidentif nutuiquod negari non poteflrad reparandos bo 
mines referuatus cflrapparec in dei poteflatcefle: uel uita uel ite 
ritu generis bumani.Q.uod fi uult poteft accidere in totu : qs p 
parces occidiciapparec aliquando efleortumiSC fragilitas ut ini 
tium:fic declarat 6 C terminum. Quf fi uera funttnon potuit de 
feidere Ariftocdesrquo minus babuent mudus i^^ncipiu. 
Quod fi Ariftoceli Placo fiC Epicurus extorquCTiSC Platoni 5C 



Ariftoteli qui lemp fore mundum pucaueruc;licec fint eloquen 
tesnngracis camcn idem Epicumseripiet: q: fequit uc babeat 
fine.S} bfcl ultio libro plurib^muc ad bois origine recuriam^. 
C Capiculu.xii. Q.uodn6decerrauelfpontenatai*untanima 
liaifcddifpofidonediuinaicui^ feciffcc de^noscofcios fifcire 

expediret. 

lunt cerris cSuerfionib^ cfli:6< aftroy morib^ maturitate 
RJ^quadaextirifleaialiufecedo^.Itat^ccrranoua/emegeni 
y taleretinfteifolliculosexfequofdaiuceroyfimilitudineptulif 
fe.Deqb^ Lucreti^ .Crefcebacuceri,tH^radiab^apci.Eof<p,cu^ 
maturalTecna cogete ruptosiaialia tenera ^fudifTe.Deinde terra 
ipambuorequoda^eet.lacSifimilisexuberaireieocp alimento 
aiantes ee nutritos. Quo aut uim frigoris aut caloris ferre aut ui 
tare potuerut:auc omnino nafci cum fol cxureretifrigus abftrin 
geret: N 5 erant, inqunyn principio mundi byems nec pftasr fed 
ppetua tempies et uer fquabile.Cur ergo nibil bo^ fieri «:ia nuc 
uidemusfqilemel fieri neceffarium fiiitiutanimalianafceretur. 
Pofig uero ee coeperat: concefla bis fecultate genera di:6C terra 
parere defit: tanporis conditio mutata eft.O g fecileeft men 
dacia redarguere.Primu nibil p5t effe in boc mundoiqdnon 
Ccpermaneatutcoepit. Necenimfol 6Cluna£C aftratuncnon 
crant:auc cu efTent, meatus no babebatiaut no diuina moderatio, 
qufcurfuseo:^ temperat gubernat, cu ipis fimul coeperit .De 
inde(q> fi ita fit ut dicut^ ^uideriam ee neceffeeifiC in idipfum i' 
cidut quod maximefugiut.NoduenI naris aialibus aliqsutii^ 
^uidit ut nafcercnf :ne orbis terre defertus aut incultus borrct . 

V t aute de terra fine officio parentum nafci poffent: neceffeeft 
magna roe elTe ^uifum. Deinde ut humor ille concretus de terra 
in uarias im^nescorpo:^ fingeret .Ite ut e folliculis gb^ tegeba 
tur accppta uiuedi fenaedi<p roeitang ex aluo matru js&nderen 
tur:mira inexpJicabiliicp.puifio efi.Sed putemus id quo^ cafu 
accidifTeiillacercequpfequucfortuitaeenopoiruKutterracoti 
nuo laAe manaret:uc aeris temperies eet f cpis:q fi coftat idcirco 
ecz fidt3:uc aialia rececer edita urbaber^alime:u:urn5 haberent 
piculdinecefTe e utaligs diuina nefcio q roe jjuiderit.Quis aute 
potprouiderenifideuslVidcamus tamen an idipfum quod di 
ctitant fieri potuerit:utboies nafcerentur eterra . Si confideret 



aliquis 9<3iu gbus educef in ^nsntelligec.pfeito non poruiiTe^ 
terrigenas illos pueros line ullo educatore nutriri. Fuit n. necei 
le qplunb^ meiib^ iacere^ipclrosidonec confirmatis ncruis ino 
uere fe:locd<p mutare poflec:qd'uix itra um^ ani fpaciu fieri po 
teft.Ia uideuty neifans eo de mo eode loco q e effiifus iacc p 

m’cos mefes ualuerictan no bumore illo terrp ^ alimetigfa mi^ t '' 
niftrabarifiC fui corporis purgamecis i unii mixcisidbrut^corru 
ptufcp moreret.ltacp nullo mo fieri potrqn ab aliquo fuerit edu 
cac^^nifi forte aialia oiano tenera nata futifed ex£retaqd'ut dice 
rent,nuquenit illis i mete. Omnis gilla ratio impoffibilis £C ua 
naeftifi tamen ratio dici poteftrqua id agit ut nulla fit ro . Qui 
enim dicit omnia fua fponte effc natainibilcp diuinf piuidcnrip 
tnbuitrbic profedto rationem non affent fcd euerti t. Quod ii 
ne;^ fieri quicq fine ratione ne^ nafci poteftrapparct diuina dTe 
^uid^iarcui^ ^.Ppriu quod dicit ratio. Deus igit re^ omnium 
macbinator^it limine: qd' Cicero quis expers cflefiiulfaru 
uidit cn:g libro delegibus primo hoc idem tradidit, quod pro 
pbetfxuius ucrba fiibif a.Hoc ahl prouidum ^fagax^nultiplcx; 
acutu/nemor^plenu rationis 6C cofiliitqueuocamus hominem, 
pclaraquadamconditionegcneranim^ca iiimmo deo folu?. 

Eft enim ex tot animantium generibus atcp natuns particeps ro 
nis de cogitationistcum cftera fint omnia exptia . v ides ne bo 
minem quauislongea uericatisnoticia remotum : tn quoniam 
imaginem fapienrip tuebaturantellexiffenon nifi a deo bomine 
pomiffe generari.^fed tamen diuinis,opus eft,te{limonu%ne mi 
nus^umana,fufficianc.Sibylla,bormnem dei opus cne,teflaturr 

OO^AtONOCrSCTTlOEd^KTICrTHO’ «XpetTHTOtr VfrT<XpX“>''»«V 
TO^ fVTMpl^E TVTTOV JLlOp9H(r JU6pd'n-«NT6,aUTdo' gjut 

{sipvtriv Trd»tTeavT£H:H (iioTOio.i.quifolusefldeuscreator 
libCT.ipfeautcm ftatuit figuram fotmp bomini . Ipfc mifcuic na 
tutam omnium in generatione uitf .^dem tamen landtf If p co 
tinec.Deuscrgo ueri patris officio fimft^ e:i^ corpus effinxit: 
ipfeaiamgfpiramusinfuditiilliusetotuquicqd fumus.Quo 
id efFecerit,G nos oporteret fcire,docuiflet:ficuc docuit c^era q 
cogitati on? nobis « priftini erroris 8C ueri luminis attulerunt. 

Ca.xiu. Quareduofexusmiidiminorisideftboisi&qd 
fit mors ei’^ma:qd fecudarSC de pmoif parecu culpa SC ^oena. 



^ VmetgonuremrfCmihmineluSpnmufi„»ir«tu! 

ena foetnma cotiguramc ad ipius bominis efE<n-- uc duo 
icer fe Dmixn le;ci^t|<pa|are lobole pon:enc:6C omnicerra mul 
timdine opplere.In ipli 9 auc bois fiicnoe illatu dua^f materia:^: 
quas iter fe diximus ecconriasngnis dC aqu»coclufit pfeitcp ro 
nem.Ficto eni corpore fpirauic ei anima de uitali fonte fpirit^ 
fui>qui eftperennisrucipiusmudi,exconr«sc6ftaris elanecis^fi 
militudine gereret.Conftat eni cxamma dC corpo teddeft quafi 
excplo £Cterra:quadoqdeanimaquauiuimus,uelutecelo orit 
a deo, corpus e terratcui^ c limo diximus efleforinatum. Em pe 
doclesque nefcias utrum ne inter poetas an iter pbilofopbos nu 
meres:q2 de rerum nanira uerfib^ fcripfitmcapud romanos Lu 
cretius6CVarro/5uacuocelemrac6ftxnirc:ideftigne:aere-aqua 
ecterratfortafleTrifmegyftumfecutus.q noftra corpora ex bis 
quatuor elementis conftituta ciTe dixit a deo . Habere naqj in fe 


aliquid igms;aliquid aeris:aliquid aquptaliquid terrp ; &C neque 
ignem effernei^ aeremmetp aquammeqj terram: quf quidem M 
fa non funt.Na terrj ratio in came eft:humoris in iangmeraeris 


in fpiricu:ignis in calore uitalirfed necp fanguis a co rpo re fecet-' 
niponficutbumora terra:nei^ calor uitalisafpiriturficut ignis 
ab aeretadeo rerum omnium duo fola reperiunf elementa: quo 
rum omnis ratio in noftri corporis fidtioecocJufa eft.Ex rebus 
igit diuerfis ac repugnantibus bomo fedtus eft ficut ipfe mud^ 
ex luce ac tenebrisrex uica 3 C morte:que duo inter fe pugnare in 
homine prpcppitmt fi anima fugauerittqug ex deo onf iit imor 
talis: 5 C in ppetualuceuerietur . Si auc corpus uiceritaiam ditio 
ni<p fubipceric:ric in tenebris fempitemis SC in morte:cuius non 
ea uisefi ut iniuftasaiascxringuat oio:fed ut puniat in ptemum» 
Ea poenSjfecunda morte noiamus:q eft ipfa ppetua :ficut SC 
imortalitas.Prima fic diffmim^.Morseft naturp atantiu diiTo 


lucio:ucl ita.Mors ecorporisaip^ fedu<^tio .Secundauero fic, 
Morseftptemi doloris ppeffionael ita.Morseatanij ^ meritis 
ad ptema fupplicia danario.Hpc mutas pecudes no attmgit:qru 
aip no ex deo coflates:fed cx cornum’ acre morte foluunf .In bac 


igit fodetate cpli at<p terrptquoy effigies i boie expfla e:fupiore 
pte cenent ea q fut dei;aia-f.qup dominium corporis babet:infe 
no rem autem ea qup funt diaboli.Coipus uri^ quod cerrenu 


ell:aninie debet effe iBif ccum : iicut terra celo . Eit eni terra quai j 
ualculu quo domicilio temporali bic ipinc^ cclcflis urat . 
VtriuU^ ofFida lucmc boc qd e ex cflo ,6C deo^iperecnllud uero 
qd’ex terra e;diabolo ieruiat.Q.d' qde no fbgic boie?: ne<^ Salu 
ftiu q aic.Scd ois nfa uis l ato ct coroore fita e:ammi ipenoxor 
pons feruirio magis utimur: recte u ita uixilTa ut locutus e.Scr 
uiut.n.foediiTimisuolupcanb^:lua(^ip«fencecia^uiteprauitate, 
diltbluic.Q_d'li aia ignis e(ut oftMimus)! cclii debet enic^ficuc 
ignis^nc exriguat : boccf d imortalitate q in cclo e.Ec ficut arde 
ac uiuere no potignisinifi aliqua pingui mateneafji qua babeat 
alimentutfic anime maceria,& cibus eft fola lufticia : q cenet ad 
uita.Poft bf c deus boicm^qua cxpolui roe^generatupofuit i ga 
dilo.i.inboccoffciidiitimo 8Camoeniinmo:queIgcib^ orien 
cis omni genere ligni ^bo^:^ cofenutrut ex ea^ uarus fructibus 
alcreturtexperscp omniulaboy deo patri fuma deuotione ferui 
ret.Tum dedit ei certa madata q fi obfemaifecdmmortalis ma 
neret:fi tranfcendiirec,morreamceret.Id aucprfcfptum fuit.uc 
ex arbore una,quf fuit in medio gadifi nonguflarec:! quapofu 
erat incelligcnciaj boni 6C mali.Tu criminator ille inuidens ope 
ribus dei:oes fallacias 6< calliditates fuasad decipiedu homine 
itendit^t ei adimeret Imortalitaterec pmo muliere dolo illexit: 
ut uAicu cibu lumerec:5C g ea ipi quocp bomini gfuaficiut tnfce 
decet dei lege.Pcrcf pta igit feietia boni 6C mali,pudere eu nudi 
tatis fuf coepit^lcoditqj fe a&cie dei;quod antea non folebat. 

Tu deus,fcncecia in peccatores latapfcit bominedeparadifoiitt 
uivtu fibilabore c6quirerec:ipfu(f paradifu igni circuuallauit: 
nebo poffcc accedere: donec iummumiudiciu&ciat in terra: S(. 
iuftos uiros cultores fuos in eude locu rcuocet^ortc rublata:fi 
cut facr? Iff docet ^^ibylla eritbrfa cu dicit.o» 9^ Tiaiat» .5«'' 

TCo’aAi9iHc)V^a£HiQVTe^«Hv,KAHpoHOiiovo'iTdv,aicSKo(r 
XpClNOV.efVTdl OIKOVNTeO* ‘ITCtpCt>£iO'OV gplJHAfcCt KHTTOV 

Q ui autem deum bono ranc uerum r iapienciam utii^ uitam bf 
tedicario iure poflident ff cub tempus, ipfi babitantesad pradi 
fumfimiliter rlorentiffimum bortum. Vcruquonia bfc extra 
nea fuctota in exnea operis bui^ parte tradabimus. Nuceaquf 
^mafutexplicemus.Morsitacplecutacftboicjfecudu dei fmaj 
qd etia Sibylla i camilc fuo docj dices.ctnepo-rrov tts-tt Aao-9<ti 


1 


, . ^ 6sou-rraAciJH-ii(3;onKtti-TrAaHHjrsva!Tii(5- XoAiaiff l•TnJJ.oi 
pcrv-anSAesi-l Tdu9aHttT0\;,YN(20-lHTsAa(J.£lVOT«60UT?Ka 
KoOTS.i.boIemfectudeimamb^que&Cfeduxic ferpes doloie 
ad fatu alccdece mortismotioneqj boni &C malijioiem plafma- 
• '■-tanijdei ipi^ palmisrque dolis fefellic ferpes:uc uimmorcis icur 
reret: SC fcietia ^cape boni 6 C mali. Sic fca b ois uica e: 8C p oem ->«#/ 1^7 • 
^fcifea^ttbk€ata:cu Varro no ignoraret argumecarinixuseft : 

..X -l~s curputarCTantigmiUeanosuidticafTe.Aitemapudfgyptios^ ' " 

annis mefes baberi:ut no folis g duodeci fignaciroiic^ ftciat an 
numrfed luna^ orbe illii figniferuj.xxx.dierum fpatio luftra tr 
quod argumentum perfpicue f^fum eft.Ncmo enim tunc mille 
fimum annum ttanfgreUus eft.Nunc uero qui ad centefimii per 
ueniunttquod fit piffime:mille certe ac ducentis menfibus ui^ 
uunt.Et audtores idonei traduc ad CKU.xx.annos pueniri fole. 

Sed 9 ignorabat V arro cur aut quado uita bois effa diminuta 
ipfe diminuitjcu fciret mille 5C,cccc,mefib9 pofle uiuc bomine. 

Capitulu.xiip. Quod no Liber pater fuit muentor uini:fed 
Noepoftdiluumm.Etquf fuerit origo gentium. Ecqui primi 
habuerint fcicntiamafbrorum ignorantiam dei. 

O Eus aut poftea cum uideret orbem terrp malitia 8C fceleri 
bus oppletumrfUcuit bupianu genus d duuio perdere:fed 
tamen admulticudinem repandam delegit unuiquod corruptis 
ommbusqttodfingulareiufticif fuperatexemplum. Hiccu fex 
centoy eet annorum:&bricauit arcam ficuc prccf perat ei deus:in 
qua ipfe cum coiuge ac tribus filiis totide^ nurib^refeiuatus eft, 
cum aqua uniuerfos montes alciflimos operuiflet.Dcindeorbe 
ficcato exeaatus in iuftitia poris ff culi deusrne rurfus logitudo 
uitf ica eet excogitando^ maloy:paulad p Cngulas progenies di 
minuit bominisetate;atcp in centu et.xx.annis metacoUocauit; 
quam tranfgredi non liccret.lUe uero cu egreffus eet ex arcbarut 
fan<flf litterp docec;tcrra ftudiofe coluitrat^ uinea fuamanu fe ' 

uit.VndcarguuturqaucftoreuiniLibey putant. Illeenimnon 
modo Libctumtfed edaSatumuat^ Vranu mitis anceflltpta . 

tibus.Qua ex uinea cum pmufindtumcoepifret:lftus 6 (itusbi I 

bit uf 9 ad ebrietatcmtiacuitcp nudus : quod cum uidifTct unus 
ex filiis cui nome fuit Cbam;n5 texit pfis nuditate:fed ^reffus 


ecu ftatnb’ mdicauir.Acdli lumpro pallio intnucrunr aucrlis 
uulcibus patre^ texcruc.Q.u? cu tacta recognouilfe: pf : abdi, a 
uicaccpexpulicfiliuni.AcjlIe profugus in «iis terre paite conie 
ditrqup nunc arabia nominat .Eacp terra de nomine fuo cbenaan 
dicfta eft:& poflcri eius cbananei . Hfc fuit pma gens quf deum 
ignorauitrquonia pnceps eius 6C conditor ^tu dei a patre non 
accfpittmalcdiA^abeo.Itacp ignorandi diuinicMis^minorib^ 
fuis reliquit- Ab bac gente _pximi quic^ populi multitudine icre 
fcentefluxerunt.Iplius autem patris pofteri bebrf i dicti : penes 
quos religio dei refedit.Sed 6Cab bis poftea multiplicato in im 
menrum numeroicu eos anguftif locoy fuoy capere no pofl ct: 
tu adolefceces uel mifli a parentibusruel Iba lponce:cu reii penu 
ria cogere^ fugi ad querendas fibi nouas fedes buc atqi illuc di 
fperfiiomnes inlulaset orbe cotum repleueriitict a fiirpe fanctf 
radicis auulfimouos fibi mores attp mfticuta_p arbitrio codide 
runt.Sed omniu pmi g fgvptu occupaueratpeleftia fulcipcatqj 
adorarccoeperut.Ettp domiciliis non tegabanturpropteraeris 
qualicate:nec ullis in ca regione nubfous ibtcxir cf luicurfus iide 
rum dC defectus nocauerutiduea If pe uenerantescunofius atcj 
liberius incuerentur.Poftea deinde portcntificasaialiu figuras 
quas colerent comenti lunc gbufdanipdigiisidu<fti.Q.uorum 
mox aucftores aperiemusiC f teri au t qui per terram difpcrli fiie 
nmt admiraces elementa mundi jCflumjiolejterram ,mare ifine 
ullis imaginib^ ac templis uenerabanf .Et bis facriScia in aperto 
ccld)rabat:donecpceflu tempoy potetillimis regib^ templa SC 
fimulacbra feccrut.Eacp uiAimis 6C odorib^ colere iftituerunt: 
fic aberrates a nouda dei getesee coeperuc.Errant igif g deoruj 
culcus^ab exordio re^fuiflcc6tcnduc:fiC^oreee gentilitatem q 
dei rebgionemrqua putat poftcri^iuenta;<f fonte attp originem 
uericatts ignorant. N unc ad pnncipium mundi rcuertamur. 


^[_Capitulu.xt». De mquinacione3ngdoru:& duobus genen 
bus df monumrqui 1'eperi'uaferut ut deos coliiquos etiam femi 
liares pbilofopbi habuerunt ut Socrates. 


^^Y^Vmergo numerus bominucoepiffcticrefere: puidwde 
V._.JL^usncfi3udib9fuisdiabol^*cuiabudo dederat terre pca te 

f s‘ 






uel corrumperet uel difperderet bofes:quod in exordio fecerat; 
mific angelos ad tutela culciiq} geneds buanuqb^ pcepicaii om 
niame terre cctagionc maculari.lbdarie c^leftis amittet digniu- 
cem.t.id eos face ^bibuit:qd’fciebat ee &cturos;uc uenia iperare 
n5 poirenc.Ita<^ illos cii b6ib9 comoratestdominator illeterr? 
fcUaciflim^ cofuetudineipa^aulaa ad uiciapellexic;6( mulieru 
cogrefTib^ ingnauit.Tu i cplu ob peccata (qb^ fe imerferar^non 
recppti/eciderut i terra :Cceos diabolus ex angelis dci^uos fecit 
fatelliccs ac miniftros.Qui aut fut ex bis^pereati; necp angeli 
necp boies fiieruttfed mediamquanda natura gerentes:non funt 
ad inferos receptirficut in cplum parentes eormnnta duo genera 
dpmonum fadU funt, V num cplefteralterum. terrpnum.Hi funt 
immundi fpiritus,malo:^ qup gerunt, auctoresrquo^ idem dia 
bolus eft^nceps.VnXrilmegyftus illu de monarc benuocat.'^»" 
Dpmonasaut gramacicidi(itosaiunt:quafiActHJJtoNaff'.ideft 
peritos ac reru Icios.Hos aut putant deos eerfeiunt iUi quidem 
fiitura multadedno omniarquippe qb^ penitus coliiiu dei fcire 
n61iceac.Et ideo folent refpoia i abiguos exit^ temperare . Eos 
poetp 6C fdut eedemonasjk loquutur.Hefiodus ita tradit.^f oi 
Jikv AdiJjioHstr £i<r» ^io'o' JueydAou, Aia&ouAatr so^eAoi 
ETTixedvioi vAotKEO" «nhtqv etnepwTTttv.i. bi quidej df nio 
nes fut louis magni;j5pteruoluptatemboni terreftriscuftodes 
mortaliubominu.Quodiccircodictu^erquonia niftodes eos 
biiano generi de^ miferattfed ipi cu fint pditores bominum:cu 
ftodes tn feuoariuolutmtipi coIanc;dC de^ no colat .Pbilofo 
pbi quocp de bis dixerut.Na Placo etia naturas eoy i fimpofio 
exprimereconatuseft.EtSocrates eflecirca leafTiduu dfmona 
loquebat:q puero fibi adbffiifetrcuius arbitrio dC nutu fua uita 
regerer .Magorum quocp ars omnis,ac potentia ^o tum afpirato 
nibus conftatra quibus inuoatijiifus bominu prpftigtjs obcfca 
tibus falluntmtnonuideanteaquf funtr&uiderefeputet illaq 
non funt.Hi(uc dico) foirit^ cotaminari ac gdid per omne terra 
uagantrfiC folatium pditionis fup, perdiis bominib^ opantur. 
Itacp omnia, in fid«s,firaudib9crrorib^complcnt.Adbfrenteni 
Ungulis hominibustSC oes oftian domos occupat ; aefii geni 
oru nome alfumutiEc em latino fermone dfmonas interptant . 
Hos in fuis penetralibus cofecrant.His quotidie profimdunt :et 


laetes demonas uenerant :quafi terrjftres deos : SC qfi depulfo 
resmalo^rq ipi &duc6^ irrogac.Qui quonia lue Ipint’ emues 
£<. fc6pbeiibiles:ifinuat le corporib^ bojnmu:6C occulte 1 uilce 
rib^ operti ualicudinemciat:morboscicat:iom)'saios tra:men 
tes furorib^ quaciutrut boies bis malis cogant adeoy auxilia dc 

currere 

C Capitulum. xvi. Quod hi^deiTe putant cu nocete definut; 
nec poftut aliqd f eos g in fide folidati funt:fed fanetis iBif cti: 
eis tanq feruis obedi unt. 

O Varii omniu fallaciay racio,ex^dbus ueritaris obfcura e. 
Prodeffeem eos putantreum nocere definunc:qui nibil ali 
ud po?runtgnocere.Dicacfbrtaire aliquis coledoselfe ergo,nc 
noceant:fi quidem pofTunt nocere. Nocent illi quidem: fed bis 
a quibus timcncur:quos manus dei potens excclfa non ^tegie, 
quippbani funta iacramento uericads.Iuftos auc.i.cuIcores dei 
metuutrcuiusnomine adiurati de corporibus cxcedut:quorum 
uerbis tang flagris uerberatirno modo df monas ee feconfitenc, 
fed etiam nomina fua f dunt:illa quf m templis adoratur: quod 
plerun<^ coram cultoribus fuis 6ciunt: non utii^ in obprobriu 
rel!gionis:fed honoris fui:quia nec deo perqueadiurantur:nec 
iufiisquorum uocctorquenrur,tncnriri poflunt.Icacp maximis 
ffpeuIularibusfditis:uerberarifedCardcre 6<iamiacp exire p/ 
clamant.Tantu habet dei cogmtio ac iuftitia ptaris:cui ergo no 
cere pofTunt.-nilj bisquos habet i fua ptite JDeni <5 afErmatf os 
Hermes;qcognouerut deu:n5 tatuabicurfionib^ dfmonu tu^ 
tosee:ue:^ etiam ne feto quidem tcneri.jLu'et^uAeeKH evffSIJti» 
svffs |iov<rY<tp et«9p® 'rrou^duT62c«'iju»v KttKoo-jOvrt ciiiorp 
JUSMH KpoCTil^eEdO* Y*PpV6Ttt| To’N£VO'€&H EKTTOtHTOO^Ka»' 
KoO.ToY^pcVKotiJJLdHoVEvivepcaTroicr £0‘TlvetYa«dv iutre 
C>£ict.i.una inquit cuftodia pietas.Pium enim boniini eft nec df 
mon malus : nec &tum tenet : nam deus liberat pium ab omni 
malo:qd’ piuunu 6C folii in pnmib^ bonii eft pietas . Quid fit 
aucpiecas:aliolocobisuerbisteftatur dicens.H roptUTtliEKX 
tcTTi etov.i.piecasnorio eft dei . Afclepiusaucc audi 
coreius eandem fententia lMi^explicauit:Iillofcmionc,pfcAo 
que fcripficad rege. VtertpuerodfmonaseeafErmat iiinicos 
& uexato res boium : quos loTtifincgyftus angdos malignos 


appelkt;adeo no ignorat ex celeriibus,deprauacos cetrf nos effe 

r\ i coepiffe 

•ijlapitulu.xwi. Quod bi aftrologiam arufpicia ec omnes 
aiTes reprobas inuenerunc 6( perfualerunc cultum idoloru’, per 
miracula:5C uanas &llaciarum tendiculas. 

a Orum inuenta funcaflroIogia:6C arufpicia : auguratio 

SC ipfa qup dicuntur oracula 6C nec voma naa; bL ars magi 
ca & quicquid prfterea malorum exercent bominesmd pala^ruf 
occuIte:qup omnia per fe£alfafunt;ut Sibylla eritbrea teftatur. 
ItteittAcinh naHTctTct et-rrep et<ppoH£0’ aN^pso* 

ipsvNMcrf KctTdHjaSp .i. quia error bfcomniafuntqup ftuld 
homines fcrutatur quocidie.Sed ide ipfi aufSores prf fentia fua 
6ciunt:ut uera efle credantur.Ita bominu credulicaccm^nencita 
diuinicace,ddudunt:quodillisuerumaperire non expedit . Hi 
fune qui imagines fiC fimulacbra fingere docuerunt:qui ut 6C bo 
minu metes a culm ueri dei auercerent:6< fidtos mortuoy regu 
iiultus ec oniatos exqfita pulcbritudie ftatui cofecraricf fecerut: 

illo^fibi nomina quaii pfonas mduerut aliquas:fcd eos ma 
gi bi quos uere maleficos uulgusappellatjcu arces fuas exeera 
biles exercentmeris luis nominibus cient illis cpleftibus :qup in 
litteris fanitisleguntur.Hi porro inceftiacuagi Ipirims : ut cur 
bene omnia ^ errores bumams pectoribus offiindunc : feiamt 
ac mifcent Mia cum ueris.Ipfi cmm,cgleftes multos finxeruc ee 
unu;^ rege omniii loueieo ^ multi funt fpititus angelo^ i cplo 
6C unus parens ac dominus omniu de^tfed ueritac^menritis no 
minib^molucamtex oculisabfiulerut.Na dcus(utmprmcipio 
ciocuijnccp nomine cum folus fit eget:ne<j angeli cu fine imona T 
les dia ledeos aut patiutur aut uoluntquoy unufoiuqi officiu 
.eft feruire nutibus deimer omnino quicq mfi iulTu fecere.Sic.n. 
mundu regi a deo dicimus:uc a reaore prouintiamreuius appa 
ritoresnemo focios efle in regenda prouintia dixerit :quis illo 
rd minifterio res gerac.Et bi tn polTunc aliquid prp f iufla recto 
ris p ipfius ignoranriaiqup efl codicionis bumanp. Ille aut pfes 
mundi fiCreCtor uniuerfiiqui Icit omniarcuius diuinis oculis ni 
hil feptu eflifolus habet rtif. omniu cu filio fuo ptate :nec eft in 
angelisquicgmifi parendi neceflitas.Ia^ nullu fibi bonorecri 
hui uoluntrquoru honor m deo cft.IiJi autem qui defierut a dei 


mimaeno:_cj: bmz ueritads inimici 6C preuancacoresrdei nome 
iioi^ cultu deo^uedicarecorufmo quo ullu bonotem dei'ide 
rcc.Quis.n.botior gditis e:Nec ut deo noceat cui noceri no po 
teftcfed ut bomimb^ quos nicuc a cultu & noricia uerp maiefta 
tis auertc.-neiniortaLtateadipiici poflintrqua ipi lua negda per 
diderut.Offimdut itac^ tenebras:et ucritate rabgmp obducunt, 
ne dominu; ne patre iUu norit:6C ut illiciat facnle:in teplis ie oc 
culutrSC facrificus olb^ pfto adfut.Edutcp Ippe^igiarqb^ ob 
ftupefacti bomines^fide comodec finiulacbris diuinitacis ac nu 
mmis.Indecft qjabaugurelapisnoiuculakifuscft; SCq>Iuno 
ueienfis migrare le roma uellc/ndit:^ fortuna muliebris picu^ 
Ium denuciauit:g> Claudip manu nauis fenitaerq' i facrilegosec 
luno nudatatec Locrenfis Proferpina:6C Ceres i'^efia uindica 
uicrdC Hercules de Appio: 8C lupicer de Atinio:6C Mincrua de 
Cpiare .Hinc q» fcrp& urbe roma peftilecia liberauit Epidauro 
arceffit^.Nam illuc df moniarcbes ipei figura fua fine ulla difli 
mulatoeperduct^ cfttfi gde legati ad ea remifli dracone fecum 
mirf magnitudinisacculerut.ln oraculis aut uel maxime fallut 
quoy prf fiigiasjjpbani a ucritate iceUigcrc non pofrunt:ideo^ 
ab illis attribui putat; iperia:6C uidlorias:6C oj>cs : 8C euentus 
_pfperos rey.Denii^ ipfo:^ nutu ff pe r^ubbea piculis iminenti 
bus liberatam. Q.ue picula SC relponfisdcnunciauerut; & facri 
ficus placati auerteruntrfed omnia ifia feUacip funt.Nam cuj dif 
politiones dei prf fcncianc;quippequi miniftri eius fuerunt;icer 
ponunt fe in bis rebus:ut quf cu<^a deo uel fecita lunt uel ftieruc, 
ipCi podfGmum &cc aut fedfle uideaf.Etquodfe alicui populo 
uel urbi fecundum dei (latutu boni quid impendet : iUi fe id fa/ 
dturos;uel,pdigus:uel fontjsiuroracubs poUicetill Cbi templa : 
fi bonoresifi lacrificia tribuantur. Quibus daris cum illud acci 
dcrit:quod necefle eft:fumma libi pariuntucncratocm. Wc tem 
pia deuouecur;6C noug imagmes cofectidmaAaf greges boftia 
ru.Sed cu bf c 6cita funt; nibilomin^ rn dC uita dC lalus eoy qui 
bpc fecerit;molant.Quocicns aut picula impendent :ob aliqua 
feleptam&lcuemcaufam jjfiteturiratos:licut luno Varroni: 
<$ formofum puerum in templo louis ad exuuias tenendas coi 
locarat:6C ob bone cam romanu nomen apud Cannas pene dele 
tum ell:quod li luno alceru Ganymedcn uecebatuc:cur iuuenc^ 


romanaluit poenasiV el fi dij tantumodo duces cutaf.ceterani 
HiTcimdmen^ligdc.CurVarrofoluseuafitrgH&dciEcPaui^ 
g nibil meraic occilus ei V idelicet nil cuc ronianis accidit facis 
lunonis iniqxu Hanibal duos exercic^populi romani dC aftu et 
uircuce cofecit. Na luno audere no poterat ^uc cartbagine defbi 
deceiubi arma ei^ 6C currus fiiitrauc romanis nocc.-qi^genie cro 
iano a fanguine duci audierat-dnas oH q uerterec arces. Sed illo 
ru futifti lufusrq (B noibus mortuoy .d^litefcetes uiuetib^ pia 
gas ceduc.Ica<^ fiue illud giculu qcf iminec uitari poc,uideri uo 
lac id placati auertiflHiue no potddagutut^pc illoy cocepcu 
acddiue uideatur.Icacj fibiapud bomines^geosnefciuncpuAo 
ritace ac dmore pariuc.Hac uerfutia & bis arcibus, iwdtiam um 
" **< ac fingularis deiapud oes geccs meccraucrut. Suiseni uidis pdi 
d fpuiut milanc ut gdac. Iccirco etia buanas boftias excogi 
tauerutdpi nolles buani genecismt gmlcas deuorarw animas. 

4. Capitulum.xfitf . Cur deus bumano generi lic paciatur illudi. 
Ec cnbus de caulas uana ell eorum religio . 

^ Icet aliquis,cur ergo deus bpc fieri patiturjnec ta malis fuc 

'A.^^currit erroribusrut mala cum bonis pugnent : ut uicia fine 
aduerfa uirtudb^juc babeac alios quos puniac;alios quos bono 
reciVldmis enim temporibus llatmc deuiuis ac mortuis iudi 
careidequo iudicio mibi erit in ultimo libro difputaco.Differt 
ergo donec ueniat temporum finis : quo effundat iram fuam in 
poceftateac uirtuce cplefti : ficut uatum prpdidta priorum, cerri 
bili monitu horrificant. Nunc autem padeur homines errareidC 
aduerfum fequoi^ impios elTe :iple iullus dC micis 6C padens . 
Nec enim fieri potcftrut non is in quo perfedtaficuirtusifiteda 
perfecta parientia. V nde quida putac.me irafei qde deu omnino. 
g> affedlibusqui fimt pturbadonesanimi^Bipct^ no fit : cp firagi 
leeoeanimalrqd’ afficit 6C comouetur.Qupperfuafio uerirace 
accp religionem fiindicustoUit. Sed feponaturinterim locus hic 
nobis de ira dei diflerendiig- 6C ubenor ell materia: 6C opere p 
prio ladusexequcnda. Illos ergo nequilTimos fpirit^ glquis ue 
neratus fiieric fecurusmecplo nec luce poriafiquf fime deirfed 
in illis decidet q in dillribudone rey attributa efle ipfii maloru 



pnncipi.difputammus:in tmebras.f.&: inhos-.X in lupplidi 
iempitemu. Docui religionesdeoy triplici roei^asefle. na 
finiulacbra ipfa q colunc:effigies finc bominu momio^ .Eft 
aut pueriuj 6C incongruesmt liniulacbru bois a fimulacbro dei 
colat.Colit eni qd'eft deteri^ SC Ibecilli9:T u inexpiabile facinus 
eerdefeie uiuetenimt defiindto:^ nionumCTis fcruiasrq nec uita? 
nec luce dare cuic^ poffunc qua ipi carent. Nec eealiu quenq deii 
preter unutcui^ iudicio ac poteftm omnis anima fbieiAa lit. AI 
tero ipfe imagines facrp .-quibus inaniflimi bomines feruiut : 
omni feniu carent:quoniam terra fint . Quis autem no itelligat 
nefas eiTerrec^um animal curuari ut adoret rerramiQuc idcirco 
pedibus no ftris fubif cta eftiut calcanda nobis no ad oi^da fit: 
quifumusideoexcitadiSCcxaflatu Iblimenprftercpteras ani 
mantesaccppimus:utnonreuoluamurdeorfum:necbuccfleftej 
uultum^bciamusadterramifed oculos eo dirigamusrquo illos 
naturf fup condido direxit mibilqj aliud adoremus mibil cok.< 
mus;nififolumartificisparentit'<^noftriunicum nomcn:qui^ 
pterca bominem dgidum figurauitrut Iciamus nos ad fupema 
fiC cglefha prouocari.Tcrdo q» fpiritus qui prp funt iplis religio 
nibusrcoddiati abif cftifadco per terram uolutmtur : qui non 
tantum nibil prjr flare cultonbus fuis polTuntrquoniam reru po 
teftas penes unum eflr Vey etia mordferis eos illecebris &C erro 
ribus perdant:i^uoniabociilisquoddianueftopus:tenebrasbo 
minib^ obducecerne qraf ab bis uerus deus. Non igif coledi fut * 
cpfentcndp deilBiacent.Eftcnipiaculu maximum abdicerb po ; 
teflad eorum:quibus fi iufdda fequare potendor cfTe pofTisrSC 
eos adiuradonediuim nominis e^^llereac fiigarc.Quod fi ap 
paret religiones idas tot modiseiteuanas:quibus docui :mani& 
ftum cft eos q uel mortuis fupplicatniel terra uenerant:uel i piri 
db^ ipudsaias fuas macipatrocm bominu no tene: eof<^Ipieta 
tisacfcclerisfui fuppliciapefuros:grebellesaducrfusparete ge 
neris buani deu/iilc^ds inexpiab^b^laais Eis oe uiolaueruc. 


C Capitulu.xix. Quodinculrufimulacbroru nuUapoteftee 
religio :nam a fimuladonciidcft a fJlada dicJta funt. 

^ ^ Vicucf igit facramecumbominiscucn: radon^ naturp 
V,3^ fiip niric opdncreiipfcfe ^ bumo fufdtct crc(fta mente 



oculos fuos tendat in cclu no IB pedibus quprat deu : nec a ucfti 
ggs fuis eruat qd” adorccrq: qcgd boi fbiacetnfira boiej fit neccffe 
e:fed qrat i iBlunijqcati fumotc^ nibil p5c b5ie mai^ ee:nifi qd" 
fuerit mpra boie 3 :ae^aut maior e boieiupraiergo no ifira e.Nec 
in imapoti^:fed i iuma regione qrend^ e.Q.uaren5 e dubium: 
gn religio nulla fit:ubicu<^ Cimulacbrue . Na fi religio ex diui 
nis reb9 erdiuini aut nibil e;nifi i cf leftib^ reb^, Caret | rdigice 
finiulacbra:qi nibil pot ee cplefte in aereqd’fitex terra. Qd* gde 
de noie mo apparere lapieti pot.Q.uicqd enl £imulat:id felfum 
fit necefle e:nec pot unq uen nome accipere: qd* ueritate fuco 6C 
imitatoe m«icuc.Siaut ois imitatio no respotillimu feria:fed 
quafi ludus ac iocus eft : non religio in fimulacbris : fed minus 
religionis e.Prp&rendum eft igitur uerum.omnib^ falfis.Calca 
da tetrpna ut cpleftia confequamur . Itaent res fe habet : ut qf^ 
animam fuam, cuius origo de cplo eftcad ifema & ima ^ftraue 
> rit:eo cadet quo fc ipfe deipcerit.Ideoc^ oportet ronis ac ftat^fui 

memorem:non niu ad fupna niti femp ac tendere. Quodqui fe 
cericbicplanefapiens;biciuftus:bicb5:bic cplodeocp dignus 
iudicabitur:que fuus parw no bum ile:nec ad terra more quadru 
pedu abipctucfsd ftatepoti^ acreAu licut eum fecit agnouerit. 

4 , Capi.xx. Breuis Epilogus quo docet gentibus fupcratistfi 
biapbilofopbisgcauius imminere certamen. 

EraAa clt igif m fallor:magna dC difficilis fufcppti operis 
portio: SC maieftatecplefti fugger^ nobis dicedi feculta 
tem/ueteratos depulimus errores. Niic uero maior nobis ac dif 
ficiliorcumpbiiofopbis ^pofitaludtarioerquorumfuma do 
dtrina 6C eloqueiuia quafi moles aliqua mihi opponit. Nam ut 
illic multitudine ac prope c5 fcnfu omniu gentiu ^cbamuruta 
bicaudtoritate prpftatiu omni genere laudis uiroy .Quisautcj 
ncfciat plusclTc momenti in pauciorib^ dodtis: q in plurib^ im 
peritisiSed noneft defperandu:iftos quo<^ de feitenria deo ac 
ueritate duabus,poflc depclli.Necta pertinaces fore atbicror:ut 
dariffimum folcm lanis ac patetibus oculis uidcre fe neget:m5 
illud ueru Gt:quod ipfi folet profitcri/hidio lueftigadf uerita 
cis fe teneri.Efficia profedto:ucquf Cta ueritate diu & aliqn lue 
tam ee credat:SC buanis ing<»q iis inueniri non potuilTe fetatur. 


4 L.Coelii lactantu firmiani diuina^inftitutionuaduecfusgeces 
libroju-ds falla lapientia ad Conftantinum Impatorcm. 

4j Comedat i ptimis ueritasrdC omnium pfert eloquetie.Ec quare 
nofinteaaiieaieipbilofopbi agitur. Et quare Iblo fimplidla 
cra fcribat eloqa.Et ^pbis cuc maxiecrededu e:cu fua ignoiad 
am profitentur.C.i. 

EUe mibi^uonia ueritas in obfcuro latere adbuc 
exiftinut:uel errore at<^ iperitia uulgi uaroset in 
cpcis lupfticioib^ feruiecisturpbis prauitate inge 
moi/: turbatib^ eapoti^qilJuftratibus)6C li no q 
dismMarcoTulliofuit:q:pcipuafiC admirabif 
fuit:aliqua tn ^xima eloquetif cotfgc facultatemcquatu ueritas 
-'V. ui Tua p^a ualeat:catu fgeno quoc^ uirib^ nixa exercet fealiqniet 
difcufils couidhfcp ta publicisrq eo^g lapi«es putatprroribus 
buano generi clariJffimulumefferret.Q^dqde duab^ex caufis 
fieri uelleiuclgd’ magis poflet crede bofes ornate ueritati^ ctia 
medacio credut;capci orationis omatu,lcnocinio<^ ucrboytuci 
certe ut ipfi pbJofopbi luisannis potilTimupgbus placere fibi 
Si confidere folent, opprimerent a nobis.-fed quonia deus banc 
uoluit rei elTc naturamrut fimplex Si nuda uentaseet luculftior 
quia fatis ornata per fe eftjdeoq} ornamentis excrinfecus addi 
tis fiicataporrumpit; Mendaciu uero fpecie placet aliena : q: p fc 
corruptuj uanefeit ac defluitenifi aliunde ornatu quf lito circii- 
licum fiiericac politum :fquo animo fero ingenium inibi medi 
ocre fiiiflc concelTum. V erum ego non eloquentif fed ueritatis 
fidmiafufcfpi boc opus, maius fortairegucpoffit meisuiribus 
fufimcriiquodcamcnetiamliego defecerim, deo cuius eft boc 
munusadiuuante; ueritas ipacomplebit.Ecemm cum fciam ma 
ximos quofi^ oratores a caufidicis mediocribus ff peuidlostqp 
tanta eft potentia ueritatis : ut feipiam quanuis in rrous exiguis 
fiu claritate defmdatiCur banc ^o in maxima caufa ab ingenio 
fis quidem illis ac dilertis uiris; fed tamen falfe dicenribus oppf 
fum iri putemfec no illa fi minus ot^ione noftraiquf de tenui 
fontcadmodumcxilisemanatdumine tamen fuo daradC illu/ 
ftris appareat 1 Nec fi pbilofopbi dodtrina litterarum mirabi 
lcsextitcrmt:ego illis etiam Icicntiam ueri.cogninonemquecon 
ceflerimiquam nemo cogitando aut difputando affequi poteft. 


Ne<^ enim nunc reprcBendo coruj ftudiumtqui ucricatem fcire 
uolueruc:^ natura boniinisde? ueri adipifcendi cupienciflinu 
frcittfcd id ai^o:id reuico:^ bonefta lUoy &: optimaj uoluta 
tem no fic fecut^ nec^ gd eec ue^ ipni fciebatmecpquo 

aut ubi aut qua mete qrendu:ica dii fuccurre buanis errorib^cu 
piuntupi fe i plagas Si errores maximos iduxerut. Ad B igitur 
me opus coarguedi pbiam:fufceptp mateu? ordo ipe deduxit. 
Na cu error omnis:aut ex religione &lfa oriat:aut ex lapientia: 
in eo conuincendo neccffceft utruncp fubuerterc .Cum fenim fic 
nobis diuinis litteris traditum: cogitationes hominum pbilofo 
pboy ftultas efl'c:idipm re SC argumecis docedu eft:ne qs bone 
fto iapicntip nomine induihis:aut inanis eloquenti? fplendore 
decpptustbumanismalic § diuinis credere : qu? quidem tradita 
futbreuit acnude.Neccni decebat ali^ut cum de^ ad hominem 
loqueref,argumetis affcrerct fuas uoces:tanq fides ei non babere 
tur:fedut oportuit eft locutus:quafi rey omniu maxim^ iudex 
cuius noncft argumentari:fed pronuntiare uerum. Ipfe ut de^ : 
nos autem cum ad res fingulasteftimoniadiuin? uocis babea 
mus:profeitomonltrabimus:quanco certioribus argumentis 
pofTuntuera dcfenducumedam ialfa licdefendanc;utuera fole 
ant uideri:quare non eft quod pbilofopbis tatu honoris babea 
mus:uc eorum eloquentiam pcrtimefcamus. Loqui eni bene po 
tuerunt ut homines eruditi:uereautem loqui nullo modo:quia 
ueritatemnon didicerant abeoquieiuspotenseftet.Neciane 
magnum aliquid clEciemus:q> illos ignoranti? redarguemus: 
quam ipfi f?pi(Iime conficencur:ineo folo quoniam cis non cre 
dicur:in quo folo credi debuit, conabor oftendere nunq illos ta 
ueridicos fuiffe:qcum fententiam de fua ignoratioe dixerunt. 

I, Capitulixm.ii. Q.uodipfonominepbilofophi?conuicinir: 
5 inanis fiieric gentiliter pbilofopbantium occupatio . 

I A Vnc quoniam duobus fuperionb)^ libris rcligionu felfi 
l__X£w demoftratae:necnon origo i^toti^erronsexpofica: 
bui^libri mun^ e:pbilofopbia quo<5 oftedere:g inanis £C felfa 
fit ut omni errore fBlato :ucritas pat^^ dardeat . Ordiamur 
ica^ a communi pbilofopbi?nomine:utipfo capite deftrudto 



fecilior nobis aditus patcat,ad cxddendu; omnecorpus:G camf 
poceft corpus uocari:cuiusparcesac m^ra dilcordec nec ulkco 
page inter lecobfreanc:red quafi dififcta 6C diflipara palpitare 
pociusg uiucre uideacur.Pbilotopbia eft utnomen indicat: 
ipfic^ diffiniunt ftudiumfapientip .Vndeigit probem magis, 
pbilofopbiam non effe lapienciam;q ex ipGus nominis fignifi 
facioneiCiui enim iapienuf ftudetruticp nondu} lapit: fed ut ia 
perepoiritftudetJnCfterisartibus ftudiu gd efficiatet quo ten 
dat apparct:quascum difccndo aliquis aiTecutuseftnam no Gu 
diofusardficq;£edaitifexnominatuc.Acenim ucrecudif caula 
ftudiofos fe iapiraf :no fapietcsuocaucrut. Immo uero P>tba 
gorasqui boc primus nomen inuenit : cum pauloplus faperet § 
illi prioresrqui fe Tapientes putauerunc intellexit nullo humano 
ftudio poflcad iapientiai pcrueniri;& ideo non oportere inco/ 
prebenlf attp imperfedtg rei pfoJlum nomen imponi.Ica<^ cum 
ab eo qupreref iquenam fe proficeretur.Refpondicpbilofopbii 
i.quffitorcm Japienof . Si ergo pbilofopbia fapientiam quprit 
nec ipfa lapientia efl:quia necelTe ell aliud ^ quod qu^rit:aliud 
quod quf ritunnecqupficio fapientif redta cfliqaianibil poteft 
inuenire.Egoueroneftudiofosquidem iapiencif pbilolopbos 
clle concefferimrquia illo ftudio ad fapientiam non puenif .Na 
li facultas mueniendpueritatis buic ftudio lbiaceret:et fi effet id 
fhidium tangicerad iipientiamialiqn elTet inuenta. Cum uero 
coc tcmpoiibus:toc ingeniis in dus inquifidonecotrios.non Iit 
coprebmlarappaiec nullam efle ibi fapientiam.Non ergo fapie 
tif ftudenc:qui pbilofopbantifed ipfi ftudere fe putant: q: illud 
quod qupruntrubi aut quale fic nefciunc. Siueecgo lapienti^ ihi 
dent:nue non {ludent:iapientes non funt:quia nung reperiri po 
te(l:quod aucnonredtequpritur:auc omnino nonqupritur. 

€ Capirolum.iu. ExquibusrebuspbilofopbiaconClec .Etqs 
fucricaudtor academicp fedtf :quf nibil redtc diffinit, g fola opi 
nionon jtlTein pbilofopbia ge nrilium q ui ideo plus audent: ga 
errores eorum non arguit niu deus. 

I i/Ideamus tamen idipffi.poffit ne U (hidio reperiri aligd an 
V Anil^Duabusrd)USuidecurpbilofopbuc6(br^denaa:6C 



opinacioemcc ulla alia rc. Sciecxauenire ab igenio no potmec co 
gicationecom.pbendi;cf in Idpfo babcre^pria fcietiamo bomi 
nis fed dei efl. Mortalis autem natura no capit fciendatnifi q uc 
niat extriiecus.Idcicco eni oculos:&l aures:& ceteros fcnfus pa 
te£ecitmcorpore,diuinafolercia:ut pcos adic^fcima pueniret 
ad mentem. Na caulas natucaliu rey difqrererauc fcire uellc: fol 
uc^ necantus quatus uideatur:an multis pardb? maior fit q ois 
bpcterra.Itemlunaglobofafic:anc6caua.Etftellf ucrumne co 
bpreantcflo : an peracrem libero curfu ferantur . Cflum ipfum 
qua magnicudinc:qua materia conftet.mcrum quietum fit an m o 
biletan incredibili celeritate uoluatur . Quanta fit terrf craffitu 
do:auc quibus fundamentis librata SC fufpenfa fit.Hfc inquam 
dilputando 8C comesturis udle comprehendere; taleeftprofe 
<ft o ;quale fi diflerere uelimus;qualem efle arbitramur ouufeia 
remotiflime gentis urbemrquam nunquam mdimus : cuiu^uc 
nibil aliud q nomen audiuimus ; fi nobis in ea re fcientiam uen 
dicemus ; qup nonpotefl fcuimonne infanire uidcamurtqui af 
firmare id audeamusrin quo reuinci poffumuslQuato magisq 
naturalia quf fciri ab homine non poffunt; fi fcire fe putant : fu 
riofi dementefe^ funt iudicandiiReSleet^o Socrates 5C eum fe 
cuti academici^identiam fuftulerunt:que no difpucantis: fed di 
uinantis eft.Supereft ut opinatio in pbilofopbia fola fit . Nam 
undcabcfl fcientiarid totum poffidet opinatio.Id enim opinat 
qmfcp quod nefat.IUi autem qui derebus naturalib^ difputat : 
opinantur ita effe ut difputant. Nefeiunt igitur ucritatem : quo 
niam fcientia certi eftiopinatio incerti.Rcdeamusad illud fupe 
rius exemplum. Age opinemur de flatu dC qualitate urbis illius; 
qup nobis rebus omnibus preter nomen ignota efl, V erifimile 
^ in plano fitam lapideis moCTiiis;fdifict)s fBlimibus ;u6s plu 
ribus : magnificis omatifep ddubris.Defcnbamusfi placet mo 
res babitumep ciuiu.Sed cu bf c dixerimus alius contraria difpi 
tabit:8C cum bic quo<p peroraueritrfurgct 6C certius: fiCaiu dein 

cepst8Copinabunf multo difparia;qnosfumusopinati.Quid 

g erit ex oibus ueri ccmuslFortafTe nibil. At ou fune ditfla:^ in 
natura cadunt;uc necefle fit aliquid eoy effe acrum;ac nefae 
tur:quis uerum dixerit: poteft ficii:ut omnes ex parte aliqua « 

lauerint : ex parce attigerint uericatem . Sculd ergo fumus fi 


.f 


'v*1 


boc^ifputacione queramus.Poceft enim lupuenire aliquis: qui 
opiniones noftras dendeatinolt^ pro inianis babeac: g uehmus 
id qd neicim^ lit opinan. V erii no opus eftrlonge polita c6 
quirere. Vnde nemo forcafle ueniacrg nos redarguat, .-^e opme 
murrgd nucin foro gerat;gd incuna,lcgu 5 eft id.quo<^dicam^l 
interpoiito uno panCTegd fiatrnemo poteft id fcirc: nifi g audi 
ucrit aut uidcrit. Nullus enijaudet id diccre:q: no ftatim ucrbis 
ied reipa prf lenti rctatabic.Atq boc idem faauc pbilofopbi: g 
dilputac in cfloquid aganlM eo ieid impune iacere arbitratur: 
quu null^cxiftit qai errores eorum coarguat.Quod Ii exirtima 
rent defcenlurum effe alique:qui eos delirare ac menun doceret: 
nungquicgdebisrebusquaslcire nonpollmt dilpucaret. Nec 
tamen ideo foelicior putanda eft eorum imprudenua dC audacia 
.quia non redarguunt . Redarguit enij deusicui foli veritas nota 
eiHicetconmuereuideacur:eam<pbominu lapiendam pro Ium 
ma ftuidcia computat. 

4|Capi.iiij,Quo Zeno fiCSocran» cotlpbilofopbiamfuftule 
rut dc medio:6C q£i quoda ciuili bello luis corcitaeft armis. 


A Ecteigitur Zeno acftoici: opinationem repudiarunt. 

J F O pinari enim te Icire quod neiciasmon eft lapiends; fj 
temerani podusacftula.Ergo ftnei^lciriqmc^poteftlucSocra 
tes dociut}ncc opinari opoitetlut Zeno)poapbilofopbia lubla 
ta eft.Quidem-q> non tantum ab bis duobus euerdtur; qui pbi/ 
lolopbic principes fuerunciled ab omnibus ut iamuideacurriam 
pridem luis armis elTc confec'ta{’in mulcas Idftasphilolbpbia di 
mia eft;& omnes uaria iendunciin qua ponimus uericacejlin om 
nibuscerccnon poteft ; dcligncmusquanlibec nempe in cfteris 
omnibuslapiendanonerit.Tranfeamusad lingulas. Eodemo 
do quicquiauni cbbimus.cpcerisau&renuis. Vnaqu^rpeni) ic^ 
da,omnesaliaseuemt:ucfeluaqueconfirmec. NecuUialceri la^ 
pere concedic.me fe defipere £tceacur:fed Ecuc alias tollit: fic tpla 
quoq; ab alus tollitur ommbus.Nibilominusemm pbilofopbi 
lunc:qui eam ftulcmp accu^nc. Quacunip laudauei^ ucram<^ 
dixens:a pbiloiopbismtuperaniruc &ila. Credemus ne igitur 
iim:i£ iuat^ do<^rmakudad:anmulds uniusaltedus ignoratu 



•^ulpancibus^Recftius ergo ficneceffe eft:quod plurimi fenaunc: 
q quod unus.Ncmo enim poteft de ie re recte iudicare:qd nobi 
lis poeca teftaf .Ita enim coparatam eflTe hominum nacura omni 
umialienauc melius uideac 6C diiudicec§ fua. Cum igif omnia 
incerta rmciauc ommtus credendu Cit:aut nemini. Sineminitii 
picncesergo no luntiquia 1'inguli fapicnteseiTe fe pucatiii omni 
bus:fquen6funtfapiences:quiafinguliabomnib9 elTe negant 
fapieces.Percuc igit uniuerfi bocmo:6Cta§lpartiatf illi poeu 
ru:£icfeinuiceiugulat:utncmo exomnibusrefteciquodeo fic: 
quiagladidhabent:fcutumn6bab«.Siergofingulf feiitf mul 
tarum fedtaru iudicio.ftulticig conuincunturionmes igitur uanf 
arcp inanes reperiuntur. Itaieipam pbiloiopbia cotumicdC coti 
cit.Q.uod cu incelligcrct Arcbefilas academig coditor rcprcbefi 
ones omniu inter fe collegiticofeflione^p ignorantif claroy pbi 
lofopbocurarmauicc^ readuerfus omnes. Itac^coDituic nouam 
no pbdofopbandi pbilofopbiaj. Eo igit audtore: duo pbilolo 
pbif genera elTccoepcrut. v nu illud uetusquod rciencum fibi 
uendicac. Alteru nouu rrou^asiquod eam detrabit.Tn bis duo 
bus generibus uideo dii£diu:dC quaE ciuilebellumfiapientiam 
quf diftrabino poteft: inqua parce ponemus.'’Sinatura reiufci 
ri poteftibfctironu CMenuinteribit:li non poteft^ueterani cofi 
ciwrfi pares futtutrnibilomin^ peribit dux omniu pbilo&pbi^ ' 
quia diftracta cft. Nibil aiij poteft fine interitu fuo fibi die cd 
trarium.Si aute(ut docui)nuUa poteft dTe in bomine interna SC 
propria fciencia.*ob fiagilitatem condicionis bumanf Arcbefdg 
jnan^uincictfedneipaqdeftabitt^nopocommno nibii {ciri. 

0J Capitu!um.v.Contiaacademicosmulca£ace6Cn^ura teru$ 

. SCuitpnadlxtascogic. 


a ^ntenim multa quf natura iplanosfcire:8Cufus fi^jues 
&uitpnecefncascogic.Ita<^peceundumeftmfi foasqup 
ad uitam funt udliajlit appctas:quf peticulolajut fugias SC uices. 
Preterea multa funt quf ulus inumic.Nam folis ac lunf uanj' cur 
{us:6C meatus fiderumidC rado temporum deprebenia eft:dC na 
tura corporuma medicis^barutp uires: SC ab ^ricolis natura 
Cdrarummecnon imbriu fiituro^'actempeftacum figna.coUecb 


A ''“f 


funt.NuUa denic^ars eftjquf no faencia coftct. Debuit ergo Ar 
cbeCilas fi qd fkperec diftinguere: quf fdri poffent: qufue ncfci 
ri.Sedfiidfecimtipfefeinpopuiuredegiffet.Nauulgusincer 
du plus lapit;<p tancu quatu opus eft fapitia quo fi quf ras utruj 
fciataligd>annibil-4icccfefcircquf fciactfeebic fe nefcirequg 
ncfciat.Reifte ergo alioy fuftuHt difciplmas:fed no redte fimda 
uit fua. Ignoratio enim reru omniu no poteft effe fapieda: cui^ 
eftfcirepropriuJcicu pbilofopbos expugnauerit:ac docuerit 
nibileosfcireupfequocpnomenpbilofopbi gdiditiqadodlri 
na eius eft nibil lcire.Na q alios repbendat quod nefciat ,ipfe de 
bet fcies efre.Cu aute nibil fciacrquf guerfitas :quf ue infolentia 
eft:ob idiplum fepbilofopbii coftitucre propter qtf cgteros tol 
latiPolfunt enij Cicrefpoderetfinibilnos icire c5uincis:6C ideo 
non elTe fapientestquia nibil fciamustergo ne tu qdcm es lapiw: 
quia te quotp ceteris nibil fcirc. Quid ergo promouitarcbefi 
l^nifi3’confe£3isommbuspbiloibpbis;leipm quo^ eodem 
mucrone tranlBxit ? Nufq ne igitur ^piouia eftj' 

iICapituiu.fi.Quombdo lapienda in medio ertaittiuj fiierit. 
Etacademicicotrapbyficosr&pbyficicotra academicos di 
micauerinc.Ecquplincaffiftacaruj exempla qufftionum. Et 
rationes cfleftium imt naturalium ^enon poffuiu:* 


% Mmouero iter pbilofopbos fuittfed nemo uidit. Alu pu 

r a uen inr feir* pofle omniailapieces uci<^ non fuerunt. Aiu 
mbilme bi quidem lapientesfuerunt^i;quia plus bomini dede 
ructbi quia mmus^udiufi^ in utracp partem modus defuit. Vbi 
ergo fapieruiaefttutne^ te omnia fore putes quod dei eft: netp 
omnia nefcirequodeft pecudis.Eft enim aliquid mediuj quod 
fit boministideft fcientia cum ignoratione coniimdta cempe 


tata.Scicntia in nobis ab anima eftrqup oritur c cploiignoratio a 
corpore quod eft e terra. Vnde nobis 6C cuj deo : dC cum anima 

libuseftaliquacommunitas.Icaquoniamex bis duobus cdfta 
mus elemencistquorum alterum lucepreditum eft:alterum tene 
bris.Parsnobis data eft faentif :pars ignorantipqier bunc quafi 
pontem tranfire fine adendi periculo liq. Nam f* illi omnes q 
m alteram partem incIinaueruntKiut dextro; aut finiftto uerftis 

s 5: 


cecider ut. Vcra<$ aut pars quo errauerit dica. Aademici contra 
pbyficos ex rebus oblcurisargumcntaci fune nuJJa efle Icicntia: 

exemplis paucaru reru. incoprebefibiliu coteti: amplexi fune 
ignoranci3:tanq fciencia totam fuftiliffent:quia in parce fufrule 
tac;pbyfici contra ex bisqu? aperta l'unc:ai:gumencum trabebant 
fciri pofre:c6tenti9 pfpicms retinebant fciecia:iang tota defen 
diflenttquia ex parte defenderat.Ita ne^ bi claramecf ilii obfcu 
ra uideruttfed utriep dum fola fcientia confectis manibusmel rc 
cmetuel eripiutmo uiderunt in medio conftituta fore:quf illos 
ad lapietia cranimiteeret. V eru Arcbefilas ignoranti^ magiftert 
cu Zenoni obtrat^et principi ftoicorumt tota pbilofopbiam 
euerteret (aucJlore Socrace)fuicepic bac fentenuam: ut affirmaret 
nihil fciri poffe.Icac^coarguit^exiftiinacocm pbilofopboy: 
£ putaffent ingeniis fuis eruta effc atep inuenta uericate;uidelicec 
mortalis fuerat illa lapiraatpaucilcp ante temporibus inftitu 
ca^ad fummu iam incrementa gueneratmt iam neceffario cofme 
fceret ac periret, repere exftitit academia ta£ fenecl 5 'pbilofopbig 
quf illa coficeret iam deflorefeente. Redte uidit Arcbefilas arto 
gates uel potius ftultos eflerqputCT fcittiam ueritatis coiechira 
poffe c6pcebedi:fedtamen fidia dicente redarguere no pot, nifi 
qui feierie ante quid fit uerum;q> Arcbifilasueritatc non cognita 
fecere conatus:introduxit genus pbilofopbif affiftatum: quod 
latine inftabile fiue inconffens poffumus dicere.- V t enirnnibil 
fciendumfic:aliquidfcirinecc(re eft. Nam fi omnino nibil fci 
as idipfiq nibil fciri poffe, toUetur.Ita^ qui uelut fentfeiif toco 
pronuncutmibil fciri eang percfptii^fitetur 6C cognimmrergb 
aiiquidfciripoteft.Huicfimilecfl:illudq>ii? fcbolis jjponifo 
let inafyftatigeneriscxemplumfomniauequendam.ne fomni 
is aederet. Si enim ctedideric:tum fajuitur ut non fit ctedenduj 
fiautnoncrediderititum fequitur utcredendumfit.Itafinibd 
fciri poteftmcccffceft idipm fciri:q> nibil fciaturifi aurej fcitur, 
poffembilfciri: 61 fumeftergoq>dicitur nibil fciri poffe. Sic 
inducitur dogma’fibiipiirepugnas;le<p diffoluens. &d bomo 
uerfutus cf teris pbilofopbismoluit feietia eripereiut eam domi 
abfconderet.NamfibilUaprofcctononadiminquialiquidaf 
firmatiut cf ceris adimattfed nibil agit. Apparet enim, ac furej fu 
um prodit.Q.uaco feceret fapientius ac uerius;fi exceptoe fecla 



dicem caufastration c% dutaxat c?leftiu feu nacuraliw" q: 

J3jji: abdic? nefcm pofle;cp nuU^ doceatmec qu?ri 
inueniri qu? redo no poffunc.Q.ua exccpcoe interpolica:v<. p -y 
ficosadmonuilTetme qugrerec eaqu? modum excederet cogita 
tionis biiman?;€^ fapluj calum? inuidia liberaftcc:6C nobis 
cedediiretaliquidquodlequeremur.Nuncaucquqm abbisle r'" 
quedisnosrccraxenc:ne uelim^ plus icireqpoflum^mo minus 
a fe quocp ipfo recraxic.Quis eni uelic laboraremeqcq fciat:auc 
eiufmodi lUfcipercdoctrmarutctia commune fcienaaperdatf 
quf 1 j doctrina eft:fcieda eft ncccfle^uc coftet.Si no eft :quis cam 
ftulcusiut difcedu id pucec:in quo aut nibxl difcit: auc omnino 
dedilafiQuarcCnecpomma fciri polTunt q» pbyiici pucaue^ 
runc,ne(^ mJ^q^academicipbilofopbu omnisextincta efl. . 

41 Capicuium.t»«. De morali pbilofopbiarSC quare Ticutucili 
ornaSCcftcrispbilofopbi? gnbus lic facilior rqu? fuerint 
omniii pbiloiopboy fere lententi? de liimmo bono. 

[ r 1 R^nfeamusnucadalterapbilofopbifpartcquaipfi mo 
^ raie uocat:in q tod^pbilolopi? raao cocinet . Si qde in il 

Ia pbylica fola oblectado eft:m bacetia udljtas.Ec quonia in di 
fponedo uicc ftacurformadiicp monbus piculo maiore peccat: 
maiore diligedanecefleeftadbiberimcfciam^ quo nos oporte 
acuiuere.llliccnipocumiacocedi;qjfiuealiqddicut;nibil^iuc 
iiue deliractnibil nocrt.Hic uero null^ dilcidiomull^ errori eft 
loc^.Omnesunufendceoportecdpamcp pbilofopbia uno qd 
orepr?dpe;(p£iqd fuerit erta£u;uitaomiiiseueracm illa pori 
partemc periculi minus icaplusdifticultatiseft; 9 >obfcurareru 
rario cogit diuerfa uaria lcnrire.Hic lu: periculi pl?: ita min^ 
difHculcarisiq^ipe ufusre^dC quotidiana experim^ pofTunt 
docercgd fit uerius 6C Videam^ ergo utrunc colenriat; 

aut qd nobis aiFeraciquo rec^usuiad^f.NonnecefTeeft om 
nia circuire. Vnu cligam^ac po riffimurqcf eft fummu ac findpa 
lerin quo totius iapira? cardo uerlaf . Epicurus feunmu TOnu| 

m uolupcate animi clIecenfet.Ariftippus in uoluptatecorporis 
<-balipbon6CDynomaci>uscyioriaia;boncftace cuj uolupcate 
lunxerut.Diodorusinpriuacocdoloristfummu bonu poliric 

s 5: 


Hierqnym^i no doledo.Peripatbici aut in bonis animi SC coi: 
poris dC fortunf .Ecilli fummu bonu eft tciecia.Zenonis cu na 
cniacogruenceruiuereiquorundaftoico;^ uircuceieg.Ariftotc 
les in boneftateacuiituK fummu bonu coUocauit. H^cfunt fe 
re omniu fcnterif .In caca diuerficateque leqmuriCui credim^i ‘ 
Par eft omnib^aucSoricas.Sieligerepoirumusqdeft meli^jiaj 
no eft pbilofopbi^obis neceflariatq: lapientes lam fum^iq de 
fapi^iufencaijsiudicem^.Cuuerodilcedi fapienti? ca uenia 
mus:qd poffum^ iudicare q nodum iaperecoeperim^:maxime 
cum prfftoaffitacadcmicus.-q nos pailio retrahat ac uetec cuiq 
crederemec tamen afferat ipie quod fequamur, 

C^i.VJiu.Q.uodueralapieciadocetfummubonu bois .no 

cfleanimiuelcoi^is uoluptateiaut aliqdeoy quf a pbilofo 

pbis funt ppofita. 

V Vid ergo fugeftmifi ut omiffis litigatoib^furiofisac gd 
^^y^nzcib^meniim ^ ad iudice illum: Iciiicet datore fimplicis 
SCqctpiapietip.qnotmformarenosacinducere in uia poflit; 
uey etia de cotroucrills ifto^ ferre imtentia^ Hf c nos docet qd 
fit.bomis ue:^ ac fummu bonu;de quo prius q dicere incipio:il 
Ifoesiencecif funt refeHendftut appareat nemine iIio:^fuiffeIa 
piente.Cude ofEcio bomisagatjoportetiummu fummi aialis 
bonu ineo c6ftitui:qd coccum cfteris^ibuseiTenopofriafj 
ut frris d«es;armentis comua;uolucrib9 peng propria funt;fic 
homimaliqdfuudebecalcribitfinequo radonej lufcodtonis 
anuccac.Naqduiuendiaucgeneradi.ca,dacumeft ommbt qde;, 
bonuliacuralftfummu tn no eft:nifi qd eft unicuit^ generi ppri 
um.^apiesergonofiuctqfummumbonucredidic animi uolu 
ptate:qmfiucullafecuritas{iuegaudmm eft: cois eft omnibus. ' 
Anftippo ne refpondedum quideduco:quc*»corporis femp 
uoluptate cuenter%nibil«p aliud q uentd 6C uecri feruicntej: ne 
mini dubiu eft borainenofuifle.Siceruuixitrut nibil inter eujj 
pecudecp diftarettnifi imum qd loquebatur; q> fi afino aut cani: 
aut fuffecultas loquedi tribuat:quf rafcp ab bis quid fibi uclint 
cuffminastam tabidec6fectant:uc uix diudliqucat;cibos «aa 
potumcp negligancjCurautaliosmares uiolenter abigant: aut 
ncuicti quide? fed a forrioribus f?pecontrid:eo maga 



jj^feCt2nr:CurnfCimbres:nec£rigorapamefcat: labore lufcipi 
ancrpsncula no recui'enc;Q.uid aliud retpodcbut:mli lunimu 
bonueirecorporisuolupcacereateappetereiuc afticsanc luauil 
fimis 1'enfib^ eol^ efle tanarucaflequendoru caula: ncc laborej 
fibi uUurnec uulnerarnec morte ipam remiandi putent. Ab bis 
ne igic pr?cf pta uiu^i pecem^:g boc ide fentiunt: qd alf tatcis 
exotes;'Aiutcyrenaid uirtuce ipiamexeo ipo ell'e laudanda: q» 
Ct e‘^i^esuoluptatis. V ei^o ingt obfeoenus anis:aut fus il 
lelutulicus.Na ideocuaduerlano lumma uinu cotetoe depu 
gno:uc uirtus mea pariat mibiuoluptatdcui'’expersfim: necci 
le eft U uidtus abfcelfero. Ab bis ergo iapere diicem^rquos a pe 
cudib^ ac beluisno fnia led Imgua dircemiti Pnuacocj dolens 
fummu bonu puearemo plane pipatbeticoy ac ftoico:^:rcd C)-ni 
co ^ pboy eft .Quis em no intelligat ab egro tis; 6C in iiquo do 
lorepofitisrefte boc difpucatuJ Quidcandiculu: gid babere 
^ fummo bono:qd medic^polTic dare; Doledu eft ergo ut fru 
amurbono:6Cqde guiacifpciutlicpoftcaaedolorciucuai^' 
Miiecrimus eft igit q nunq doluic ;q: bono.carctrque, nos toeli 
ciifimu putabam'^ malo caruic.Ab bacuaniuteii logcabliuc 
g onino nibil dolere fummu bonu dixic.Na3 prp ter qd omne 
animal doloris eft fugiesrgs pot fibi boc bonu pipftarc:qd no 
bis ut eueniat nibl aliud polliimusg optare^Sdmum aut bonii 
no potefFicecequengbeacu:nili femg merit inipti^ ptate. Hoc 
aucnouirt^bomim;nododtnna:n6laboc:l3nacura cu<ftis ani 
mantibusprfftat.Qui uolupcace cii boncftate iuxerue: coione 
bac effugere uolueruc:fedcfte:erut repugnas bonu: qm g uolu 
ptati deditus eft;boneftatecareMnecclle eft; g boneftati ftudet, 
uoluptate.Pcripatbedcoru bonum^mium mulaplex excgpcis 
animi bonis:quf ipfaquf finC;magna coccncio el^^coe cu beluis 
poceft uideri.Nam corporis ideft incolumitas;indolencia:uali 
tudo:n6 minus funt mutis:g bommi nccefraria:ac nefeio an cti 
am magis.cpbomodCmedelisdCmimftecusfubleuari pot: mu 
ta no pofrunc.Ite qup appellat fommp bona:na ficut boi opib^ 
ad uica tuenda:ica ilH*; prpda dC pabulis eft opus: ita inducedo 
bonu:qd no fit in bominis pcate totu bommealienf didoni fB 
lugauerut. Audiam^ ecia Zmone na is itcrduuirtute fomniat) 
Sumuinquiceftbonuicu nacura cofentana uiuere. Beluarum 

S 



igicur nobis more ui^endu eft.Na qu^ abefle debent ab bomie 
mbisoib^deprcbedunt;uoIuputesappecut:mecuut:iailuc:mfi 
diant:ocddut.Et qd' ad re maxie accmet:deu nelciut. Quid er 
go me docecmt uiua fecudu nacurat <5 ipfa in deteri^^na eft:6C 
gbufda bladimecisleniorib^ inuicia prfcipitaKiiel fialia muco 
ruralia bois dicit elTenamrarg» bomo ad uirtute fiegenit^rnon 
nibil diderfj m no erit diffimtio fumibonircpnullueft alalrqd 
nofecudunacurauiuat.Quifcietiafumu bonufecicraliqdboi 
^p^um deditrfj fcietia.alten^rei gfa,b6ics appecut no^peer i^}« 
Quis era fcirecotec^ eftrno cxpec«alique fcruftu Ici^if*: Artes 
io diicunf ruc exerceanf .Exercet aut uel ad iBfidia uitpruPad uo 
lupeaterud ad gloria.No e igic fummu bonii qd no ^pter ieex 
petit. Quid infeftrutru feieda fumu bonu putemur anilla ipfa 
quf fei^ex fe paricrideft ui<Jt5rgloria:uoluptate,* qug no boi 
iuneppriarSCione fummaqdebonaJNauoluptatis 6c uidtus 
appetecia no boi folurf} etia mucis ineft. Quid cupidita^ glo 
n^None in equis depbedicrcu uictoresexdt«:ui<fti dolecJTa 
tus amor laudur^rp uicJtoriacurf .Necimerito fummus poeta 
expi^u ee aic.Ecqscu;^dolor uidto,qup gloria palmpiQuid 
Cea quf parit fciecia coia fuccu al«saulib^?'no e ergo fumu bo 
nufciecia.Prpcereano mediocrebui^difEnitoiseuiciurq» fcie 
tianuda ponic.Incipiet eni beatiores uidenrg arce aliqua foieric 
immo ucro q res malas fciertcrSC ca bcat^ iit q uenena didice 
rit tparerq q mederi. Qugro igit ad qua refeientia refereda fitl 
Si ad caulas re^naturaliumrquf beacitudo erit mibij?poficarfi 
fciero unde nil^oriafruel qcqd de cflqpbyfici delirat^d q> eay 
reru no eft fciar fj opinatio qup^p ingeniis uaria eftiReftat ut fci 
entia bono:y:ac maloy fumu bonu fit.Cur etgo fclaj maluit: q 
ipaj fapieciafummubonu dicetercu Ct utriulcpfignificatio 6C 
uis eadei Nemo tn u fcsaci Tummu bonu dixit ee fapieriam rqd 
meliMicipotuic.Na fdapay eftad bonu fufeipiendu: malucp 
fugiMutnifi accedat SCuirtus.MulricnIpboycu de bonis ma 
liQ^ dilfereretjaliter cn q loqueban^ natura cog«e^uixcrut:quia 
uirtute carueruc. Virt^ aut cu fcla c6iudta:fapietia e. Supeft ut 
eos etia re^lam^.-q uirtute ipa.} fumu bonu pucaueruc:in q opi 
nioneetia.M.Tul.fuit in quo mftu Icofiderati fiierut. No cmj 
uirt^ipa e fumu bonu:fj efesrix 5C mf e fiimi boniaqm gueiri 


ad illud Ime uirtutcno pot. Vtrucp mtcUechi eft frcile.Queto 
enl uc'^ ne ad prf da^ illud bonii taolepueniri putCT:an cu diffi 
cultaceac labore-fexpediac accume iuu erromp defendacSi 6d 
Ieadiilud:aciineullo labore pueniripot fummu bonundeft. 
Quid em nos cruciem^iQuid coficiam^enitedo dirf>9&nodti 
b^iQngde ta in proptu id qd quf rim^iacecrut illud glibct line 
ulla cocctceanimi depbedat^fj ficocquocpacmediocre quodli 
ber bonu no nifi laborealTe^raur.-qm bono:^ natura i arduo po 
fica e:malo’f Iprecipiti, Sumo igit labore lumubonu afleg ne 
ceilee:qd Uuerilfimuerci^oalcerauirtuceop^e ut gueniamus 
ad ea uirtucerqup dicif fumu bonuzqd e incogcues fiC ablardu 
uc uirc^p idpajtpuemat ad feipaj.Si no pot ad ullu bonu nili p 
labore pueniricapparetuirtuteeep qua gueniaf;qiTi i iufcipien 
dispfetedjicplabonb^.-officiu^ircuase.Ergo lumu bonuj 
no pot ee id p qd ncceffe e ad aliud pueniri. Sj illi di ignoraro: 
qd efticerct uirt^iaut quo tederetrbonefti^aut mhil repcriret:lB 
fticeruc in ipfi^uirtutis noie:qua nullo^poCco emolumoo; ap 
peccda effe dixecut:ut bonu libi coflituerut q* bono indigeret. 
Ariilocelcsab bisno lcgereceflit:g uirtutecu boneftacc lumuj 
bonii pauuicrqfi ulla uiituspoflic efl e inboncftaiac no fi quid 
babuericturpicudisuirruscfledefinat:fed uidic fieri poflc: ut 
dc uirtute prauo iudicio fenciat male: 8C i5 cxiftimatoi boinii 
f uiedu putauic.Quod q fadt:a redto bonocp difcedic:qt no eft 
in nfa ptace:uc uirtus^ luis meritis boneftet.Namqd eft bone 
fias:mli honor ppetu^iad alique fecundo populi rumore dek/ 
tusfQuid ergo fietifi errore ac prauitate boinu; mala exiftlatio 
lBleqcur^Abucicm^neuirtute:<pflagirio£a fiCturpisab ifipi^ 
bus iudicet iQup qm inuidia pmi ac uexari p6c:uc fit ipm ^pri 
um ac gpetuu bonumrnuUo cxtrilecus adiumeco idigerc doiec, 
quiniuispreuircucibusnicat&cbfiet.Icacpneculluei ab bole 
bonufperadumeinQruUum malum recufmdum. Venio nunc 
ad uerp lapirap fumu bonu:cui^nacura bocmd detminadaeft. 


*■*“* Cc^fix. Quid fit i^piapierisfummumbonum.Ecquido 
ia fuerit rario Anaxagorpad qd nac^ ficbomo. 

Rimum ut foli^ bois fitniecadat in ullum aliud aIal.Dd 
A_^dc ut foli^animi^ja coicari polHt cum corge J^oftremo 

g <■ 


ut no poflic cuig line Iciecia 6C uirtucccotingere.Quf circurai 
ptio illas ocs f aCTia sexcluduac loluic.Eo^eni § dixeriicnibil 
taleeft.Dica nuc gd fic:ut docea qd,inftiCuipbos cf cos at<p 
infipittesfiiifTeig qd' eft boi fummu bonu c6fticutu:nec uidere 
nec mtelligeremec lufpicarialiquado potuerut. Anaxagoras cu 
ab eo quf reret: cui^ rei ca nac^^et:rel"podit folisac Cfli uidedi. 
Hacuoceadnnran£oes:acpbilotbpbo digna iudicant. At ego 
buc puto no inucniete gd refpoderec .efEidifle bocpalTim ;ieca 
ceret.Quod gdem fecu ii lapies fuilTecrcoinetatu meditatuj 
habere debuit;qr fi gs ratione fui ncfciatine bo fit gde: ied pute 
mus no ex tepore dictu illu4 erfufum. V ideam^ in trib^uerbis 
quot quacapeccaueric.Primu omne bois officium in Iblis 
oculis pofuitmibil ad mete re&resifed ad cora^oia-Quid fi cf 
cusfuilfet:officiuneboisamitteretfqd fieri fine occafu animp 
ftopot.Quid ceterq corgis ptesmnde carebut fuis quoi^ mune 
ribuslQuid qdpluseft inauribus g in oculis ficuJcjm doctrina 
^ lapietia pcipi aurib^ folispot:ocuIis folis no pot. Cf li ac fo 
lis uidedi ca natus es.Quis te inboc fpcctaculu induxitiaut gd 
Cfloirerucpnaturauifio tua cofcrtfNimi^ut boc immefum 6C 
admirabileopuslaudeslCofitereergorey omniu elTe conftitu 
tore deuig te in buc muduquafi tcfte laudatorecp tanti fui ope 
ris induxit. Magnu clTe credis uidere cf Ium atcp fole. Cur ergo 
gratias no agis efigbuius beneficii auitorefti Curnoipfius uir 
tute;prouidetia:pcatcm<pmecirisaIo;cuiusopamirarisiEtenq 
necelle eft ut multo mirabilior fitrg mirabilia pftcit. Si tcgfpi 
ara uocalTet ad coena ;in ea<^ optime accpptus mesmo languide 
reris;fiplurisfaceresipfamuoluptate:g uoluptatis auctorem. 
Adeo pbilofopbi ad corpusou referut:nibil prorfus ad mente 
necuidetampliusrgqcf iBoculisucnit. Atqui remotis omrab^ 
officus corporis inTola mente poneda eft bois ratio-Non ergo 
ideo nafcimuriut ea que funt &dta uideamus: led ut ipfuj fedto 
rem rerum omniu cocemplemut:ideft mente cernamus. Quare 
fi quis bo mine qui uere iapit intetrogeticuius rei gratia nat^ fit 
R^pondebit intrepidus ac paratus:colendi^e 4« gratia namp 
qui nos ideo gencrauitiut ei feruiamus.Seruireautem deo nibil 
aliud efttgbonis operibus tueri:6^ cofemare iuftidatfed ille ut 
bomo diuina^rcruimperitusrremaximaredegit adminimujr 


•1 


duo lola diligeda quf libi dicerj intueda. Quod fi nacu fe dTc 
dixilTecrut miidu mcuerec:gq oia c6preb&derec:ac maiori utere 
turfonorcnno impielVecb6isofficiu:<jquacopIuns eft aia § 
corp^:taco pluns eft de^ qmudus:<p mudu deus ferit SC regit. 
No ergo mudus oculisrq: utrucp eft corp^ifcd deus ala cocepla 
duseft;q:de^ucefe ipfeimmorulisilicanimuuolujt ee fempi 
temu-Dei aut coceplario eft uenerari colere coem parete? gc 
nensbumani.QuodfiapBisabfuic^iectiqj in terra mcrut di 
uinaignorado.*exiftimadusefi Anaxagorasad eaquf uidcnda 
natu cllefe dixitmeccfluuidifleno: lolem. Expedita eft igitur 
liom inis ratiori i fapiat cuius, ppna eft bumamcas. Nam ipia bu 
maniosquideftnili iufticialQuideft iuftiria nili pietas! Pie 
tas autem nibil aiiud eft ^ de parentis agniQO. 

C^3p»->f-Quodeaquf uidenfboLsee^ppriatcfterisquo<^ au 
Iibus coia mnt:boi uero,ppriu eft deii nofcerc fiC colere. 


mmu igitbonubomisinfola rdigioneeft.Nacftera 
etia que putant efle bomini,ppria:mcfcerisquo<paiiib^ 
^ rcperiunc.Cumeniluasuoces ,ppr«s inter ie notis difeemunt. 


atc^dmofcutrcolloquidentrridediquocpratio apparet in bis 
aliquarcu deuulCsauribusrcocraCtoc^ridtu^i oculis iplalciuia 
reiolutisrauchominialluducraucfuisquiicpcoiugibus ac foed 
has ^prtjs. N5neali3damorimutuo:& indulgen? fimile im 
pciutfla illa quf libi ,pfpiriut in fiimy cibos reponuc: bab« 
uriep prudniarrois quo^ figna in micis depredunf.Na quado 
utilia fibi appetucrniala caunrpericula uicac; latibula fibi parati 
in plures exitus difparencia^fedto aliqd inteUigunc. Po teft ali 
gs negare illis inee roemreu boie; ipfuj ifpe deludancr^am qui 
bas genera di mellis officium cftrcualfignacas mcolunt fedcsra 
ftra muniucrdomirilia lenarrabili artecoponutrregi fuo fuiur. 
Nefeio an in bis fit pfecta pruderia. Incerni eft ipf : ucy ne illa 
quf boi ceibuntreoi a line cu al^ uiumbu5.Religiois certe fune 


experria. Egd^, fic arbicroruniuerfisaialibusefledacacarione 
f; muQS cacum5aduicamMa:bommiaucad^ppagada.Ecq!m 
bole ipa ratio pfeda eftrlapi^noiacrqup in boc eximiu} 6ric 
borem: 9 >fobdacuebdiueUigercdiuiiu,Quadeie Cii^onis 



1 


ueta cft fnuXx tot ingt gencribf nullu eft ^ prftcc bolem: qi 
babeac nocicia aliqua dei. x boib^ nulla ges e;ne 9 ca ima 

fueta:nc(^ ta feraiquf no ecia fi ignorec: quale dcubabeti deceat, 
tnbabedufciac.Exquoefficifutisagnofatdeuig unde ortus 
Ct qfi rccordec.Qui ergo pbilofopbi uolut animos omni me/ 
tulibcrareicoUuc ecia religionedC orbat hoiQ Tuo ^prio ac Cin 
gularibono:qdeftaredteuiuedoaccpaboi bumanicace diCiun 
dtuiqp deus ut cu(±a uiuecia lubipcic boiilac ipm boiej fibi. Naj 
gd eft cur iide dirput^eo dirigenda effe maite;quo uultus ere 
dtus eft.^i eni nobis in cf lu fpccJtadu eft:ad nibil uci(^ aliud: g 
ob rdigione;fi religio collit;nulla nobis raciocu cglo eft. Itacp 
auteoeftfpeilandutaucinterra,pcubendu.Incerra jjcubcreni 
fii^im^igdeno poffum^iquo^ftac^reiiluseftiin cplu igif Ipc 
dtandu efttquo natura corporis^puocac. Quod laccoibt effe ta 
deniuiaut ideo eft &ciedd:uc religioni feruiamus: aut ideoiut 
ratione re:^ cpleftiu cognofcam^.Sed roem re^ cpleftiu cogno/ 
fcerenullomopoffum^jqinibileiufmoipoc cogitado inueni/ 
ri licuc fupra docui.Reiigioniergo feruiedu eft:qua g no iufci ^ 
pit:iprelepftcmicinccrra:6Cuicapecudu fecut^ humanitate Ce 
abdicat.Sapieciores ergo impericiigetia fi errat in religione di 
ligcndaicn nacurf fu? coditionifc^ meminerint» 

^ Capi.xi.Quod deus fecit homine cupidu religionis 6C lapi 
cntif :quo:^ alcef coftare fine altero n poceft. Et g» nihil eoy 
qup mortdes appetunt fummum bonurafit, 

^ igitur totius bumani generis confenfu, religicn^ 

^._LAJufcipi oportererfed quomodo in ea erret explicadum e. 

Natura bonus deus bac efleuoluicut duarum rerum cupidus 
6C appetes effet irel^onis 6C fapiecie:led bo nues ideo feliunt: 
g> aut religione fufeipiunt omifta iapientia:aut fapieap foli^bi 
d^pmilTa rdigionc:cum alce^ finealtero cfle non poflit uey. 
Caduncci^oadmultiplicesreligionestfed ideofelias:cp fapie , 

tia celiquerut:quf illos docerepoterattdeos multosceno polle. j 

Autftudentlapiencif:fedideofelff:quiareligionefummi dd j 

t 


omucnmtrg cos au uen laenaa potuit eruuirc.oic nomicsg a 
terucy fufdpiutjUici deuiaimaximifip erroribus plena fequun 


i 

J 


qminbisduob^mfepsrabiliKrconneXLS:5Cofficiii b5is:6C ue 
niasois inclufaeft.Miroriu^nulliiomopljo:^ exticilTerg fe 
de ac domicilia fiinii boni rcpenrec.Pocuerunt eni lic querere, 
Q.uodcuc^eftfummubona:neceffeeoIb^elIe^poficu. Volu 
pcas e quf appedc a cuiftisrij bf c 6 C cois eft cu bduisrSC bonefti 
uim no b}; 6 C latietate affert; dC nimia nocet; SC^effu minuitur 
ftatis; 6 <[ multisnoc 6 ugit.’Na gopib^carfttquoru maiorenqj 
mcrostctia uoluptate careat necdile eft. No e igit fumniti bonu; 
fj ne bonuqdeuoluptasfQuid diuidf iMulto m^is.Nam &C 
pleru;^ 5C pauciorib^ cafu:5C inertib^ lppe: 6 C nonuq icelere c 6 
Dgunt SC optant ab bis 3 eas iam tenet. 0 .uid regnii ipmfneid 
gdefNo eni cuAi boies regnare poffutrS^ neceflecft uniuerios 
fumi boni capaces efre.Q.uf ram^ igit ali 3 d;qd’ j>pofitu fit om 
nibus.Num uirtus negari no poc:quin &C bonii ne Gc: SC omni 
um cerre bonu^S^ fi beata ee no p 6 t:<p uis 6C natura eius i malo 
ru pferetiapofita eftrno cft_pfeAo fumu bonu . Qupramus ali 
ud:at nibiluirtutepulcbri^rnibillapiroa digni^inueniri poteft. 
Si cni uicia ob turpitudine fiigieda luntruirt^igit appeteda e ob 
decore. Quid ergoiPotcft ne fieri ut qd" bonu;qd boneftu effe 
coftatimercedeac prpmio careat: fitcp tam fterileiut nihil ex fe 
cSmodipariat^LaboriUemagn^fiC difficultas 6 C clu<ftacio ad 
uerfusmalaiqbus bf c uica plena eftialiqd magni boni panat ne 
cefteeft. Id ucro quid ee dicem^mum uoluptateJ At nibil turpe 
ex bonefto nafci poteft. Num diuitiasl Num poteftatesi Ac ea 
quidem fragilia fune SC caduca.Num glorum }• Num bonorejl 
Num memoria nominisi At bf c oia no funt in i^uirtuteifed i 
aliorum exiftimatdeat(^ arbitrio pofita.Na ffpe uirtus dC inui 
fa eft;SC malo afficitur.Debec autem id bonu^ qd a nafcituc ita 
cohfteretut diuelliat<^abftrabinequfac:necaliterfummuj bo 
num uideri potcft:q fi SC prorium fit uirtutis 6C tale ut netp 
aduci quicgtnctp detrabi poffic. Quid qd in bis ommb^ coten 
nedis,iiirtucis officia coCftutAa uoluptatesiopes; potetias: bo 
noce$;ea<^OLaquf^bonisbab«nd^cupifcere:n 6 appeterein 
amarerqd cfteii 6 ciunc,iiidh cupiditate^ideft profedlo uirtus. 
Aliud ergo fublimiusatcpprfdari^effidctnecfiaiftrabis prffc 
tib® bonis reludtat; nifiqd ,roaiora fiC ucriota defiderat non de 
fperemus inucniri pone^odo uerfofe cogitatio in oia.Nc <5 



cnimleuiajautludicraptemupetunciir. 

4l Capicu.xi4;DedupUcipugtucorpons6C anim? cv.bottious 

utEiuf<:p:Et3»uirtusn5 jjpcerleappetedaeftded^pcer luta 
jcema qug fummu bonue{t.Et uircuce neceflario lejt 6C in 
pcf fenei baberi non poteft. 

^^jr^^qnturqdlictpropterqdnafdmurrqd efficiat uirtus: 

1^^ poflumm lic inueftigare.Uuo funt ex qbus bomo coftat: 

' anim^SCcorpixs.Muicafunt^pmammirmulca^pm corporis 
mulca ucricp coiadicut eft ipfa mrtustquequotiesad corpus re/ 
fcrf:difcemedi gratia fortitudo nomiac .Q_uonia igit ucri<$ iB 
iacetforticudo;utricp^politadimicatioeft;6Cutrii^ ex dimi/ 
catde uiitoria. Corpus q* folidu eft; 6C coprebefibiie: cum ioli 
dis 6Cc6prebefibihbusc6a,igacnecefleeft,Amm9auc<p tenuis 
6Cinuifibiliseft:cubisc6gredi£boftibus:quideri ungiqj non 
pofrunc.Q.uifunt autboftesanimi:nificupiditaccs:uicia;pecca 
tafqupiiuiccricuittusacfugaueric:immaculat‘^erit anim^ ac pu 
rus. Vnde ergo colligipot;qdef&ciacammiforcitudo!Nimi^ 
ex coiuito 6^ari:boc eft ex corporis forcicudine.Quod cu in 
aliqua cogreffioe^ cercame;^ uenecic:qd aliud ex ui^oria q uita 
peticlSiueeni cu bomine;fiaecd beftia dimices;pro falute certa 
tur.Ergo ut corp^ uincedo idafteqcunuc no mtereat: fic etiam 
anim%tpmaneat:6Cficuccorp^abboftibus luis uictuj morte 
muldtatiirafopcratusauiciis anim^moriat neceffe eft.Q_uid er 
go intererit inter animi corporiiqj dimic3c6e);nifi q» corporem 
porale uita cxpetit:anim9 lempitemaiSi ergo uirt^ p feipaj bea 
ta no eft;qm in pferedis(uc dixi )malis; tota uis ei^ eft:ii oiaqug 
pro bonis cocupifeunt negiigic: ii lumm^ eius gradusad mor/ 
tempatec:quandoquideuitaquf opeacuracfteris ffpe relpmt: 
mortemcp qua cf teri tim&:fortiterrurcipic. Si necellceftiiqd 
exii magniboni pariactquiafuftentati & fugati ufj^ad morte 
labores fine prfmioeffe non poffunt.Sinullu pr^miumquod 
ea dignum fit in terra reperitur;quandoquidem cundta qup £ta 
gilu lunt 8C cadua fpemit.Quid aliud rcftac:nifi ut cf lefte ali 
quidefficiattquiatcrrfnauniucrla contmit: 6C altiora nitatur: 
quiaburailiadcfpicitfldueronibilaliud poteft effe g immor ^ 
litas.Merico ergo pbilofopborum non obfcuris Eucliles;qui 
&ic conditor m^aricoru.difcipIin 5 :diflend& a cfteris id me 


iummii bonum dixicqi' fimilc ficcC idem Icmg-Incellexic^fe 
Cto qu? fit natura lumnii bonirlicet id no explitauencqd lacTid 
eilaute immortalitas. Waliud omnino gcg:q: fola nec immi 

nuimecaugcrijiiec immutari pot.Senecaquocf imprudes icidic 

ut fiterct nullu elTe aliud uircucis prcmiumrq immortalitatem; 
laudas cni uirtute^in eo libro que de immatura morte colcnpfit, 
Vna^nqtrescftuirrusquf nos im mpcc aJicate donare poflit; 
6C pares dijs ftcere.Sed 6C Stoici quos fccuc^eft negi c fine uirtu 
te effici qu^bcatu pofre:ergo uirtutis pipmiii beata uita cft: li 
mrais(uc redte dictu eft)beata uita facit. N6eftigic(uc aiiit)^ 
pterfeipamuirrusexpecendarfed ^pter uita beata :quc uirtutc 
nccefrariof« 3 uif.Q_uodargumetum docere cos potuit: qd ell} 
fummu bonu. Hfc auteuitaprf fens 5C corporalis beata efle no 
p6t:<p malis efl: fubif (ita per corpus.Epicurusdeu bearuj 6Cin 
corruptu uocat;<j fcmpitcm^ eft.Beantudo cnl pfaita eftedcbj , 
ucniliitquod eamuexarc:acimminuere:auc immutare poflic. 
Nec aliter quicqexiftimari beatum pbtinili fuerit incorruptuj. 
Incorruptum auce nibil eftrnifi quod eft immortale. Sola ergo 
immorraitas beata eft:qa corrumpi ac diflblui no pot. Quod 
fi^, cadit in hominem uirtus^quod ne^rc nullus poteff)cadit dC 
beatitudo-No pot em fieri ut fic mifer:qui uirtute eft prpditus. 
Si cadit beatitudo:crgo6C immortalitas cadit in bomine:quf 
beataeft.Summumigif bonum:fola immortalitas inuemf:qa 
necaliudanimal: nec corpusactingic.Necpoceftcuig line Icicn 
tip uirtutc ideft fine dei cognitione ac iufiicia puenice. Cui^ ap 
petitio q uera:q recta £lt:ipla uitp buiulce cupiditas i dicat: qup 
licet CcteporaGs8Claboreplcniflima:6tpeaairtame ab omni 
bus6( opcat.Hancenijtam fenesq pueri :tam reges § infimi:» 
deni<^ fapirtesq ftulri cupiut.Tati e(uc Anaxagorp uifa eft)c6 
cemplaciocpliaclucisipfius:uc quafcun^ miferias libeat fufii 
nete. Cum igitur laboriola bpc dC breuis uita: non cantum ho 
minum:fededam cptecorum animadum confenfu, magnum bo 
numeffeducatur.Manifeftumcfteandefiimmuacgfectum fic 
ri bonii fi dC fine careac 6C omni malo.Demtp nemo ungcxddf 
fcttg bac ipam breue cocemncretiaut fubiret morce:mfi fpc uitp 
longioris.Na illi qui pro i^uceduiuuoluncane feneciopcule 
rutficutTbcbis Meneocb? AtbcnisCodrus.RompCurci^6C 


mures4uo Decgmung morte uicf comodis prf mliiTenumfi fc 
immortalitate opinioneciuiucolcg putauiflet. Qui cn 6Cii nc 
fcirSimmortalitatis uia:rcs tn cos no fallit. Si cni uirt^ diuid 
asdCopesidcocontenit:q5fragil^funt;uoluptates ideo <pbrc 
ucs:crgo dC uica fraglebreuop io cotenitmt folida ppecua c6 
fequat.Ip& ergo cogitatio p ordinegcadies 6C umucrla cofide 
rasrpducit nosad cximiii illud SC fingulaf f cui^cauia nafcimur 
bonu.Quod£ifeci(rcntpbilofopbi:lin6 qd' fcmcl apprebede 
rac tueri ptinacit maluiflent: ^fecto pueniflcnt ad ucru,boc,uc 
oftedi mo^Quod fi no fuit eoru g cf leftcs ^as una cu corpori-' 
b^exdnguutiilli tn g de immortalitate diiputant animi; mtelli 
geredebuerut.Ideoj3pofitanobiseeuirtute;utpdomitis libi/ 
dimb^re^terreftriucupiditaccfuperata;purf ac uictrices aif 
ad deu ideft ad origine lua reucrtant. Idcirco eni foli animadu 
ad afpcitu cpli cre(iti fum^nit fummu bonu noftru in fummo 
deo elTe credam^. Ideo religionefoli apim^mtcxboc fciamus 
bumanufpiritunocemortale:^ deu geftimmortalisSCdefi 
derat 6C agnofcit-Igif ex omnib^ pbilofopbis:gaut ^ fummo 
bono fcieciataut uirtute funt amplexinenuerut gdcj uia uenta/ 
tis;fed no puenerut ad fummu.Hpc eni duo funttquf fimul effi 
aat illud qd' qucrif :fcieda id prpftatmt quo:5C quo puenieduj 
fit nouerimuKuirtus ut pucniam^. Alteru fine altero nibil ualec. 
Ex fciftia cmuirtus: ex uirtute fununu bonu nafcitur.Eeata igi 
tur uica quam pbilofopbi qugfiucrunt fempcr 6C quprunt: fiuc 
in cultu deorum;fiue in pilolbpbiamuUacftjSC ideo ab ba non 
potuit reperiri;quia fummu bonum no in fummo qupfiuerut: 
led in imo.Sumum auce gd cft nifi cj Ium 6C deusiunde animus 
oritllmu quid efinifi cerra:unde corpus edi Ita^ licet quidam 
pbilofopbi fummum bonum non corpori fed animo dederint, 
tame quoniam adiUud hanc uitam retuleruc ; qup cum corpore 
tcrminacur;adcorpusreuoluri funt: cuius eft omne boc temp9 
quodtrafigitur in terra.Quarenon immerito fummu bonum 
non c6prebmderunt:quiagajuid ad corpus fpcbtaciK immor 
taliaris eft expers: unum fit noreffe eft ;n5 cadit ereo in bomine 
bearitudo illo modo quo pbilofopbi puauerunt : fed ia adit 
no ut cuc beatus fit cu uiuit in corpore;quo d uricp ut dilToluat 
necefTe e corrupi;fj cuc cu ala fodcace corporis libeaa in folo 


fpiricuuiuit .Hoc uno bsaci efTe m bac uicapofTum?: fi minime 
bcaa elteuideamur:fj fugientes illecebras uolupcatu; loli<^ uir 
cuti feuienresrin omnibus laborib^miierofcp uiuam^rqup fune 
cxetciaa & coroborameca uirtuas:fi deni<^ aipera lUa uia diffi 
cilem^ceneamusrquf nobis ad beadeudinem pace&(3:a eft.Su 
mum igic bonum:quod beatos 6ciyion poteft eire,nifi ui ea re 
ligione atqj doclrina:cui fpes immortalitatis adi unc'U eft. 

CCapi ,xig. Quod anima immortalis: &qrcdiuin 2 traditio 
logica non defidcratautpbilofopbiam:fedetbica fola mq 
docMa iummipbilofopbi erraueruc. Etquarepbilolopbia 
non Cc dux uicf 6C uirtucum parms;expulcrix &C ultrix uicio 
nim quod camen Cicero SCalgailruereconad fune. 

D Escxigercuidct boclocorut quonia docuim^ immortali 
nceciTe fummu bonu: idipm immortale effe anima com 
' probcm^.Qua dere inges inter pbilofopbos difceputio e: nec 
55 cqtnexplicare;auc probare potuerutibique:^ deaia Iditicbat, 
exptes cni bui^ diuinf erudiuonis;nec argumra uera,’qb^ uincc 
recattuleruc;necceftimoniaqb9^barec:fed opottunius bacquf 
ftione tradabim^inultimo libro :cu de uica beata nobis rat dif 
feredu.Supeft pars illa ceitiapbilofopbig:qua uocat logica id 
eftracionale:in q cotadialetica 6C omnis loquedi ratio cocinef. 
Hac diuina eruditio no ddjideracrcy non in linguaj fcd in corde 
rapietiaeft.Nec iceteft ^ utat fmone:res eru no uerbaqufrunt. 
Et nos no degramacico aut oratore tquo^ feietia eCl quomodo 
loqui deceat:ted dc £api«e diflerimus: cuius do dtrina eft quo 
uiuercoporteat: 5 'finc<^pbyljicaillaratio necellaru e,nc^bfc 
logica;<pbeacos&cercn6poflunt:tcftatutinfola ethica todus 
pbilofopbi^uiscdcineattadquaie abi^Ais onmibus Socians 
cotuliffe dicitur. In qua etiam parte quonia pbdofopbos errafle 
docui :qui fummu bonu (cuius capiendi gratia generati funt)n6 
coprebederunt:apparet feliam SC inane elfeomnepbilofopbia: 
quia nec inftruit ad iufticip muneiatnec olfidu bonus tadonci^ 
con6rmat.SdantigiturerTarcfc:qui pbilofcmbiam putanedTe 
lapientiamtnon trahant audoritatcciiiufqrledueritati potius: 
6(feueancdCaccedanc.NullusbictcmeiicadlocuseIl:m fcemu 



ftulticie poena fubeuda eft.fi aucpfona inanis.aut opmio f^Ia 
dccepcric.Homo aut qlifcucp eft £ £bi ctedit:boc eft fi boi cre/ 
dic(ut no dica ftult9}qui fuu no uideat enrore;certe arrogas eft: 
g fibi audeat uedicare quod bumana coditio no rccipit.lUe iple 
toman^ Hngup fumm^auctor quatu fillat dicet ex ilia fenteoa g 
uida:e:qui cu in libris ofBcioy pbilofopbia nibil aliud ee dixil' 
lecq ftudiulapieti?apfam autem {apietia rerum diuinay bu 
manaru fiaentiauum adigcit:cuiusftudiu:quiuituperac baud ta 
ne intelligo gd nam fit quod laudaduputet.Nam fi oblectatio 
quericanimureqeiqicuraruiquf cofrrricueo:^ ftudtfs poffunt: 
quifempaliqdmqtunc:quodfpec'tec6Cualcatad bene beatecp 
uiuedu!Si uero rauo cofticif uimicifip ducitaut bfcars cft;auc 
nulla omnino per qua eas affequamur. Nullam dicere maxima^ 
rerum artem ede:cum minimaru fine arce nulla fit^ominum eft 
parum confideratc loquenciu:atcp in maximis rebus errantium. 
Si aut eft aliqua difciplina uirtutismbi eaqupraf:cuab ifto gene 
redifccdidifcefferis^Etqdem tamdCfi operaj dederimmt qua 
ur uluc ucp dicendi aflequecer facultatem propter ftu^u dicendi; 
tamen doquens nunq ftii:quippe qui forum ne attigerim qdem, 
fed noreffe eft ipfi me fociac die bonitas eloquentemiad qua di/ 
fertecopiofecpdefendendamifcittiadiuinitacis 6C ipfa ueritas 
fufficit. Vellem igit Ciceronem paulifper ab inferis furgere: ut 
uir eloquentiffimusabbomimciuo non diferto doceretur. Pri/ 
mun^qdnamfic quod laudandum putet;qui uituperat id ftudi 
um quod uocarur pbilofopbia.Denicp ne(^ lilajji efle artem qua 
uirtus fiCiufticiadifcacur:nec aliajul^ficutpuQuic.Poftremo 
quonia eft uirtus difciplina jubi qu^enda fittcu ab illo difeendi 
genere difceffcrisiquod ille no audiendi difcedicp gf a qufrebat^ 
A quo enim pofTec audireicu feiree id nemo iSed ut in caufis 6/ 
cete folebac interrogatione uoluit urgereiad confdfionec^ dedu 
cerertanq confideret rcfponderi prorfus nibil poCfe: quo minus 
pbilofopbia effctmagiftrauirtutis. Quod qdeminDafculanis 
difoutactonib^aptc^feffuseftiadeaipamcoueria oratSc tanq 
fe declamatorio dicidi genere iadtarct.O uitf pbilofopbia dux 
inquit. O uirtutis indagatrix expultrix uitiotu: quid no modo 
nos:fed omnino uica bominu fine te effe potuiiTjf T u inueerix 
le§u:tuniagiftramoruac difciplinf fiiiftfiQuafiuaoaligdp 



feipa fentirct: ac no poci^ illeUudadus effet g ea tribuit. Potuxt 
eodemograsagerccibo&lpocuir^ianebis rebus conftarcuiu 
no pofTiciin ^bus ut ienfus ia beneticu mbil eftiatqui ut illa cor 

S o asalim ena luntiiicanim? fapientu. 

1 Ca.xiiu.Ciuod Lucretius 6C al« ertaueruc opinati lapiecia in 
uemi effeab bomine:5C nec data bominib^a crcMore.Et quo 
I Cicero luis ucrbis c6uindc.Et pbilofopbia nec ue^ doq: nec 
ad recte uiuendu mftcuic. 

EAius iac^ Lucretius cu eii laudat g fapiecia primus inue 
JL — J^nitrled boc inepte:^ ab bomineinuecapuauitiq ti uero il 
lajalicubiiaccntc.bomo jlc,que laudabaducneric: tagobiasad 
foitte(uc poetf aiut)g> fi repertore lapicntif ut dcu laudauit^ta 
cni didc.Nemo(uc opmor}en't mor^icorpeaet^.Na ficutipa 
petit maieftascogniarerurdicdiu eft deus ille fuit. Deus inclyte 
memmi)cn n 5 erit ficlaudad^de^ ^ {api«ia inuencric: f} q> bo 
nunefrceritgpoflet capere lapicda.Minuicemlaude:gpcclau 
dat ex totorlj lUe uc boiej laudauic;qtn ob id ipm ddjerj p deo 
haberi 3>faperemenerit.Naficucait.None decebit buc boiem 
diuu numero dignarier cfrej’V nde apparet:aut Pythagora uolu 
iffc laudarerg fe ftfim^ut dixi pbumnoiauiciaut MileJiu Tbale 
g de rey natura prim^tradic difpucaire .Sj du boiej qufric extoi 
iereire ipam depfTic.Noncm magna fi ab boie potuit luenirime 
ru pot ut poetf dari ucnia. At ille ide pfedt^ orator fumufcp pbi 
lotopb’^egrfcosrepbeda)quoyleuiatefemp accufat:6C tn fe 
quit fipiraaiqua alias donuials mu^ deo^ uocatipoetice 

figuaca budae in fide.Grauit etia querif extitiffe aliquos g ea; 
uitugaret.Quiignc ingtuituperarcuitf pareeemifiCbocparrici 
dio le ingnareaudeatifiC ta ipie ingrat^ cefNos ergo Mar. Tui. 
parriadf fum^;6C infuedife iudice^in culeu:g»pbiam negam^ 
patete effe uitf . An tu g aduafus deu ca ipie ingrat^ esi N6 buc 
cuius effigiem ueneraris in Capitolio fedcnterfed illu g mudum 
&de))oiem(^figurauit:g{apiraaquocp 1^3 iter cicera cfleflia 
fuabenefida largit^ efi.Magifiracuuirtutisautparente uitf uo 
cas;ad qua fi gs acceflcriermlto fit icerdor necefle eft: g pdus 6« 

rit.Cui9j,^u^9qujip{;mJj{{jQ{if-jdi^p|,jofop},j non-'ex 

pcdifkfcui^uitf^cuipiido^orcsante fuerintifene(Jtutcacmor 
tec^Aitgcolhewritquouiui dcccttfau^ueritaas idagaoace 



profiteri potesqui Tf pe tethrisicu tata multitudo fiient pbilofo 
pborumrlapienccmcameexticifle adbuc neminefQ.uidcrgotc 
magiftra illa uitf docuit 1 An ut potenciffimu cofule maledictis 
incejreres:cu<p boftem patrie uenenatis oratiombusfeceresi Sed 
omittamus lUa qup poliunt exculari fortunpnomine. Studuifti 
nempe pbilofopbig:6C qdem fic ut nullus unq dilig^^iquippe 
g omnes cognoueris diiaplinas: ficut iplegioriari Ioles; camqj 
ipa^ latinis litteris illuftrauerisnmitatorecj te Platonis oftederis. 

‘ Cee^^igit quid didiccristaut in qua fedta ueritate deprebecjpis • 
Inaademia fcilicetqua fecucuses:qua pbaftiiat bpc nihil Socet. 
nifi ut fciastenibil fcire.Tui ergo te libri arguut;q nihila pbilo 
{bpbiadilci pofiitad uic3.H?c tuauerba lime. Mibi aut no mo 
do ad -fapientiam cfci uidemurtfed ad ea iplasquf aliqua ex pat> 
te cerni uideantur hebetes 5C obtufi.Si eigo philoiophia eft magi 
ftra uitf :cur tibi epeus 6C bebes dC obtufus uidebare : quem opor 
tuit,illa d ocen te fentire ^ lapere:S< inclariflima luce uerlaril 
Ac qua cofeffus fueris pbilofopbip ueritace:docec ad filiu c^o 
CtaprfCfptaiqb^monespbilofopbif qde prfccpta nofcedatui 
ueduauceiTeciuilitet.CiuidcamrepugnasdicipoceftiSiilofce 
da funtprfCfpcapbilofopbifudcosjFUtiqjnofceda fut;uc redte 
fapieterqj uiuam^. Vffi ciudicer uiu^ueftmo eft igic philofo 
pbia iapietiaifigdem melius eft ciuilicer g pbilofopbice uiiKre. 
Nam li lapiecia eftqup dicitur pbilofopbiajftulte ^fctlto uiuic: 
qui no fecundu pbilo Ibpbia uiuic,& aut non ftulte uiuicf qui d 
uilicer uiuitifegtur ut ftulte uiuat g pbilofopbice uiuit. Tiio ita 
t^iudiciopbilofopbia ftulticif inanicatifqi damnata eft.Ide in 
confolationeiideft in opere no ioculari;Hac depbilofopbia fen 
tencia culifti.Sed nelxio g uos txneac error ; auc miftrabilis igno 
tatio ua:i. Vbi eftetgo pbilo fcmbif magifteriul Aut gd te docu 
itillauitpparenstfiuerumiferaSilicerignorasiQuodfibfceiio 
tis^oradonifcpconfeflioipenemuicotibi ab intimopetaort 
cdprefta efticur no tibi aliquado ueru flearis pbilofopbia; qua^ 
tunibil docentem in c^lum laudibus extulifti: magilbam uirtu 
tis dife Honp oflef* 

^ Cap.xV.Quod in code errore fuit Seneca. Et quid pbfa fe 
/^V^^unduj i^.Ec ^ fioic deus unus 5C una uericascita una eft 
fic Cmplcx%icnda.& quo pboyorado pugnet di oica. 



OdemduituserroreSenecaiQuis miniuerauil teneret 
^^A.errace CiceroneS^biloCophia mgc}nibil aliud eftg recta 
uiuendiratioiuel bonefte uiuedi fcienaiurars rttftf uicf agede. 
No errabini^ili dixerini^ p5ia; effe lege bene bonefteqj muedi. 
Ecg dixerit illa regula uit?;l'uu illi reddidit.Hic plane no relpe 
xic ad coe pbilofopbipnomeiqup cu fit in pluris lectas diicipli 
nar<^ diffafarnibilc^ babeat certi: nibil deuicp de quo uniuerla 
una mecejac uocec6fentiat.Quid pocefle tam felfu; § regula ui 
te pbiam uocaririn q diuerlitas prpcf pto:^ redtu iter ipediat &C 
tacbet)Autlegebeneuiuedi:cui^capita logediflbnaciauticima 
uitg agedprin q nibil cotraria ff pe dicendo;q ut nemo gcg Iciat. 
Q.ufro enim utru ne academiapbilofopbia puta elTe an nonJ 
Negaturiinoarbicronquodfiminibilergoilloycadic in pbi 
lolopbiamiqup ut oia reddat incerta legeabrogatiartem ni^j 
putattrarionem liibuertittrcgula deprauatifcirtiam fundit^ tol 
lit:iaIlaigituriliaoninia:(p in remlempinccrtaiSd adhuc nibil 
explicatecadcnopoffut. Nulla ica<^ rado uel icientiauricxbe 
ne uiuedi:nili in bac unica 6C uera &C cf lefti fapieria cofticuta eft 
quf pbilofopbisfuerit ignota. Nam illa terrfna quoniam felia 
cflifit uaria 6(. muldplexrlibiqj tota cotraria eft.Et ficut unus eft 
buius mundi c6fticucor5Credtordeus:unauericas:ica una efle 
ac fimplicemf^i«itiamneccfteeft:< 5 quicgdeftueru ac bonu 
id perfectum cueno poceftinifi fiierit ljinguiare.Quod fi pbilo 
fopbiauitapofTetmftrucre: nulli nifi pbilofopbielTentboni. 
Ecquiclnodidiciflmtieffencomnesfcmp maliicuueto innu 
merabiles exiftant: 6C femg exticerint qui funt aut fuerint fme ul 
ladodtrinabon!.Expbilol'opbispei;rarofucrit:qui aliquid m 
uitafeceritlaudedignu.Quisefttandemquin6uidcat eos bo 
mines uirtucis,qua ipG egent p6 efle dodtocesiNam fi quis mo 
rcseoydib‘gaerinquirac:inuenietiracudos:cupidos:bbidino 
fos;arrogantes:proccruos:8C fub obtentu (apiTOf fua uida cela 
tesrdomi 6cietes ea quf in fcbolis argui flent. Fortafle mendor 
acculandi gra:n6ne idipluj Tulbus £icet dC quetitf Quotus 
ingt qfcp pbilofopboy inuenif ,q fit ita morat^^ta animo ac ui 
ta coftitut^, ut rado poftulattq difaiplina licra no oftentarione 
faendf jfecl lege uitf putetiqui obtemperttipfe fibi» 8C dccreds 
pareat luis. V idece autem licet alios tanta leuiute 6C iadtarione.* 



ut bis fuerir no didicifle melius:alios pccuif cupidos^alio jglo 
ri? multos libidinu feruos^ut cu eoy: uita 8C uicijs inirabilit' pu 
gnecouao.Nepofcp Cornelius ad eunde Cicerone ita fcribit. 
Tantu abe'd ut ego.magiftra effe pute uitf,pbilofopbia:beacp 9 
uitc gfeAricerut nullis magis exifhme opus efTe magiftros ui^ 
uedi;5 pletd^J 5 in ea difputanda ucrfant .Video em magnam 
gtemeo:^;^ in fcbola de pudore Sd cotinftia precipiat argutilTi 
me;eofdein omniu libidinu cupiditatfb^uiuere.Ite Seneca i ex 
bortatbibus.Pleric^ inquit pbilofopbo^ cales funt diferti in co 
uicid fuutquos fi audias in auariciarin libidinenn ambitoej per 
oratcsrin iudiciu fuu putes^fefTos. Adeo redudant ad ipos ma 
ledidain publicu miflTatquos nos no alit intueri decet, g medi' 
cos:quo^tituliremediababetpixides,ucnena. Quofdamuero 
nec pudor uiciomm tenetrfi patrocinia turpidini fuf finguttut 
ctii boncftepcccatcuidean5.Faciecdngtfapi«ideSmea)etiaq 
no ^babitmt etia admaiora trafitu inueniatmec rdiquet bonos 
morestfj tepori aptabitrut qbu^alu utunf ingloria aut uolupta 
tefutat agendf reica.Deindepaulopoft. Omnia qup luxuriofi 
fcciucrquecp irapcriti.* 6 ciec SC fapiesrfj no eodemoreodecppro 
po fito . Atqui nibil mtereft quo animo &cias;quo d fecifle uicio 
fum efiitp facta cernunttanimus no uidet. Ariftippo cirenaicoy 
magifiro cu Laide nobili fcorto fuit c 6 fuetudo:quod flagitiu^ 
grauis ille pbilofopbip do^or fic defendebatiut diceret multu 
inter fe 8C cpteros Laidis amatores interefle: ipfe haberet Lai 
depalo uero a Laide baberenf.Oprf clara 6 C imitanda bonis la 
pientia.Huic uero liberos in difciplinadaresmt difcerft habere 
meretricem. Aliquid inter fe acperditos interefle diccbattfcibq 
illi bona fua perderentnpfe gratis luxuriaret .In quo tamen la 
pientior meretrix fuitiquf fic pbilofopbuj babuit pro Lenone 
ut ad fe omnis inumtus.doftoris exemplo.dd auAontate.cocur 
recet corrupta fine ullo pudorc.Quid ergo itcrfuitiquo animo 
pbilofopbus ad meretrice fimofiflimacomearetrcu ehi popul^ 
ddriuales fui uideret omnibus gdiasnegore! Nec fatis fiiit ita 
uiuereifi docere etia libidincscoepitiacmores fuDs de lupanari 
ad fcbola tra(hilit:difl*eres uoluptate corporis ee fiimu bonup 
Q.uf doctrina execrabilis&pudedarno in corde pbilofopbi: 
fed in finu meretricis eft nata.Nam quid ^o de cinicis loquar? 



Quibus in ptopatulo coire cuin coiugibus mos fuic. Quid mi 
ru fi a canibus quo:^ uiram imitanc.-ecia uocabulu nom&^ craxe 
riiti NuUu igit m hac cfilciplma magifteriu uirtutis efi: cu ena? 
illi qui bonefiiora precipiutiaut non feciut ipfi quf fuad«; auc 
fi faciuncquod raro accidit:n6 ciifciplinaeos ad rectum:fcd na 
tura producat:quf fepius eaa indoctos impcUic ad laudem. 

Cc apitulu.xvi.Quod redte docentes maleuiueccsceftcCi 
ceronenoutiljtateexpbilofopbiatfedinancpcipiut deledta 
tione.Ec fapirtia leipfa? fenip exercet in bonis adtiV.Et q 
reno pbilofopbif fapietip ipfi iugitcr infiftcndu fit. 

1^1'^ Eru eni cu fe ppctup defidip tradat: nullae^ uirtute capef 
V_ -^yfantiSC oe; fiia uira nihil aliud g in eloquetia peragat: gd 
aliudginercesputaridebCTiSapietiaautnifiin aliquo adu fue 
ntrquo uimfua exerceatrinanisfiCfalfaeft.RecJtccp TuUi^ciui 
lisuirosgrepublica guberna: g urbes autnouascofiituatraut 
cofiitutas fqcate tueant ^^alute libertatecpciuiujuel bonis legi 
bus,uel ralubrib^cofilgs, uel iudicijs grauib^coleruent; pbilolo 
pbif doctorib^prf fcrt:Bonos eni fecere oportct,potius g inclu 
losmangulisfaciedaprfciperc;qu? neipfigde feciutg loquti 
tur.Etquonialeauerisaclibusremoucrut :apparetcos exerce 
df linguf caiuel uacandi gratia artem ipfam pbiloibpbif reppe 
rille. Qui autem docent tm pec feciucripfi prfCf pris fuis d«ia 
but podus. Quis eni obteperet;cu ipfi prfCf ptores doceat non 
obtep>etare!Bonu efi aut redta SC boncfta prpeipere: nifi bi fe 
cias mendaciu eft:6C efi incognics atep ineptu no in p^o re, fed 
in labtfs babere bonitatc.No ergo utfiitateex pbilofopbia; fed 
obledtadone petunt.Quodquide Cicero tcftatus cft.Profedto 
inquit , omnis iftoy difp utatio gg uberrimos fontes uirtutis 6C 
fcietif c6tineat:tn collata cu boy adtis pfedtiftp rd)Us:ucreor ne 
tm uideatut attuliffc.negoc^ bonunu_quada obledtatione oed- 
V eren’ quide non debuit cum uerum cliccrctrred quafi timeret 
ne pro diti myfieri} reus a pbilofopbis dcarcf^^o eft aufus cofi 
dentcrpconunciarequodfuicueruiillosnon ideo ditputare ut 
docest:fed ut fe obledtet m ocio : qui qm audtores funt rctujge 
rcndara;necipfiquicggerunc:ploquiabus%ic babendi.S^ 


profecto cpnibil boni ad uicaafferebacmecipfi decretis fuis op 
teperauerut:nec gfg p ffcula inuent^eft:^ eorum legib^uiucret, 
Abiitiedaeftigitotspbilofopbiarqsno fhidendu fapientie: g,’ 
fineacmocar;:led fapiendugdemeft:SC mature.NS eni nobis 
altera uita cocedif ;uc«« quf rani^in bac lapientiam jin illa fapere 
poflimus:in bac utru<^ fieri neceiTeeftrcito inueniri debet: ut ci 
Co fufcipi poiTit:nequid pereat ex uitarcuius finis incert^ eft.Ci 
ceronis Hortenfius cotra pbilofopbia dilTeresrcircuuenit argu 
ta coclufionerqui cum dicera pbilofopbandu non efTe: nihilo^ 
minus pbilofopbariuidebat:quonia pbilofopbi eft quid in ui 
ta &ciendu uel non faciendufit difpuare.Nosab bac calumnia 
immuncsacliberi fumus:qui pbilofopbia tollim^: tp bumanp 
cogitationis inuentio eft:fopbia defendim^: <p diuina traditio 
ert-Eamcp ab oninib^fufcipi oportere teftamut. Ille cu pbilofo 
pbia toUerettnec melius aliqdafRrrettfapientia tollere putabat: 
eocp fecili^de fapietia pulfus eft:q2 coflat bonune no ad ftultici 
am:f5 ad fapietia nafci.Prf cerea iUud quoqj argumentum cotra 
pbilofopbia ualetplurimurquo idemefiufus Hortefius exeo 
pofle intclligi pblam n5 elTe iapietiarqd principiu SC origo ei^ 
appareac.Q.uado,inquic,pbilol6pbi efle coeperut.'Tbales(uc o 
pmor}primusrcces:bpcqdeftas.Vbiergoapud antiquiores la 
tuit amor ifie inueftigadp ueritacisf' ide Lucretius ait, Deniqj na 
tura bf c reru^ratiocp reperta eft: Nuper 6C bac primum/tupmis 
ipfc repertus. Nunc ego Ium in patrias g poffum uercere uo ces. 
Et Seneca. Nondu funt inquit mille anni ex quo initia fapientif 
nata func:mulcis ergo fgcuJis humanum genus fine rac5e uixit. 
QuodirridensPerfius.Poftqinquit/apereurbicu pipere 6C 
palmis uenic,canq fapietia cu faporis mercibus fuerit inuec'ta: q 
C fecundum boniinisnaturaefticubomie efte coeperit necefle 
eft.Siuero no eft:nec capere qdem illa pqftic humana natura: {5 
rccppic:igit a principio fuiffe fapietia necefle eft. Ergo pbilo 
fopbia cp no a principio fuit:n5 eft ead^uera fapieria:fed uideli 
cetgrfci cp facras ueritatislicterasnoMtigerat : qu^dmodu? de 
prauaca eflk fapietia nefciueruc-Ec ideo cum uacare fapietia bu 
manam uita pucarCT:pbilofopbia commenti funt:ideft latente? 
atep ignota fibi ueritatem difkredo eruere uoluerut:q<f ftudiu 
per ignorantiam ueri^pientiam putauerunt. 


CCap.*rt.Quf fiiit ipfa doctrina Epicun quf morib Wniu 
appoficiniirm cloqbac .Et quo Leucippii 6C Deniocritu babue 
nc audtorcs errori^ &bros atbomo^,^ afferto res uoluptans . 

Ixidepbilofopbiagbrcuiterpocuirnucad pbiloropbcs 

ueniam^mo uc cu eifde certem^:q ftare no pnc:t; uc eos fii 
gientes atcp deifdtosnoftro capo ittfcqmur.Epicuri diiciplina 
f» multa celebrior femp fiiic q cftero ^:n6 uerialiqd afferat: fed 

qj multos ad populare nome uolupcans^miucat. Nemo eni non 
in uicia pronus crt.Prf terea ut ad le multitudine c6crabat:appo 
Cta findis qbuic^ moribus logc.Delidioliim uctat litteras di 
fcere;aua y populari largitione Uberat: ignauum ^hiba accedere 
ad republica:pigru exerccrertimidu miUcarc.lrrcligiolus audit 
deos nibil curarerinbuman^ & fuiscomodis fcruies^iubef nibil 
cuiq tribuere.Omniaem lui ca facere lapiente: .iigieti turba ioli 
tudo laudat.Quinimiu parcus cftidilcitaqua & polenta uitaj 
polle tolerari.l.^ui odit uxore: huic enumerant celibacus bona. 
HabMi malos liberos:orbicas prf dicat .Ad uerfus impios pate 
ces nullu uinculu elle nacurf .Impaucti ac deUcaco, dolore;. elfe 
oniniumaloy maximiidicif/ortictiaintormeas beatujeela 
pience.Qui claritati ac potenti? ftudet:buic prfcipif reges cole 
re.Q^ui moleftia ferrenopottbuic regia fiigere.lta bomo alkit^ 
exuarus diueriifq} modis circulu; cogit:6C dum Ihidct placere 
omnibus;maiori diicordia lecu ipfepugnauitig inter ie uniuee 
C. Vndcautdilciplinaeiustotadefcendac;quaoriginc babeat, 
explicaddeft.VidebacEpicurus bonis aducrla fonper accide 
rc:paupcatem:labores:cxilia:carqru amiinones:malos cotra bo 
nos eire:augeri poc^ia:bonoribusafBci:uidebac innocriia; mi 
nus tutarfeeiera impune committi. V idebat fine dilectu moru 
fine ordine ac diicciinineanno^,f?uiremor^:red aUos ad lene 
dtutempuenire:aliosiii&ntesrapi:aUosiam robultos inttnre: 
alios in primo adulefcenti? flore immaturis fimeribus exungui, 
in bellis potius meUores fiC uina SC perire. Maxime aut como 
uebac homines in primis rcligiofos gtauionb^malis affici.His 
aut qui auc deos omnino neglcxeruc:autn6 piecoluerutruel mi 
noraicomodaeuemreudnuUatipfactiaffpe tem^ fulmibus 
coflagcarctquodLucrctiusqueatcudiacdedeo.Tu fculmina 


mictac,8Cfdes Ipfefuasdifturbet.&lmdeletTa recedes Sfuiat 
exerces telu:qd fepe noceces Prfceric,cxanuaccp indignos incf 
mereces.Q.uod{i uel exigua uericacis aura colligere pocuilTec; 
nunq dicem ?des illti fuas difturbare.cu ideo difturbcc,<{:non 
funcfaf.Capicoliuqdeftromanf urbis religionis caput fu' 
mu,nofemel,f?ffpius fulnue idtu c6flagrauic.Homies aut in 
genioCi qd debocexiftimauerintcex diAo Ciceronis apparet:g 
ait diuinit^exticiffe illa flammamo quf terreftre illud doniicili 
umIouisdeletet;f?qucfublimius magnificetiufcp depofceret. 
Q.U3 dereetia in libris cofulatus fui, «de dixiti^up Lucreti^. 
Na pi' altitonas ftellati nixus olympoilpfe fuas arces atc^ Iclita 
tepla pttiuitjEr capicolinis iniecit fedibus ignes. Pertinaci ergo 
ftulticia no modo uim maieftatec^ ueri dei no intellexerut: fed 
ccia impietate fui erroris auxerutiq teplum Cf lefti iudicio,ff pe 
danatuj, reftituere co:ra 6s omne contenderint. Cu bocigitur 
cogitaret Epicurus earum rerum uelut iniquitate indudhis^Sic 
enim caufamrationem(^ ignoranti uidebatjexiftimauitnullam 
etTcprouidencia.Quodcufibipfuafiiretifufcppitetiadcfende 
dum;fic in errores inextricabiles fe ipfe inclufit.Si enim proui- 
dentianullacfliquomodotamordinatetam difpofite mudus 
effectus eftlNuUa.inqt difpofitio eftimulta eni iacJta funt aliter 
q fieri debuerut:6C inuenit bo diuin?,quf reprpbederetrqup fin 
gula fi uac^ut reiyierc/acile oftcndereinec fapiente bunc fuiffe 
nec iand.Ice fi nulla prouidentiaeftiquomoanimaliu corpora 
tam prouidenter ordinata funttut finguk que^ mebia mirabili 
ratoe difpofitaifua officacoferuentl Nihil inqt in procreandis 
animalibus ^uidetip ratio molita eft.Nam nei^ oculi 6<Jti funt 
ad uidendume^ auresad audiendumfnec^ lingua ad loquMu: 
necf pedes ad ambulanduiqm prius bf c nata funt q eflet loqui: 
audire:uidercambulare.Ica 9 non bf c ad ufuj nata funt: fj ufus 
ex illis natus eft.Si nulla prouidenciaeft:cur imbres cadunt: fru 
gesoriuntur:acbuftafrondefcutlNoninqc femg animantium 
caufa ifta fiunc:quoniam prouidenti? nibil profunc:fed oia,fua 
fpoce fieri necelTe eft.V ndc ergo nafcuntur:aut quomodo fiuc 
oiaqu? genitur! Noeft;nqtprouidedf opus:funt enij femina 
per inane uolitatiatquibus inter fc temere conglobatis uniuerfa 
gignutur at«p cocrcfcunc.Ciar igitur illa non fmtimus:aut non 



cemimuslQuia nec colore babet in^cmeccaloreullumec odo 
rerliporisquocp SCbumonsexpeciia lunctdC ta minuta uc feca 
ri ac diuidi neqanc.Sic eu q: in pncipio luicf perar: conic' 

queriu re^ neceilitas ad delirameca pduxic. Vbi cni lut:aut un 
de ifta corpufculaiCur illa nemo prf ter unu Leucippu 1 omnia 
uiciaquo Democrit^erudit^ bfreditate ftulricif r^quitEpicu 
ro.Quf fi fine corpufcula:8C qde folida ut dicuci ib oculos cer 
teucnirepoiTunc-Si eadeeft natura omniurquo res uarias effici 
untiVarioinjtordmeacpoljtionecouemut:llcuthn:era:qcu ‘ 
fmcpaucf:uanecamencollocacf innumerabilia ucrbacoficiunt. 
Ac litcerf uarias formas bab«.Ica inqc 6C bf c ipa primordiarna 
funcafpera;funcbamaca:funcleuia.Secarici^o d( diuidi pnt:fi 
aliqdmeilillis,qdemineat.Siaucleuiafunc dC humoris idig^, 
cobfrere no poflunt. Hamata igic efTe oportct;urpoffinc luiccj 
cocatenari.Cu uero ta minuta effe dicant:ut nulla ferri acie di fi» 
ci ualeattquo bamos aut agulos bab^JQuos <5 extat necefle eft 
pofle diuelli.Deinde quo fbedereinter fe:qua m^c6ucniut:uc 
exbisaIiquidcoftituaf:fifenfucareant:neccoire tam difpofite 
potcftgcq rationale pficere nifi ratio. Quaj 
multiscoargui bfcuanicaspoceft; fed properat oratio- Hic eft 
ille qui genus humanum ingenio fupcrauittfiC oes extinxit ftel' 
lasrucexort^ f tbere^ fol.Q^uos eqde uerfus nuq line rilu legere 
poifum.Non enim de Socrate aut Platone boc laltim dicebat; 
qui uelut reges babenfpbilofopborumded de homine quo fa- 
no ac uigenci nullus pger ineptius dclirauit. lacp poeta inaniffi- 
mus leonis laudibus mure no omauitrfjobnut SC oberiuit. Ac 
ide nos metu liberat mocostde qua bp: ipfiusuerba funeexpifa 
Quado nosfum^ morsnoeft.Q^uado mors eft; nos no fum^ 
Mors ergo nihil ad nos:§ argute nos fefeUitrquafi uero cranla- 
dta mors dmeatiqua iam fenlus ereptus eftuc non iplum mori 
quo fenfus eripic^Eft igitur cemp^ ^quod quo dC nos iam no 
fumus;6C mors tamen nondu eft:idcp ipfuj uidet miferumefle 
9>8Cmorse(reincipic:&noseiredcfimm9.Nec feuftra diftuj 
cft:morsmiferan6eft.Adit^3d morteeftmilerrboc e morbo 
cabefeererictu ppeci:ferru corpore exppcre;ardere ignird^W 
beftiayIa mari .Hgc ftmt quf timcncmo morte affout; ied qr 
dolore magnum.Q_uinpotiusefficcne dolormalulitiomniu 



m^t inalo:^ maxiinueft.Quid ergo no pofTu} no timere: ii id 
qi morte antecedit aut efficit maiu eftiQuid totu lUud argu 

metufellu:eft:‘ 5 nomteceitcanimfi Vereingtnaqd cu corpo 
re nafcictcd corpore intereat necefTe efi. Ia liiperi? dixi differre 5.-^ 
buclocnmeh9:dC operi ultimo refemareiutbac Epicuri gfuafi 
onemifiueiila Democrititfiue Dicearcbi fuitiargumetis ^ diui 
nis teftimongs redargua. V emmille fortafTe ir^unitate uidjs 
fuis fpofpodicifuitem turpiffimp uoluptatis afimorteui^ capi 
edp ca naici bomine putaait.Quis cum hoc affirmari audiac:ui 
CBS 6C fceieribus abftineat/Na £i peritur? iut animpiappetamus 
diuitiasiut oes fuauitates capere polfim^.Qup fi nobis defunt: 
ab bis qbabmt auferamus clam:dolo:ui.EomagisC humanas 
xts nullus deus curat:quadocu<p fpes impunitausarriferittrapi 
amus:ncccm^:fapientisefteminale&ccre:fi dC utile fit 6Ctucup 
qm fi gs in Cf lo deus eft:n6 nafeit cui§. Aa^ue ftulti cft bn 6ce 
te;<p ficucira n5 c5mouec:ica nec gf a tangit, V oluptarib^ igit 
quoquoraopoflimusferuiam^.Breuiem tempore nulli erim^ 
omnino,Ecgonulludie;nulludenicptemporis puncJtu fluere 
nobis fine uoluptatepatiamur:ne qz ipi quadocp perituri fum^ 
idipmqd uixim^pereat.HociIletam6<fino dicit uerbo :re ta 
men ipa docet.Na cu difputat oia ia piente r fua aufa facere: ad 
utilitatem fuamrefcrtomniaqupagic.Ica(^ qui audit bfc flagi^ 
tia:necboni gcg faciendu putabittqm benefacere ad utilitate fpe 
dtatalien3:nec afcelere abftin«iu:q! maleficio prp da coiutfta eft. 
Archipirata qfg uel latronu du(ftor:fi fuos ad grafTandu cobo: 
tetTquo alio femioneuri poc:g ut eadem dicat quf dicit Epicu^ 
rusfdeosnibil curare.No ira no gratia tangi:ii^orum poenas 
no effe metuedasiq» animp poft morte occidat:nec uUi omnino 
funt inferituoluptatej' efle maximu bonu:nulla cfle humana fo 
cietate:fibi que(^ cofulerememine efle g alterum dibgat nifi fua 
caulatmortem non efle mauedam forti uiromec uUii dolorem: 
gn etiam fi torqueatur:fi uratur:nibil fe curare dicat . Eft plane 
cur quifg putet bac uocem uiri efle £apieiuis:qup poteft latroni 
bufaprifl imecommodarif 

^ ^piculum.xt>iB.Q.uomodo pytbagorici 6C floici c5trario 
epicureis errore defipiant: fic amniaru imortalitatem ftaruetes ‘ 
•ttt eas in uaria corpora tranfire mcnrianc.Etuoluntaria mortej 



pcrfuaferuc inaniter pbilofopbancibus 

f I LoautcocrariabisdixeraKrupelTe^poftmorte hi 
^ * fune maxime P>tbagorid:ac ftoici:gbus fiC li ignoiceau 

ueru ienciiitrno pofTum tn no reprebedere eos:g no Icien 
tiaricd cafu inciderut in uentate Jca^ in eo ipfo qd reCCe lenue 
bacaliqderraruc.Nacutimerd:argumenmillud quo colbgit 
neceire€ft:uc occidat animp cu corporib^:q: cu corporib^naicu 
Cur.Dixerut no nafei aias;l^ infmuari potius in corpora;5C de a 
Igs in aliamigcarecorpora.Nopucaucrunc aliter pofle fien:uc 
fupfintanimp poft corpora;niii uideae fiiifle an corpora . Par 
igic ac prope limilis errore partis ucriulqsded bfc in precento 
fy fae{l:illain6iCuco.Nemo enim uidicqd eft ueniliniu:6C na 
fei a!as:5C no occidereztp cur id fierCT:aut quf rano effet ^omies 
nefcicrut.Mulci ergo exbis:qui ftemaseflc animas lulpicaban 
tur:tanq in cflii migraturi eilcnc: Cbiipfis manus inculerunc;uc 
Cleantes 5<Ctyfippus;uc Zeno fiC EnipedocIes:qui le in arden 
tis ftbnp fpecu m tempefta nodte deipcit:uc cu repde noappam 
itlet:abg flead deos crederet .Et ex romanis Cato: qui tuit in oL 
fuauita focratice uanitatis imicator.Na Democritus m alu tuic 
pfuafionctfed tamen fponte fua If to caput obuius obtulit iple: 
quo nibil iceleratius fieri poc.Na fi homicida nefari^ eft;^ oo^ 
minis extin<itor cft:eidera iccleri ob%uft9e q fe necatrep bomi 
ne necat.Immo uere maius efle id &cinusexilhmadu eft; cuius 
ultio deo foli fubiacec.Na licut in bacuita no noftra Ipote ueni 
mus;ita rurfiis ex boc domicilio corporis qd tuendu nobis ali i 
gnatii eftieiufde iuflunobis recededu cft:q nos in boc corp^m 
duXic:tam diu babitacucos:doneciubeacemicci:6C fi uis aliqua 
inferaf ;pqua meme padendu efi:cu exnndta innoc^ anima in 
ultaefleno poiTitibabeamufi^ iudice magnu:cui foli uindi^a 
int^ra fonper eft.Homicidf igif illi oes pbilofopbi:^ i^ ro 
manp lapientig princeps Cato; q ant^le occidcrj:plegifle pia-' 
conis libru didc:q e feriptus de f tenucaie animaru. £c ad luni" 
mumne&s^bilolopbi auctoritate copulfiis efi.Ec bic came ali 
qua modendi cam uidef babuiileiodiu feruicutis. Quid Am> 
braebiotes ille:q cu eude libru ple^ffet;p^pitelededic; nu% 
la alia ob cajmifi q> Platoni crcdidiciExccrabilisprorfiis ac iu> 
gienda dodtdna:!! abigit bomies a uica.Quod fi IdiTct Plato 


Sttuairii 


accp docui {Iec:a quo!&quo:6C gbus:6C que obfeAa:6<l quo te- 
pore immortalitas tribuat mecTbeobritu impegilTetin morte 
uolutaru:nec Catonerfed eos ad uitam ad lufticia poti^eru^ 
difTec.Nam Cato uidef nubi cam quf CtfTeraoriedimo ut ta Cf 
farcmfiigerec:gucftoico^decrCTisobc^eraret quos fectabac; 
nomecp luu grandi aliquo facinoreclarificarettcui gd mali acci 
derepotuerittfi uiuerit no inuenio.C.enij Cf far ut df mes erat: 
nihil aliud efficere uolebacretia in ipo belli ciuilisardorerg ut be 
ne mereri de repub.uiderec:duob^ optimis ciuib^ Cicerone 6C 
Catone feruaws.Sedredeam^ad eosg morte pro bono laudat. 

De uita quereris qfi uixeristaut ung abi ratio c6ftiteric:cur om^ 
nino fis natus. N 6ne igitur abi uerus ille cois omnium patet 
ceretianu illud iure incrcpauetitiPrius difcc gd fit uiuere: li di' 
fplicebituica:tumiftocutitor:indignaristemaliseire fubip<Su 
qli gcg merearis boni:g pf epg dominuig r^ecuunefcisigqua 
uis dariffima luce intuearis oculis:mentc tamen cfcus es:6C in,p 
fundis ignorantif tenebris iaccs.Qup ignoratia efficia iic quof 
da dicere no pudaeaiccirco nos effe natosmt fceleru poenas Iu 
erem^tquo gd delirius did pofTit no inuenio. Vbi cnij uel qug 
fcclerapotuim^admictcrcrgomninonofiiimusINifi forte cre^ 
dem^inepto illi feni:gfein priori uita Euforbiufiiifle metitus 
cft.Hic credo g» erat ignobili genere natusifamiliam fibi ex Ho 
meri carminib^adoptauit.O mira & fingulare Pytbagoip me-- 
moria.Et o mifera obliuionenoflru omniu:gncfdam^^ ante 
fiierim^.S; fortafle uel errore aliquo udgfa fit effeAumt ille fo 
Ius letbf u gui^ite noattigeritrncc obliuioisaqua guftaueritmf 
ddicet fenex uanus(ficuc ociofp aniculp foltt) &bulas tang infen 
tibus credulis finxit, Quod fi bene fenfifTet de bisgbus bf clo/ 
cutus cfbfi boics eoscxiffinuiTetinung fibi tam penilanter men 
ciedilicetia uedicaffettf} derideda bois IcuifOmi uanitas.Quid 
Ciceroni feciem^ig cu in principio cofolatois fuf dixiflttlucn/ 
doru fceleru ca nafd bonuesllcerauit idipfum pofteatquafi ob 
iurgaseueguita n5 effe malis poena putet.T?.ecteergo jp&t^ eft •>”' ' 
yror e acmiferabili ueritatis ignoratia fe teneri. 

i-xix.Quod Cicero 6C alii fapieciflimi immortalitate 
animanim fi* infideliter docenc.Et g» mala uel bona mors fit 
ponderada ex anteaftauita H gratia dd. 


/'i TiiIiQdcmorasbonod5fpucac:<j:nibiluerifciut:iicar 
/i^unietant.Si nihil eft poft morterno eft malum mors: au 
feitentrenfu’,mali.Siaucfupluncamme:edaeftbonu:<j: unor 
taliras fegf :qua Tenceda Cicero de l^b^ic explicauit-Clranile- 
muct^ nobistqm mors aut leuioceq.qeft in uiatauc certe no de 
teriore eft allatura, (lacu. Na^ fine corpore^aninio uigece,diuina 
efl uica:fenfu carere nihUpfecJto eft n^. Argureut fdji uidetur 
q fi nihil efTealiud poilit. Ac qn ucrucp bocialiujeft.DocCTeni; 
diuinflicterf no exungui aias;fed auc pro iudiciaprfmio affi-^ 
d;auc poena pro fcelenbus fempitema.Nec enim ^ eft; auc ei^ 
qui fcelerat^ in uica foeliciter fucritpfRigere quod meretur: auc 
eam qui obiufticiammiferrimus fuerit, fua mercede fraudari. 
Quod adeo uerumeftruc idemTullius m cofoladone no eafde 
fedes incolere iuftos ztcp impios prfdicaueric. Nec eni omnib^ 
inqt pdem illi fapiences arbicrad luntreundejcurfum in cflo pa 
tere. Nam uicas dC fceleribus cotaminacos deprimi in tenebras 
atcp coeno iacere docuerut:cal\os auce animos:puros:incegros: 


incorruptostbonis edamftudijs at<p arcibus expolicosrleui quo 
dam 6C facili lapfuad dcos:ideft ad naturam fimilem fui peruo 
lare.Qup fentenria fuperiori illi argumento repugnac.Illud eni 
fic aiTumpmmeftccangneceflc fit omnem hominem natum im 
mortalitate donari.Quod igit erit difcrime uirtutis ac Icelcris 
fi nihil intereft:utru ne Ariftid« Gt aliqms,an Phalaris) V cruj 


Cato an CadlinalSed hac repugnada reru,fcncentiac^ non cct' 
nicrniii q tenet ueritate.Si qs igit nos rogetruty mors ne fic bo 
num an maluttefpondebimus qualitatej eius,ex uicg radone,pe 
dere.Na Gcut uita ipfabonu eftjfi cu uirtute uiuaf imalum fi cu 


fcelererita morsexprftcririsbitf adtibuspoderanda eft. Ita 
fic ut fi uicai dei teligioc trafadta Gt:mors malu no fic ,qi trafla 
tiocfiadimorcalicate:fialiter:malu fitneceflceftiqm ucdixi) 
ad fcema fupplicia trafmimt.Quid ergo dicemus : nifi errare 
illos qautmorceappetuttanqbonucautuitafiigiutcag malu) 
Nifi g> fune iniqflimi q pauriora mala no copenlanc bonis plu 
rib^.Na cuomne uita p exqfitas dC uatiastraducat uolupcaces, 
mori cupiutjfi qd fbtte bis amaritudinis fupuenie^ fic libenc 
tanq illis nunq fuerit bcnetfi aliquando fiienc male. Damnat igi 
cur uica omne bonis plcnap quf nihil aliud q malis opinantur. 




Hinc nata eft inepta illa fcntcntia;biccffemorte:qua nos uicam 
putam9:illa uita qua nos pro morte timeamus. Ita |imu bonuj 
ciTe^io n^jfecundu citiusmori.Qug ut maioris ficau(itorica'^ 
tisfilenoactribuit.Ciceroicofolatoe.Nonafci ingt logeopti^ 
mu;:ncc i bosfcopuios icidc uitf .Proximu aut fi natus lis: gp ' 
mumoritanqexincedio effugere juiolenda fortungcredidiffe 
feilliuaniffimodifto.Exindeapparetgjadifcit aligd de fuo 
ut ornaret. Qu?ro igit:cui efle optimu putet no nafcijcu fit md 
Ius omnino g fentiat^Nam ut bonu fit digd aut malu fenfuscf 
ficit. Deinde cur omne uita nibil aliud elTe g fcopulos 6C incedi 
um putauerit:quafi aut in noftra fuerit potcftatc,ne naiceremur: 
aut uita nobis fortuna tribuat no deus:aut uiuedi rado gc^ji 
mileincedio babercuideaf.No diffimile Platonis illud eft: qd 
aiebat fe agere natur?:primu g* bo natus cfletpodus g mu' 

tuauUdeinde <$ mas potius g foemina:g» grf cus q barbar^:po/ 
ftremo g» atbeniefis non tbcban^rSC g» t^onbus Socratis. Did 
nopotquantamedb^cgdtatejquantofqj padac errores ignora 
do ueritaris.Ego plane cocenderim nug gcg di(itu efle in rebus 
bumanis deliri9;qfi uero fi' aut barbarusjaut mulierrautafian^; 
denic^ nat^eflet ide ipfe Placo no eflectacno illud ipfuj qd nat^ 
faiflet.Sed Pytbagorp uideliq crediditrgut uetarj bomtesani^ 
malib^ uefci.*dixit animas de corporibus in alioy aialiu corpo^ 
ta comearerqcf cria uanu 6C impofCbilceft. Vanu necefle no 
fmc?ueteras alss in noua corporainducere:cuideardfex qui^/ 
masaliquadofeceratjpotucritfemp nouas fecere. Impoflibiie 
• redi? rois auyam immutare natura ftat^ fui no p6c;qua ignis 

.,.aut deorfum nid:aiKin cr auerfu m fulmis mo flamma fua fun^ 
dere.Exiftimauicergo bomo fapies fieri potuiflcmt au q tunc 
eracinPlatonetinaltqd' mutu ai^induderec:KC<:p humano fen 
fu prpdica ut intdligeret ac dqlprettincogrued fe corpore oneu 
ra .Quato feni^ 6ra«c;fi gf as fe agere diceret:g» ingeniofus; ^ 
docilisnacuseflec:g> in bis opibus utliberaliter erudirec.Na g> 
atbenisnat^eftigd in eo benefico fiutl An no plurimi exdterunt 
in alos duitadb^ excelled ingenio acc^ dodlrina uid:g meliores 
finguli gowatbenienfesfu^tiQuata hominum milia fuifle 
credamus g SC atbcnis nad;5d tcmpodbus Socrads: indodti tn 
ac flulti fiierud No enim aut parietes aut locusrin quo quiitp efl 


effufus.ex ucero codliac bomini lapiMiani. Quid ueto amnuic 
Socracifre teporibus natiigloriaruNum Socrates ingenia dilce 
tibuspotuitdarciNoucnitin mente; Platoni, Aicibiade quo<^ 
SCCnciajeiufdeSocracisafliduosauditores furfleiquoy alter 
boftispacrie acerrimus fuitialter crudeblCm^onmid tyranoy ^ 

^Opiculd.xx.Quod Socrates in eo fiiit cordatior cftens: qi 
a fcrucinio cfleftiu nacuraliu caufis difpuanoncni lulpen 
dic:in gbus temere cofumit ingenium 6C tempus: 6C i midds 
defipiunt:quoy fubqciuntur exempla. 

Ivf Ideam^nucqd in Socrate ipo tam magnuflicritrut bo fa 
V_ Apiens merito gratias ageret illis temporib^ efle icnatu: no 
inficior fiiiJTeiUupaulocordatiore.-qcfterosgnaturareru pu 
cauerut ingenio pofTecoprebedi.In quo illos non tm excordes 
fiiilTe arbitror:ledetia impios g» in ieaeta illi^cflcftis prouide 
tic.curiofos oculos uoluerut immittere. Ron^B g 6C m plcrifi^ j 
urbib^ icim^ eeqda lacraiq afpici a uiris ne&s babet. Abftinet 
igit afpcdtu:qb^illa cota mina u no !;:& fi forte uferrore ufcalu 
quopia,uir afpexit:j^mo poena ci^rdeideiftauratoc iacrifidj Icc 
Ius expiaf.Quid bis feciasig incocefla fcmtari uoluti Nimitu 
mico Iceleratioresq arcana mudi.6C boccflcfte ceplu ^pbanaii 
ipus difpucat6ib9qruc:q q f de Veftfcauc bonf dcf :auc Cereris 
ftraueric: q penetralia quis adire^jiris no liceat:tn a uiris febrica 
tafunt.Hi uero no tm ipietatis crime efFugiuc:f 3 qdeft mulco in 
dignius eloquetif lama;aut ingenu gloria cof^uucur.Quid fi 
aliqd inueiligare poifentl Suc eiu ca llulci in alTeuerado :q ipro^ 
bi in qredo :cu necp inucnire qcqpoffut/iec defmdetcjcaa £i in 
uenennc.Na fi ue:^ud formico uiderit q<f ffpi^c6cingit:c6mic 
tut uc ab algs id ^ fp refellat. No eni defcedicaliqs de cf lo: q 
fentecia,de fingulo:^ opinionibus ferat: quapropter nemo dubi 
cauericeosquiiftac^uirat:ftultos,i'cpcos/ianosefle. Ali^id c 
etgo Socratcsbabuiccordisbumani:quicuintelLgeretbg!»r6^ 
pofleinueniriabciurmodiqueftionibusferemouic.Vcrcor<^ “ 
in eo folo: mlta eru funt eius non mo laude Idigoa:!; ctia lepb^ 
fioncdigniflimaiinqb^fuicfuoy fimillim^.Exbisunu eligaj 



quod ab omnib' fit probatu celebre bocprouerbium Socrates 
babuic.Quod fiipra nos nibil ad nos.Procubam^igit in terra: 
d( man’ ad pr? clara opera nobis datas couertam^ in pedes.Ni 
bil ad nos cflu:ad cui^coteplatione fumus excitatimibil deni(^ 
lux ipi prineat. Certe uictusnoftri ca/lc^flo eft.Qd fi boc fai' 
fit no efle de rebus cfleftibus difputandume illo^ qderoem po 
cerat c5prebedere:quf fub pedib^ habebat. Quid ergo num et- 
tauitmuerbislVerifimiIenoeft;fjnimiy idfenfit qd locutus 
eftjreligionimimme feruiendu:qd fi aperte dicerettnemo pate 
ret.Quis enim no fentiatbunc mundu tara mirabili ratione p- 
fcAduliq prouidCTiagubemarilQuadoqdemnibilcflqd’ pof 
fit fine ullo moderacocecofifierc.Sicdom^aynbicatore dila- “ 
bif .Nauis fine gubernatore abit pelfum.Et corpus relidhim ab 
aia deftuitrae du putemus tanta dia moletaut coftrui fine artifi 
cc;autftarefinere<itorecadiu potuifle. Quod fi publicas illas 
religionesuoluitcuertere;n6improbo:qnetialaudabo:fi ipfc 
qd e'1 meli^ inuenerit.meru ide p cane 6C anfoe deierabat . O bo 
mine fcurra(ut ait Zeno Epicureus)ineptu:pditu;defpetatum: 
fi cauillariuoluic religione dpmentem:fi boc ferio fecit ;ut aTal 
cutpiffimu pro deo baberet.Quis iam fupftitiones pgyptioru 
audeat reprf bedererquas Socrates atbenis audloritate confirma 
uitfuaillluduerononefumf uaniQtiscq» an morte fanuliares 
fuosrogauitrut Aefculapiogalluqueuoucratpro fe lacrarcntl 
Timuit uidelicet ne apud Rbadamatum receptore reus uoti fie 
retab Aefculapio.Demetiffimubomineputare:{iraorbo afFe- 
dtuspcriflTetrcuuerobocfan^feceritreftipe ifan^qcu putet ee 
6pi^En cui^teporibus natu effc fc bo fapi& gratuletur. 

4l CapituIu.xxi.Quod Plato didicerit a Socracerquod fi obti 
neret ;bumani generis periret focictas, 

T ^ f Idcamus tamen quid illum Socrates docuerittqui cu tota 
V_^,^Aspbyficam repudiafTetreo fe cScubt uc de uirtute at<5 ofE' 
cioqufreretJtacpn6dubito:gnauditoresfuos iufticif prfcfp 
tis crudierit.Doceteigif Socrateno fugit Platone; iufiiof uim 
infqcatecofiftece.Siqde omncsparicoditionenafcunfieigo in 
quit, nibil priuati ac ^prp' b3bcat:fed uc pares effe pofTincjquod 



lufticie tatio defiderac;oIa in coc pollideic : ferri hoc p6c §diu 
de pecunia dici uidef :qd' ipm. ^ impofiibile fic dC q iniurtu:po 
tera multis roibus oftendere.Cocedain^ tn ut polTic neri. Ocs 
eni lapieteseruc pecunia cocemnfc.Quo ergo lUfi coicas ifla 
pduxiti Matrimonia quo^,ingc^c6ia clTe debebuc:f.uc ad eadej 
muliere multi uiri cang canes cofluancrSC is uriqs obtineat: g ui 
ribus uicerit. Aut fi fapiCTes funt ut pbilofopbi:expec'tM uc uici 
buscaglupahar babeac. O mira Platonis fgtate.Vbi efl igitur 
uirtus cafticatisl Vbi fides coiugalisiQuf Ti collas: ois iuftida 
fublata eft. Acide dixit beatas auitaces futuras fui fle: fi aut pbi 
lofopbi regnarCTiaut reges pbilofopbarent.Huic ergo ta iufto 
tam pquo uiro regnu daresfg alos fufiubfTec fua:alu's codonafT} 
aliena-^proftiruiffet pudicitia mulicrufq nuU^ung no mo rex: fj 
ne tyrann^quide fecit^Quam uero intiJic rationem turpiffimi 
buiusconfili^cinquit^Ciuicasconcors cric:dC mutui amoris 
confttictauinculis:ri omnes omnium fuerint: 8C mariti dC pf es 
6C uxores & hberi.Quf ifta cofufio generis bumani eft I Q_uo 
modo feruari poteft caricas:ubi nibil eft cerrum quod ameturl 
Q.uisautuirmulierem:autmulicruirum diliget: niii babitaue 
rmc femper una:nifi deuota mens &C feruata inuicem fides indi 
uiduafeccritcari3tcmlQ.upuirtusinillapromifcua uolupcatc • 

locumnon habet. Item fi omnes omnium liberi fint : quis ama 
re liberos tag fuos potcrif:cu fuos efle aut ignoret aut dubitetl 
Quis honore cang patri dcfertt:cu undenat^fit ncfciatlExquo 
fit:ut no tantum alicnu pri^acre habeac:fed etia patre pro alie 
no .Quid uxo r po tcft efle cois: filius uero non poteft l quem 
concipi nonnifi ex uno nccefle eft.Peritergo ilii uni comunitas^ 
ipfareclamentenatura.Supeftuctatummococordif caufa uXo 
rcsuelintcffecomuncs. Atnullauchementior difcordiaru? eft 
caufa:g unius foeminpamulas maribusappeticio:quod Plato 
C latione nopotecatiexemplis certe potuit admoneri: SC muto 
ru animalia quf ob boc uel acerrime pugnet: 6C bominuni qui 
femper ob eam rem grauifllma inter fe bella gefferut. 

CCapituluj.xxo . Quod dogma Platonis non erat nifi crimi 
nis fons 6c. fomes K uimmim omnium exterminium, 
e 



frC^, Eftac ut comunio ifta nibil aliud babeat: prf ter adulteria 
libidinesipropter quas funditus euertedas:eft uirtus uT 
maxime ncceffana.Icacf no inucnit concocdia:qua quf rebacitj 
no uidebat unde oriat.Na iuftida in extrapofitismbil momen 
ti babecmec in corpore quidcm:fed tota in hominis m^e uerla 
cur.Q.ui ergo uult homines ad?quare:no matrimoniamo opes • 
fubttaberc debec:red arrogantia:fupbia:tumore:ut illi poties 
bi elati pares effe fe.etia mediciffimis 1’ciat.Detradta enim diui^ 
tibus inlolentia iniquitaternibil intereritmtru ne alu diuitcs: 
altf pauperes £int:cu animi pares fint:quod efficere nulla alia res 
prf ter religione dei poteft .Putauit igit fe inuenifle iufticia: cuj 
eam prorluseuerterettqsnoreru ffagiliutfed mraum debaeflc 
comunicas.Nam fi iufhcia uirtutu omniu eft matertcuj illf fin 
gulf Collunt:ipfa fubucrtit.Tulit aut Plato ante oia frugaliute: 
quf uci<^ nulla efiiubi propru nibil babeac»Tulicabftinentiam: 
liquide nibilfueritquoabftincafalienu.Tulicceperantia: tulit 
cafhtatemrqup uiitutes in utro^ fexu maxime funt. Tulit uere 
cudia:pudorem 6Cmodeftiam:fibonefta6<l^itima effe inci 
piuntrqugfoIetflagitiofaSC turpia iudicari. Sic uirrutem cum 
uultomnib9dare:omnibusademit.Namteruproprietas,£C ui 
cioru bC uirtutum mater ig cotinec:c5mumtas aut nibil aliud g 
uicioruliccntiam.Nam uiriquimultas mulieres habent; nibil 
aliud dia pofTut gluxuriofi ac nepotcs.Ite mulieres quf aniul- 
tis babent;non ucfcpadultcrf ;<5 certu matrimoniu nuUu eft: f} 
profiitutf acmcrctricesfmtneceircefi. Redegit ergo bumanaj 
uita ad fimilitudine no dico mutoy:fed pecudu ac bfluaru.Na 
uolucres pene omnes feciunt niacrimonia;dC paria iungunt; dC 
nidos fuos tang geniales tboroscocordi mete defendut;5C foe 
tus fuos ^ certi fune amat:8C fialicnos obiccf ris abigut. At bo 
lapife cotra morte bominu cotraq» natura;ftuIriora fibi ,quf fe 
queret.cl^it.Etquoniauidcbatincfterisanimalib^officiamari 
umfocminarucp noefTcdiuifatexiftimauit oportere etia mulie 
res militar€;5Ccofilus publicis interefle 6C magiftratus gerere: 
6C imperia fufcipcre.Itatpbisarma 6C equos aflignauit: confe 
ques cft;ut lana 6c tela umSj8C infimtiu gcftatoestnec uidit ipof 
fibilia efle:quf diceret ex eotg* adhuc in orbe terrf ne<f ta ftula 
neqj tam uariaullagcnscxcitcrit;quf hoc modo uiueret. 


( Capi.xxm. De minoribus philofopbis:6C quatenus inuicem 
ratione^ex rerum cotemptu^ficiac erroris aflercores fmc. 

a Vm igit in tanta uanitate ipfipbilofopbo:^ principes de 
prebedanrrgd illos minores putabimusiqnunq labita ia 
pientesuideri rolecrjcupecunip cocempcuglorianti Fortis ani 
m^;lj expeifto qd 6ciat; di quo ille cot^tus cuadac.T radica li 
bi a parerib^p^rimoniartanq malu fiigiutac dclerut-Et nem te 
peftate naufragi ii 6ciat:m traquillo Te ultro prpdpitatmo uirtu 
te.fj peruerfo metu fortesificut illi qai timet ne ab bofrc iugu 
lenc,ipfi (eiugulatmt morte morte deuitet.Sicifti undepofl«: 
gloria libertatis acqrere:fme honore fine gratia perdur.Laudar 
Democrit^q» agros luos dereliquerit : colcp pafcua publica fieri 
pafTus fitjprobarem fi donafler.Nibilaut lapicnKr fit.quod fi 
ab oib^fiat, inutile efr ac malum: icd bf cnegligenua tolerabibs» 
Quid illequi patrimonium in numos redadhun effudit in ma 
reiEgo dubito utrum ne finus an demens fiierit. Abite inquit in 
^iimdui malf cupidicaces:ego uos merga : ne ipfe mergar a uo 
bis.Si tantus pecunip conceptus eff ifec lUi bencficiuni:fac buma 
nicatemrlargirepauperibus.Poteftbocquod pditurus es mul' 
risfuccurrere,ne6meautfiti?uc nuditate moriant. Imitare in 
faniafaltej furorei^Tuditani:fpargepopulo diripieda.Poces 
6C pecunia cffiigere;6C came bene collocare: q! laluumeft gcgd 
plunbus^fuic.2enonisautempariapeccacaqsj5batJ Sed omit 
tamus id quod cft ab oibus femg irriiuj.IUud ficis eft ad cober 
cendufuriofibormscrrore:<pintcruicia6C morbos mifcricor 
dia pofuit.Adimitnobisaffedtuj:quo ratio bumanp uitf pene 
omnis concincf.Cu enim natura hominis imbecilliorfit qtfte 
ro^araliu:qu^ueladpfrredauimteponun:uel ad incurliones 
a fuiscorponbusarcendas:natuialibusmunimctis,puidcria cf 
leftis armauit»Honiini aut q nibil iftoy datu eft:accppit.p iftis 
omnibus,mirerationisaffeAum:quiplaneuocat humanitas: q 
nolmet inuicem tueremur.Na fi bo ad cdfpectu alterius horni 
nisefferareciquod facere uidemus animantes quarum natura lo 
liuagaeft)nullaeffecbommufocictas:nulla ud>ium condeday 
uel cura uel ratio:fic ne^ uita gdem latis tuta cum Cfteris anima 
kbusexpofita:e£retimb€aUitasboniinu&ipimter lanetipos 


beluaru mote fg uiret.Nominor in al«s demecia.Q_uid eni dia 
potdeillognigra dixit ceniueigcorcques eratuteciapicealba 
ciTe dicececiHic eft lUe g fe iccirco natu efTe dicerec:uc cflu ac fo 
le uideret:^ in terta nibil uidebat;foleIucae.Xenopbanes dicen 
cib^matbematicis orbe lune duo de uiginti ptib^ maiorej efle § 
cerra:{hiltiflimecredidic:6C g> buic leuitati ^t confentaneum: 
dixit intra cfeuulunf fmUjefTcaliaterratSCibialiudgenusbo 
minu fimili ni6 uiuere,quo nos in bac (erra uiuim^.Habet igit 
flli lunatici boies altera lunatquf illis nodtumu lume exbibeatt 
ficut bfc exhibet nobis.Et fortafTe bienofter orbis alteri^inferi 
oris terrf luna fitiinfle Seneca inter ftoicos aittq deliberarent 
ut^ ne foliquoqj fuos populos darec:inepte.f. qui dubitauerit^ 
Quid eni pderet fi dediifetl Sj credo alor deterrebatme tanta? 
multitudine periculo c6mitteret:nc fi f ftu nimio periiTent ipla^ 
culpa eueniife tanta calamitas diceref. 

^Capitulu.xxiio'.Deanapodibus quos ideo elTc finxerut: 

9 opinati fune mundumefie rotundum, 

^ Vidilligeflecottariosuefligusnoflrisancipodasputatl 
o ^ ^_;J^Nungdaliquidloquutur?Auteftquifqcani ineptus:qui 

nh-A credat effe bomines: quorum uefligia fint fuperiora q apital 

^ Aucibiqufapudnosiacencuniuerfapenderc:frugcs6Carborcs 

' deorfajuerfiiscrefcererpluuiasdCniuesdC gtadmesfutfu? ucc 
fas adere in tcrra.Et mirat aliquis ortos penfiles inter feptem 
mira narrari;cumpbilofopbi 6C agros 6C maria 6C urbes & mo 
tespefiles &ciae.Huius quocj erroris aperieda nobis origo eft. 
NamfcmpeodemofeUunf.CuenimMlfumaliquid in princi 
pio fumpfcrutjueriiimilitudine inductimeceife eeos in ea qup 
confcquunturcurrerejCcinciduntinmulta ridicula: quia necef 
feeft &lla eflciquf rebus 61£is congruunt. Cumautprimis ba/ 
buerint fidem:qualia funt ea quf fequunt no circufpiciut: 
defendunt omnim6:cum debeant prima illa utrum ne uera fint 
anfalikrex cofequentibus iudicarc.Quf igit illos ad antipodas 
ratio pduxitlVidebantfidcrumcurfus in occafum meantiu?: 
foleac <5 luna in eandem parte fempoccidererat^ oriri femper 
ab eadem.Cu aut no perfpiarentquf machinatio curfuseoru 
ccmperatetmecquomo ab occafu ad orientem remeant. Cplura 



aut ipfum la oes partes putaret efTe dcuexumr qd fic uideri 
^pter irr.ntenlani lacitudineni necefTe eft.Exiftiniaueruc rotun 
dum effe mundum licut pilam. Ec ex motu lideru opinati lunc 
celduoiuirfic aftra folcm^ cia occiderint uolubilicace ipa mudi 
ad ortu rererri.Icac^ etl^reos orbes fibricad luntiquafi ad figu 
ra mudi:eof(^ celarut portentuofis qbufdam Cmukcbns que 
aHrra efle dicerent.Hac igif celi rotudicate illud fequebatmc ter 
ra in medio finu eius cfTet inciuli: 9 > fi ita eflec terra ipaj globo 
fimilemeq? em fieri poffetiut no effet rotudurqd rocudo indu 
fu teneretiSi aut rotuda etia terra eflerrnecefleeircciut i oes cfli 
partes eade facie geratfideft montes erigaticapos tendat; maria 
c6fiemat:Quod fi elTetieda fequebaf illud extremumiut nulla 
fic pars cerrf quf non ab boibus:cfterif<^ animalibus incolatur. 
Sic pedulos iftos antipodas cfli rotunditas adinuenit. Quod 
fiqufrasabbisquibfcportentadefcndutiquo noaducou in 
infoiore illa celi partelHac i-efpodCT rey elfe natura: ut podera 
in mediii ferant : dC ad mediu conexa fint ou:ficuc radios uide 
mus in rota.Quf autleuiafuncut nebula:fiim^:ignis: a medio 
deferatur uccflu petat. Quid dica de bis nefcioi^cufemelaber 
rauerintrcoftater in ftulticia pfeuerat;6C uanis uana defendunt: 
nifig> eos icerdu puto iocicapbilofopbariiaucprudCTcs fci 
os medacia defendeda fufcipere:cffi-«t ingenia fua in malis reb^ 
exerceat uroftedac-Ategomultisargumecis^arepofTcm: nui 
lomo fieri pofTeiutcflu terta fic inferi^ :nifi& liber ia coclude 
dusefTecrucadbucaliquarefiarecquf magisfint prffenti operi 
necelTaria.Etqm GnguloycrrorespcurrcrenoeftTm^bbiri op? 
latis fic pauca cnarrafTeiex^b^poflint qlia fintcftcra incelbgi. 

C Capi.xxtJ.Quot SC quaca pt?df fuc iflC alia s necdlari a s 
g«^t pbilofopbatib^ut pbiam nullus alTequat aut arus. 

a V nc pauca nobis de pbilofopbia in c5muni dicMa funt: 

accSfirmatacaperoremus.Summusillc nofter Platonis 
imitator cxiihmauit pbiam non elTc uulgaremig» eam non mfi 
doAi bomIesafrcqpofrenc.Eftinqcpbilofopbia paucis c5ccn 
taiudicibusimulcicudinecofulco ipufiigiens. Non eft igif fa 
pientialiab hominum coetu ^boseiet: quoniam lapienda fi 



bomini daca cft;fme ullo difcrimine oibus data eft:uc nemo fit 
^rrus:^ ca capere no pofllt . At lUi uirtuce bumano generi data 
fic amplcxabanc:ut foU olum publico bono frui uelle uiderent: 
ta inuidi q fi uelic deligare oodosiaut efFo dere cf teris ne Cole ui 
deac.Na qdeft aliud bomlb^negare fapi^:§mecib9 eoy uey 
ac diuina lumeauferrelQ_dfinatiira boIs,lapi«ie capax e:opor 
tuit opifices 6C rufticos 5Cmulieres:& oes denicp humana g 
forma,geruc .doceriuc fapiattpopulucp ex omni lingua 6C codi 
tione k. fexu 6C f tace coflari.Maximu itaqs argumecu eft pbilo 
fopbia neqs ad Capientia cenderemecp ipa? ee fapietia: qd myftc/ 
riii eius barba cm celebrat 6C pallio .SenCeruc boc adeo ftoicitg 
6C feruis 6C mulierib^ pbflofopbadu efledixeruc.Epicur^quo 
g rudes omniu littera ad pbilo fopbia luicac.Ite Placo g ciui 
tatede lapimb^ uoluitcoponcre. Conari gde funt illi 6cerc qd 
uericas exigebattC; no potuit ultra uerba ^edi.Primu (p niulris 
acribus opus eft: utadpbilofopbia? poffit accedi . Difcendp Iit 
terf iftp comunes ^tcr ufuj legendi icp in tata rey u^ietate : nec 
d ifeiaudiedo p o ft^t oniniarne me moria co tmeriTGramaticis 
quoi^ no paru ope^ uel dandu eftmc reAa loquendi rationem ^ 
fcias.Id multos annos auferat neccfleeft.Nec oratoria quidem 
ignoradaeft:ut ea qup didiceris: pferri atep elog pofTis.Geome 
tria quoc^ ac mufica8Caftrologianeceflariaeft:g>bf artes cum 
pbilofopbia bncaliqua Cocietaterquf uniuerla pdifccrene<^ Coe 
minf pofluntrgbus intra puberes annos officia mox .nfib us do 
meftids^futura,difcendafunt.Ne<pferui gb^g eosannosud 
maxime lcruiendueft:gbuspolTuntdilcere:ne(^ paugestauto 
pificcsiaut ruftici:gbus in die uidtus labore eft quf redus. Ob ea 
caulam Tullius ait abborrereamulcitudine pbilofopbiam. Ac 
enim rudes Epicurus accipiet.Quomodo ei^o illa qup de prin 
cipgs re^ dicunf intelliget:qup gplexa 6C inuoluta uix etia poli 
ri bomics afTequuf dn rebus igit obicuriuce implicitis: 6C inge 
nioyuariecatec6fufis:8Cdoquenriuuitoy exgfito fermone fu 
cacisrquisimpericoacrudiloc^eftiDenicpnung ullas mulieres 
pbilolbpbari docueruttprfter unam ex omni memoria Tbeni 
uen. feruos prf ter unum Pytb^oramtquem male feniicn _ 

tem redetnifTea c docuifl^t radun c.Enumerac etiam Platonem ' 
ac Diogenetqui tamen feruino fuetut:fed bis feruitus euenerat.' 


iunt enim capti: platone quide redemiiTe Aniceris qdain tradit 
feftertiis octo.Icaqj infectacus eft couidis huc ipm redemptore 
Seneca r cpPlaton^ pamo e xiftimau erit fiinotus ut mihi quide; " 

mdet :qui homini fuit iratus,q’ non multa pecuniam perdidit. C 
aurum appendere debuit tanq pro mortuo Hectoreiaut cantum 
in genere nummorumtquancuuendicor non popofcic.Ex bar 
bansuero nuUum prfterunu Anacharfim Sythamiqui pbilofo 
phiaj ne fomniaiTecquideinifi SClinguam & Ifasan dididflet. 

^ Cap.xxt>i. Quod dodtrina cfleftis fapiecia^rola largit :qua 
natura comunisappetitiet qrens philofophia no menit.Et g effi 
cax fic lex dei: SC cedeCp facramenta. 

^ Vodetgo iUi^ofceanatura^ciendumeiTcfenrerutriy 
^ j^t amenne<^iprifacetepotuerunt:ne<^a pbilofopbis fieri 
poite uiderunc.Sola hf c efficic dodtrina cf lelbs.-quf fola lapien 
tiaeft.IUi fcilicctperfuaderecuigpocucrunC:qui nihil perfuadec 
(criam fibirAuc cuiufg cupiditates opptiment:temperabunc ira}: 
libidinem cohcrcebuc:ci^ipfi fiC cedant uiciis; 6C riteantur plus 
ualerenacuram:Dei autem prf cf pcaquia fimpliciaet ucra fut: 
quancu ualeant in animis hominum iquotidiana experimenta de 
monftrant.Da mihi uirumiqui fit icacundus:maledicus:e£&ena 
tus: pauciiTimis dei uerbis tam placidum gouem reddam. Da 
cupidum :auarum:cenacem: iam tibi eum liberalem dabo ; pe 

cuniam fuam plenis manibus largientem. Da timidum dolons 
ac morcisriam cruces 5C ignes:6C pericula taurum contemnet, t"*'*-’ 
Dalibidinofum:adulceru:ganeonc:iamfobriu;caftu:conrinete 
uidebis.Da crudelem 6C ianguinisappetentem:iam in ueram clp 
mentia fiiror ille mutabic.Da iniuftumiinfipiencemrpeccacore?: 
continuo SC f quus 6C prudens 8C innoces erit. V no cni lauacro, 
malicia omnis abolebicicanca diuin^ lapiencip uised: uc in bois 
pe(ftusinfiila:mMremdelidtoyihildciauno femcl ipctu expd 
lac. Ad quod efficiedumo mercedeino liberis:non lucubrationi 
bus opus e.Gratisifta fiuc fedlejcico^mo pateat aures: SC pedtus 
iapieria Ctiac.Nemo uereaf mos aquam no umdimus:nec folem 
mercede prpftamus. Dei fons ubemmus at<^ p leniflimus patet 
cundtis:5< boc cplcfte lumen uniuerfis oritunq-uicucp oculos ba 
baic.Num gs B pbilofopborum: aut ung prf ftitit aut preftare 



fi uelic pot^ui cu gtates fuas in ftudio pbilofopbie conteianc: 
netp aliu queg ieipfos fi natura paululu obftitic poffunc fa 

ceremeliores.Icaq}fapieciaeoyutplurimuefficiac:n6exddicui 
cia:fed abfcodit.Pauca uero dei pccptafic totu boiemimiitanc : 
di expoCco uetctcnouum redduc:ucn6 cognofcas eunde efTe. 

4rCap.xx^»ii. Quo d pbilofopbi ff pe reite ^ipiut: 8C iterdu 
uidd: uey.Et quare no fic eis credendu^inquo folo nicat codito 
creaturf et undcmecno aut fortunf .Et quo pBi fuis luice gladiis 

pereunt. 

Videi^orNibilncillifimilcpcipiuntilmmo gmultaBC 
Q.dSfc^d uerum frequenter accedunt : fed nibil ponderis babent 
illa prfcf pta:quia funtbumana:SC audtoritate maioriridefl: diui 
na, illa carent.Ncmo igitur aedittquia tam fe bominem putat ce 
qui audit:q eft ille qui prf cipit.Prftcrea nibil apud cos certi efl: 
nibil quod a fcientia ucniat.Scd cum omnia conif<fhu:is agant : 
mulca etiam diucrfa uaria proferantur:ftultifrimi e hominis 
prpcfpcis eoy ucUe parere:quf utru ucra fint an fella dubitatur t 
6C ideo nemo paretrquia nemo uult ad incertuj laborare. Virtu 
tem effe ftoici aiunt:quf fola efSciat uita beata. Nibil pot uerius 
dicitfed quid fi cruci^if aut doloreaifBcict iPotcrit ne gfq iter 
carnifices bratus eelimmo uero illat^ corpori dolo^materia uir 
tutis eftntacp ne i tormetis gde mifer e.Epicurus miro fortior fa 
piens inqt femp beac^ e: 8C uelut iclufus in phj^aridis tauro bac 
uoce emitta:fuaue e 6C nibil curo tqs eu'n6 irrifericlMa»e q> bo 
mo uoluptari9 perfonam Qbi uiri fortis impofuic:6C qde fupra 
modu.Non eni fierm5t:ut qfg cruciatus corporis jp uolupcati 
bus ducat:cum fetis £it ad officium uirruds implendu? perferre 
ac fuftinere.Quid dicitis ftoiciiQuid cu EpicurelBeac^ e fepi« 
etiam cum torquet :fi propter gloriam patientia non fruaturj' In 
tormentis enim fortaue morieturtli propter manoriam aut no 
fencicc fi occidut animf :aut fi fentiec:nibil ex ea cofequec.Quis 
eigo alius frudtus eft in uirtutelQu? beacicudo uitf :ut p^uo ani 
mo moriantiBonu mibi afFertis unius borg aut foraffemome 
ti: pprcr quod no expediat in tota uita mifcrfc laboribus con 
fici;'Quatum aut temporis mors occupat, quf cum uenit:ucrum 
fquo animo.*an iniquo eam iBierisna nibil refett.'lcafit: ut nibil 



aliud ex uitcuce captet niiu gloru.Sed becauc lupuacua et breais 
ciliaucprauisbominuiudiciis non lequetur. Nullus igitur ex 
uircute fructus efttubi uirtus mortalis eft dC caduca . Icat^ 3 bcc 
locuti funtiumbram quada uircutis uiderut ripam uirtuteni no 
uidebant.Deflexi eni fucruti tcrrarncc uult^fuos 1 altu erigdiat; 
ut ea poffent itucrirq fcfe Cf li regionib^oftetabat.Hfcca e.cur p 
cf pds eoy nullus obteperet^quoniaaut ad uiciaerudiuc ,11 uolu 
ptate defedut,aut fi uircute afTerutrnei^ peccMo poena minant : 
nifi foli^ curpicudinistnec^ uirtuti uUu pmiu poUicecrnifi foli^ 
benefiatis 8< laudisrcu dicat no ^peer aliudrfed .ppter fcipfam 
expetendam effe uirtutem.Beatuscft igitur lapiens in tonn«is: 
fed cum torquetur pro fider pro iufticia :pro deorilla patientia 
doloris beatilfimum &ciet.Eft enim deusejui fol^ poceft bono 
rare uirtucemreuius merces immortalitatis fola efi; quam g non 
appetutrnec religionem tenentreuif terna fubiacce uita.Profedto 
ne(p uirturisuim fciuncrcuius prpmium ignorat : ne<5 in cf Ium 
fp«itanc:quod ipfi fe &ceiK putantreum res non inueftigabiles q 
runtrquia ratio in cf Ium fpelftandi nulla alia eftrnifi aut religio^ 
nem fufcipererauc animam fuam immortalej elTe credere. Q.uif 
quis eniaut deu colendu elTe intelligitraut immortalitatis Ipem 
Cbi propofitam babecmicns eius in Cf lo efi.Ec licet id non alpi 
ciat oculisranimf tamen lumine afpicit. Qui autem religionem 
non fufcipiuntrtecrfm funtrquia r^gio de cflo eft. Et q ammaj 
putant cum corpore interirerfque in terram fpedtant: quia ultra 
corpus quod eft terra nibil amplius uidetiquod fit immortale . 
N ibil igitur prodeft hominem effe fiAu: uc redto corpore fpe^ 
dtec in cflummifi eredta mente deum amatiSC cogiatio eius in 
fpe uitf perpetuf tota ua:£ccur. 


^||Capi.xxt>i6. Quod fortuna nibil eft qua pbilofopbi non 
modo dcamrfed deu mendunc.Et quomodo bunc errorem df 
mones immiferinteisqui deum nefciebatiaut contemnebant. 

C X Vapropternibilaliudeftinuita.quoratio rquo.condicio 
noftramcacurnufidei,qnosgenuic,^mtio: SCreligiofus 
acpiuscultus. Vndequoniam pbilofopbi abecrauerunc: lapien 
tes uci<^ no fiieruc.Quf lierunt illi gdem lapientia: led quia non 
rite qup:^anc:^lapfi fimt logius;^ in ma»os errores iciderut: 



uceriaiii comunem fapietiani no ceneret.No eni tantu religione 
aflerereuoluerut : uewecia fuftulerut.du fpecie uirrutis 6lle idu 
cT:i;conacamicosoImemlibecare:q religioiseuerfionamre no 
■ inen menic.Illi eni cuaut ignorat a quo ecceffe(ft9 niud^:aut per 
iuaderc uellet nibil ee nifi diuina mecepfedtutnatura ee dixcrut 
te^ omniumatre:qua£i diceret oia fuafpdte eenata: quo uerbo 
plane Iprudcntia fua coficemr.Natura eni, remota ^uidenda 
poteftate diuinapsrorfus nibil eft . Quod C deum naturam uo 
cancrque peruerficas eftmamram potius § deunominarc.Si aut 
natura rado eft: ud neceifitas uel conditio nafccndimon efl g fe 
ipfam fenfibilistquia neceiTeeft mentem diuinam: qup fua prO' 
uidenrianafcendi ^ncipium rebus omnibus prfbeat. Aut fi natu 
ra eft cflum atqj cerra:6C omne quod natum eft:non cft dcnatu- 
ra:fed dei opus.Non diflimili errore credunt ee fortunaj:quafi 
deam quanda fes humanas uarus cafibus illudencem;<5 nefciunc 
undefibibona 6Cmalaeueniant.Cum-aefe compoHtosadprf 
liandum putantmec ullam tamen racionq rcddunt:a quo 6C qua 
ob cauiamtfed tantum cu fortuna fc digladiari momais omni' 
bus gloriant.Ia quicut^ alios cofolati lunt ob interitu omiflio 
nemcp caror umrfertune nomen acerrimis accularionibus p[cu 
derutmec omnino ulla eoy difputato deuirtutc e:in qua no for 
tuna uexer.Marcus Tullius in fuaconfolationepugnaffe fe fem 
per Cotta fortunam loquitur:eam<^a ie effe fuperatamtcum for' 
titer inimico^ipetus retudiflfetmec tu qdem feab’ca fiadu:cum 
domo pulfus patria caruic.T u aut cum amiferit c arifli mam fili 
amtuit^mfeafortunaturpiterconfitec.Cedo inquit :SC manu 
tollo.Quid boc bomine miferius;qui fic iaceat^fipienter inqt t 
fed qui ofitetfeelTefapimtelQuid ergo fibiuiilt alfumptono 
minisi Quid efl cotempt^ ille rey tqui magnificis uerbis prptcdi 
turlQuid difpar cfteris habitus) Aut cur omnino prfCf pu fapi 
entif dantunfi nemo qui fapiat adhuc inuentus eftlEtquifgnO' 
bis inuidiam fecittquia pbiiofopbos neamus effelapientes:cuj 
ipfinecfcircfcquicqmecfapere&tearur) Namfiquandoica de 
feccrintnit ne afluere quidem quicq poifintrquid feciunt in reb^ 
cpterisiTum uero ignoranrif admonentur: 8C quafi furibundi 
exiliunc:8C exclamat fecpcoselTedC excordes. Anaxagoraspro 
nunciat circunfiila effe tenebris omnia. Empedocles anguftas 


eile ieniurn ieinitas quericur :tanq ilh ad cogjcanduni r!>eda 
quadrigis opuseiTec-Deinocritus quafi in puteo quodam fic al 
co ut fundus iic nuUusruericatena lacere demcrlam;iimiruin ftu] 
teuccprera. Non enltanq in puteo demcrfaeftueritas:quo ud 
defcendere uel etiam cadere illi licebat: fed tang in fummo mon 
tis excelfi uertice:uel potius in cplo quod eft uerifrimum.Q.uid 
eni ecurea poti^ i imu deprfiTam diceretiqifummu leuata:nifi 
forte mecequo(^ i pedib^auc in imis calcibusconftituc malebat 
poci^:q i peaore aut i capitei Adeo remotiifimi flierut ab ea ucri 
tacetuc eos ne flatus gde fui corporisadmonerctiucritate illis in 
liimo ee qrenda.Ex bac defperatoe cofeflio illa Socratis nata e : 
q fe nibil fcire dixit nifi B unu.'q> nibil fciat . Hfcacadcmip dilci 
plinamanauit:fi tn difciplina dici pottinqua ignoratio 6C dtlci 
tur et docetur. Sed ne illi qu:dem:g fciencia fibi afrumpferuc:id 
ipfum quod fe fcire putabant conftantcr defdiderc potuerunt . 
Qui quoniam ratio illis non quadrabat: per ignoradam re^ di' 
uinay tamuarii tam incerti fuerut:fibiq3 ffpecoiiria differetes : 
ut gd fendret quid udletifads llatuere ac diiudicare non pofTes. 
Quid igiturpugnesaduerfus bomines eos:g fuo fibi gladio pe 
reut^ Quid Iabores:ut eos deflruasrquos fua ipfos definiit ati^ 
afficit oratioi Arifloteles ingt Cicero ueteres pbilofopbos accu' 
fans aitjeosfautgloriofiflimosaut ftuldilimos fuifTeequi exifti 
mauilTent pbilofopbia fuis ingeniis ee pfedla:fed fc uidcj^ pau 
cis annis magna acceflio h<ft3 eCT,breui tepo re pBiam plane ab fo 
luta fore-Qd* igif fuit illud tepuslQuo I orei Qn elauta qbus 
abfolutalNam g> ait flultifTimos fuiffe.qui putaui flent ingeniis 
fuis pverfeiitam efle fapientiam lucrum efl:fed ne ipfe gdem fatis 
prudencenquiAut a ueteribus coepta:aur a nouis audla:aut mox 
a poflerioribusperfeAum iri putauit .Nung enim potefl inuc' 
fligari:quod non per uiam fuainqufdtur. 

4/ Capiculum.xxix. Item repetido de fommafiC natura cius et 
difEnidoneeius. 

B Ed repetamus id quod omilimus . Fortuna ergo nibil p 
fc efl«»€[ nec fic babendue:tan 9 fit i aliquo feiifu.Si qui' 
dem fortuna efl accidendum rerum fubitus atep inopinatus cue 
tus. Vey pbilofopbi ne aliquado non errent: in re fluita uolunt 


effc lapientesrqui forcunf fexum mutatit;ea!ncp non deam l'icuc 
uulgusrled dcu elTe dicuc. Eunde cn iterdu naturam dterdu for 
tunam uocac-Q.uii mlh'inqt ide Cicero' efficiat inopinata no 
bi^jjptcr obfcuriute ignorationci:^ caufa^lCii igit caulas igno 
rent^ppcer quas fiat aliqd:etia ipm q faciat ignoret necefle e. Ide 
in opere ualde ferionn quo pcgpta uicf deprompta ex pBia fil io 
dabat.Magna iquitee fortunf uim in utra cp parte qs nefciatiNa 
cu^fpero flatu ci^ utimurrad exit^ puenim^ optacos.Ec cum 
reftauenttaffligimur.Primu q negat fciri pofle qcq : ficB dixit 
tanq 6C ipfe 5C omnes faant. Deinde q etia qug clara funtidubia 
conantur efficererboc putauit elTeckrupquod illi effe debuit uel 
maxime dubiummain fapienci omnino felfum efl^Quis inquit 
nefcitlEgo uero nefcio. Doceat me fi potqug fit lUauis: q flatus 
ifle;6C qui reflatus.Turpe igic efl: homine ingenio fum id dice : 
quod fi negas probare nopoflit.Poflremo q> is qui dicitalTen^ 
fuseerecinendos:q> ftulti fit hominis ,reb9 incognitis terne afle 
tiretlicec plane uulgi 5C Iperitorum opinionibus credidit: q fot^ 
tunam putant eire:quf tribuit hominibus bona 6C mala.Nam fi 
mulachru; eius cu copia 6C gubernaculo fingunc:caq bf c SC opes 
tribuat:6C humanaruj rerum regimen obtineat : cui opinioni SC 
V irgilius aflenfitiqui fortunam omnipotetem uocat.Et biflo/ 
ricus q ait:fed^pfecto fortuna in oi re dominat .Q.uid ergo cf te 
ris dos loci fupeftlCur no aut ipa regnare dicit ; fi pluspot ; aut 
fola colit fi oia mffi tantu mala immittic! Aliquid aufe ^ferat: 
cur fi dea fit: hominibus luideatieofcp perditoscupiaticu ab his 
religiofecolaclCurpquiorfitmalis:iniqorautbonis:curinfidi 
etur afiiigat: decipiat:6C exterminet^Q.uis illa generi hominum 
uexatricem coftituitperpetuaiCur deniepta mala fortita fit pta 
tem:utrescudtasexlibidmema^qexuero edebret obfcuretqj 1 
Nec iaq philofopbos inquirere oportuit potiulq temere inno- 
centem accu&reforcunam:qup etiam fi fitaliqua nihil tamen af- 
ferri ab bis poteflrcu hominib^ ta limica fit q putatur .Ttacp illf 
omnes orationesquibusiniqtatem fortunp kcerat: fe fuafqj uir 
tutes coxi fomina lupbiflime iaitactnibil fiunt aliud q d dii^n ^ 
ca incofideratp leuitatis . Quare no inuideat nobis^qbusapsa^ 
uericatem deus : qui ficut firimus nihil elTe fommaiita fcimusce 
prauum aefubdolu fpiritu:q fit inimic^ bonis: boftifcp iufticie 




qui contraria fedat q de^ :cuius inuidie caulam in Tecudo bbro 
explicauimus.Hic ergo iniidiat uniueriisrfedeos qui nefciuc de 
um errore impedit:ftulticia obruicrcenebris arcufundit:ne quis 
polTic ad diuini nominis peruenirenoticiam ; in quo uno & fa- 
pientia cotinet uica ppecua.Eos auc qui deum fciuc: dolis 6C 
aftutiaaggcedicur:utcupidicateaclibidinciCTbemt:aucpeccacis 
blandiettb^deprauatosipcllacadmonemnielfi dolo nibil^.% 
cericrui etuioiraa dciicereconac. Iccirco cni in fmordiis trifgrcC 
fionis non ftacim ad poena demifus a deo eft:uc hoicm malitia 
fua exerceat ad uirtuterqup nifi agitet: nili affidua uexatoc robo 
returrno potcile pfecfta.Si gdem uirtus eft perferredo^ maloru 
fortis ac inuidtapatientia.Exquo fit:uc uirt^ nulla fit;fi aduerfa 
rius defit.Huius icacp peruerip poteftatis cu uim fentirent uimi 
ti repugnancemtnomen ignorencifortunp uocabulum fibi inane 
finxeriic.Quod glongea lapientia fit remocu:declarac luuenaf 
bisucrfibus.NuUumnumebabes*fificprudentia:fed nosTefa 
dmus fortuna deamrcplocp locamus.Stdricia igitur dC error 5C 
cpcicas:ct(ut Cicero aic;'ignoratio rerum atque caufarumrnaturp 
ac fortunf nomina induxit. Sed ut aduerfarium fuu nefciuc: fic 
nec uirtutem quidem (ciunticuius fcicntia,ab adueriarii notione 
defcenditiquf fi roniuncfta eft cum f^ientia:ud(ut ipfi aiunt)ea 
dem ipfa fapientia efttignorent necelie eft inquib^rcbus fita fit. 
Nemo eni pot ueris armis inftruiifi boftemcon quem fuerit ar/ 
mandusignorat:necaduerfariumumcere:quiindimicando no 
boftc ueru,’:fed umbram petit. Proftemcf eni qui alio intentus: 
uenienccmuicalibus fuis idku:necprfuiderit ante nec caueric. 


^Cap.xxx. Epilogusquodocetquotnfeudumfitauanitate 
pbilofopboy rececl^fo^:5Cad uera fapietia afpicatib^.f.ad ucr 
bu deirin quo folo ueritas inuemcur:fiC uirt^ bearitudo;& ab 
asqup di^-fum;:ad dicenda tranfimm focit. 

O Ocuigtumcamediocricasculic:iogedeuiu pbilofopbos 
iteraueritatecenuifle:fcnciotn gmulca prf terierim :quia 
non eratmibi^pria conpbdolbpbos difputaoocfei buc necef- 
iario diuercendum fiiit:ucoftendcrem tot dC tanta ingenia in re 
bus filfis eftc confumpta:ne quis forte a prauis religionibus cx^ 
dufus : ad eos fe con&rre ucUet.tanqua cerri aliquid teperturus. 

i 4^ 


V" na igit fpcs hominituna falus in bac doctrina qua defendim^ 
poCita eft. Omnis iapienria bominis m bocuno eft:uc deum co- 
gnoCcac « colac.Hoc noft^ dogn-ia:bgc lencenria e.Quata ica^ 
uoce poiTum ceftificor:proclamo:denuncio . Hoc e illud quod 
pbilo fopbi omnes in tota liu uica quefietuncmec unquam tame 
inueftigare :comprcbcndere,*tenetcualucrunt : quiaautprauam 
religione cenueructaut totam penitus fuftulerunt.Faceflant igit 
illi omnes:qui bumanam uitam no inftmunt fed turbant.Q.uid 
enim docenti Aut quem inflruunttqui feipfos nundum iftruxe^ 
rutiQ.ucm lanare egrotiiQuem regere c^ci poflunc i Huc ergo 
nosomnesquibuseftcurafapientif.conf^mus. Anexpedtabri 
mus donec Socratesaligd {cuti An AnaxagoraslumH tenebris 
inueniatl Aut Democritus ueritatem de puteo extrahat i Aut Era 
pedocles dilatet animi fui femitasi Aut Arcbefilas Carneades 
uideant:fentiant:pcrcipiant!Ecceuox decflo ueritatem docens: 
€C nobis fole ipfo darius lume oftendens.Quid nobis iniq fu^ 
mus:6C lapientia fufeipere cunc5tamur:quam dodri homines co 
tritis ingrendo ptatibus fuismuquam reperire potuerunt i Qui 
uult fapiens ac beatus effeiaudiat deiuocemtdilcac iuftidam :la^ 
cramecu nariuitaris fup norit:bumana cotenw: diuina fulcipiat: 
ut fummu illud bonuj ad quod natus eftpoflit adipilci.Diflb-' 
lutis religionibus umuerfis:6C omnibus qufcuncp in earii defen 
Conem dici uel folebant uel poterant refutarisrdeindeconuiiitis 
pbilofopbif difciplinistad ueram religionem nobis {apientia<^ 
ueni^um eftrquoniam eft(ut docdjo) utruni^ conimKltum :ut 
eam uel argumentis:ud cxemplis:uel idoneis teftibus afferam^. 
Et ftulriciam quam nobisifti deoy cultores obipetare non deli 
nunrrut nullam penes nos:fic toti penes ipfos efle doceamus.E|; 
quan5prioribusIibriscufellasaiguerimrebgiones:6C hic cum 
&{am fapientiam tollerem :ubi ucritas fitoftenderim : planius 
tamen quf rdigiorSC qug fapientia ueta fit liber ^xim^ idicabit- 

L.Coely La(flantu diuinay inllitutionuaduerfusgetesliber 
quartus in quo docetur quf religio :SC qup (apirntia uera fit. 
Quomodo uni^fpculi erroriomne£ittra{fufusptate:& odje 
ocaipaucrit:6^grpdapoft gloria feptem fapirauftudio pquf 
rendg uericadsexarferittSC (hidiofiei^femaluericpbilofopbos 
g {apicntesappeIkri.C.f mu. 


^ Ogicanci mibi:5<l cu animo meo fcpe repucnn 

I generis buani ftaru:6C mii: pariter 

I ^ idignu uideri folec: qd’ uni^ ff culi ftulcicu 

I * 1 religiones uanas fufcipietis:deoi<^ m!cos eile 

crcdensnntancafubito ignorationefuiuentu 
\ efttuc ablata ex oculis uericace;ne<^ religio ueri 
deimecp buanicatis ro teneret :bominib^ no i cflo lumu bonum 
qupreab^:fed in terratqua ob cam ^fesito ff culo^ uete:^ mutata 
focIicicase.CoeperucenirelictoparMe&C coftitutore omnium 
deo,I feniibilia digito^ fuo'^ figmenta ucnerari:q prauitas qd ie 
fcceric:gdmaloyactulerittresipa declarat. Auerlanacpa lumo 
bonorqd' io beatu 6C lempitemu c:q: uideri tagi copbedi no po 
ceft:6C a uircutib^ ei bono cogruenb^:q iut fque immortalesiad 
bos corruptos 6C fragiles deoslapfi:5C frudetes bis reb^ gb^ fo 
lu corpusomat;alif:deIectat:mortefibi ppetua cu d«set cu bo 
nis corporib^ qfierutrqi morti corpus oe iBif ctu e. Inlecuta efr 
igit buiufmodi religionis iniufricia SC fpietas ficuti fuerat neccC 
le.Dcfierut eni uulc^ iuos i cplu toUercUcd dcorfu metes bomi 


nu depfff terrf nis ut religioib^rfrcetia bonis ibf rebat .Secutu e 
d ifcid iu generis bumani &C fraus fiC ne!as oe :<5 fpretis fempiter 
nis at<^ Icorruptisbonis:q fola debtt ab bomine cocupifci ;tem 
potalia SC breuia maluerutimaiort^ad malu bominib^ fides fii 
itrg prauu reAo q: pfentius fuerat ptulcruc. Sic buana uita pori 
bus leculis in clari ffima luce uerfata, caligo 6C tenebrg copbmde 
rut.Et qd’buic prauitati cogrues erat^oftg (Blata lapieria ejtum 
demu homines fapientuni fibinomeu^icarecoeperuc:tuauc 
nemo fapi« uocabaf :cu oes eratiuterq} nome illud publicu ali^ 
qn guisad paucos redaituitu uim i'ua retineret.Poflent eni foc 
talTe pauci illi uel ingenio ufauiitoricatemel affiduis bortametis 
liberare populuuiciis SC errorib^.Sed adeo i totii fapienria oed 
deratrucex ipa nominis arrogatia nuUii eoy.g uocar«^apparuic 
fuilTe fapiente.Ettn ^ulgbfCpBiaquf dicif eCTinuentaifepcem 
fuifle tradunt primi omnium:qui quia dertbus naturalibus qrp 
tere ac dilpueare funt aufi ; lapietes haberi appellari^ mcrueruc. 
O miferum calamicofumtp fpculu:quo p orbe totu ieptem Ibli 
fticruntrqui hominum uocabulo derentur . Nemo em'm poteft 
iure dici bomoinili qui lapiens cft.Scd fi ceteri omnes prft i^s 

1 s* 




ftulti fue£ut:ne lUiquide fapiences:<j:nemo fapiesefleuece iudi 
cio ftultoy potradeo ab bis abfuit fapientia;ut ne poftea gdeni i 
crefcecedo(Srina:6C muicis magnilqj ingeniis in idipm fcmp in 
tentis no potuerit pfpici ueritas &C copbedi.Na poft illoy fepte 
fapietu gloriancredibile equato ftudio igredp ueritatis grfcia / 
oiscxarferit; Ac pniu nome ipm fapieup arrogas putauerit^^^ 
no {apieccs;fed ftudiofos £apimp uocaueruc:quo fecto illos 
q temere fapireu fibi nomeafciuerat:erroris ftulticipcp danauc' 
ruc;6C fequo(^ ipfos ignoracip:qua qdeno difStebat . Na^ ubi 
cui^ rey natura igeniis eoy quafi manus o ppofuerat: ne ronem 
poffentaliq redderCjCeftifican Idlebat nibil Icite fe ; nihil cemc. 
Vnmulto faDietioresIueniut:qfealiqcxpteuideruc:q illi qui 
^p ere cre diderant. 

^Cap.ii.Quod ibie qrenda fapietia ubigetib^ e ftulcicif titu 
lus.Ec quare Pythagoras 6C Placo littera^ ^fecutores no accelTe 
runcad iudpos. 

V are fi ne<p illi fuere fapiecesrq funt appellatimcqj pofteri 

ores:q no dubitauerucinlapima coficeri:qd fupeft nifi ut 
alibi fit qrenda iapieciatquare no e,ubi qreba^ meta.Quid autej 
putemus fuiffe caufp;cur tot fgenusrcotq} t^ori^ fumo ftudio 
6C labore qfita non repcrirecmifi q> eapbilofopbi extra fines fu 
osqupfieruclQ.uiquonia pagratis SC exploratis oib^nufq ulla 
fapietia c6pbederuc:6C alicubi ee illa ncceffe etapparet illic potif 
CmueequprMa^ubi ftulticif titulus apparetreui^udameto deiK 
ne arcanti fui diuini operis in j?patulo eet^tbefau^ lapi&p dC ue^ 
ritatis abfeondit. Vn eqde folem^ mirari:^ cuj Pythagoras 6C 
poftea PIato:amorein<kgandf ueritatis accenfi:ad jgyptios & 
magos SC perlas ufep penecraftditrut earu getiu ritus 6C facra co 
gnofcercnt.Sufpicabat eni lapieciam in religione uerfari : &C ad 
iudpos cantu no accefleruc:penesquos tuc folos erat: 5Cquo 
cilius irepotuiflentlScd auerfos ce arbitror diuina ^uidraa ne-- 
fcire poflmt ueritate:<p nodu feserat alienigenis bominib^ reli^ 
gione dei uetiiufticiacp cognofcere.^tueratem de^ appropin-- 
quante ul timo t^orc duce magnu cflic^ mittere:qea pfido Igca 
co cp populo ablia excernis gentibus reuelaret.Q.ua de re in boc 
libro a^rediar difpucare:fi prius o ftendero i^ientiam cum re 
ligione £iccobfrd;e;ucdiuclli utruni^ non pome. 


* Capiculum.iij. QuodfapienciafiCreligiomfeparabiliterco 
berent: 5C q> necefTe eft eo fdcm no d iuetfos efle fecrccari os lapi - 
ena? 6(1 numinis facerdoces.Ecquare contra naturam fit colere 
pluresdeos.Ecquarenecellitatenature oportet dominum elTe 
unum unicui 9 :fic dC pacrem unum. 

^ cultus in priore libro docui non babuifle fapien 

tia.nomoiqidiuinuanimalbomme terr?nis fragilibufcp 
fubftemit:fedq:nibilibi dcferi c:qd* p>ficiacad mores excolen- >• 
dos uita<^ formadamrnec babet inqfitione aliqua ueritausdcd 
tantumodo ritu colendi:qui no ofKcio mentis : fed minifterio 
corporis conftat.Etideo no efl illa uera religio iud)canda: quia 
nullis iuftid? uirtutif»^ prpcfptri eruditreffiiciccp meliores . Ita 
pbiloibpbia q; i illis religione ; ideft fumma pietatem no babet; 
no eft uera fapientia.Na fi diuinitas quf gubernat bunc mundu 
incredibili bOTeficenria genus bominu luftencat ; 8C quafi pater 
na indulgentia fouec;uulc^^ec!to gfam fibi referri 6C bonore da 
ti.Nec coftarc homini ratio pietatis poteft:fi cgleftib^ beneficiis 
exdterit igrat^rquod no e uaq fapieris.Q^uonia igimr(uc dixi) 
pbilofopbia 6C religio deoy.difiundta funt dC longe difcreta:fi 
quidem alii funt ^feftbres lapienti?:pcr quos utiq ad deos ncn 
adif , Alti religionis anciftites:per quos lapere no dilciturtappa 
ret nec illam efleuecam lapientiamec hanc religione; iccirco nec 
pbilofopbia potuit uericatem comprebenderc: nec religio deo^ 
rum^ratione fuiqua caret, reddere. Vbi aut iapieria cu religione 
infeparabili tm nexu cob? tcttucrucp ec ue^ neceffe eft.Q.uf ia et 
incolMo lapere debemusridcftfciregd nobisrfiCquoliccolcn 
dum;6C in fapicndo colete;ideftre6^ aiftuqdTcierim^ implere. 
Vbi ergo lapicncia cuj religionecoiungicur; ubi i ( .ibi de^ colit 
unus;ubi uita 8C ois ad unu caput ad una {urna refert. E)e 

niq iide £ut dodtores lapientif :g bi dei facerdotes.Nec tn mo 
ueatqu^ q ffpe fadtu e bi. fieri p6c;ut pbdofopbusaligs deoy 
fufcipiaclaccrdotiurqcf cufitinotncoiugifpBiacu reli^onc: 
fed etia pBia inter facta cei£d3ic:6C religio.quando pbilolopbia 
traAabicur.Ulaem religio muta eft:no tatu quia mutorum eft : 
fed quia ritus eius in manu dC in digitis eius:6C no i corde am m 



ling-aa^icut noftraque ueua di:.Iccitco6Cmfapientiareligio:5< 
in religione lapietia eiergo no p5c tegrcgarirqi lapere nihil aliad 
e:nifi deu ue:^ luftisac pijs culcib^ honorare.Nlulco’^ auc dcoru 
culc^no ee fecudu naturarecia Bargufhco colligipoc SCccpbedi. 
Omnem deu.qabboiecolittneceffeeicerfolenesrit^g^ pcatio 
nes_pfem nucupari;n5 tatu honoris gra fed 6C rois;q> dC antiq- 
or e boIe:q> mta^ialute^uidtuqj pftat ut pf . Ita<p 6C lupi t a pcati' 
bus pf uocat ;5C Sacurn^fiC lan^ dC Liber dC cpceri deicepsiquod 
Lucilliusi deo:y:c6filio irridet:uti nemo fit nofiru:qn auc pacer 
opcim^ diuu:auc Neptun^ pf iLibertSacum^ pater:Mars: lan^: 
Quiriu? pf :iic8C bocnome pacer dic a£ ad unutqd* fi natura no 
pacifiut fine uni^ bois plures patres, Ex uno eni j)creat:ergo dc' 
os edi mftoscolerecori natura e:cotraqi piecate. V n^ergo cole 
dus e:q poc uerus pf nominari.Ide etia domin^ fit neceife e tqre 
ficuc poc indulgerenta etia cobercere.Patcr ideo appellad^ e:qa 
nobis mulca 6C magna largitur. Dominus ideorquiacaftigandi 
&C puniendi babet maximam potefiacem.Dominu’, uero eunde? 
elfequi fic pacer:etiam iuris ciuilis racio demonftrac . Quis eni 
poterit filios educarernifi babeat in eos doming pcateinecimeri 
to paterfamilias dicitdicet tantu filios babeat:uidelicet nome pa 
tris complebitur etiam feruosiquia 6miliam fequit : 6C nomen 
fiimilif complebitur etiam filios quia pacer antecedit. Vndeap 
paret eundem ipfiim SC patre? feruo:?j Sc dominii filio^-Deniqj 
6C fili^ manumittit caq ieruusidC feruus liberat?; patroni nome 
accipit taqfili?.Qd'fi^pterea paterfamilias nominacmt appare 
at eum duplici poteftate prjdicurquia 6C indulgerc debet q: par 
e: dC cobercere dominus;ergo ide feruus eft g 6C fili?: S( idem 
dominus qui 8C pacer. Sicut igitur nacurf neceffitate nonpotcft 
eflenifi unus pater:ita nec dominus nifi unus.Quidenim 6citt 
feruus fi multi domini diuerla imperaueritf ergo cotra ratione? 
c6cra<^ natura fimt rdigiones multo:^ deoy.Si gdem nec patres 
multi pofTuncee nec dominirdeos aut 6C patres SC dominos nu 
cupan necelTee.Tcneri ei^o ueritasnd p5t:ubi bo idc multis pa 
criVdominifcp fubifbus eft.Vbi animus m mulca difperlus 
bucact^ illuc diuagaf.Nec baberc ulla firmitate religio pot :qua 
do certo SC ftabili domialio caret. Cultus ergo deoy ueri ^ no 
poffunr : eodemo quo nutrimoniu dici non potcft:ubi mulier 


uiros multos babctjfedbfc aut meretrix aut adultera nominabi 
rur. A qua eni pudor:cafticas:fidesabeft;uirtutc careat neceflee: 
fic 6C rdigio deoy impudicacft 6C mcefta;quia fide caret : q 2 bo 
nos ille inflabilis fiC incertus^caput atcf originem non babet. 


iTCap.iiu. Quod lapietia fpedac ad filios : rdigio ad fcruos 
SC utriuf^ fons deus un^ folus 6C uerus:^ tgracu abdicat filium 
& fugitiuum punit feruum. 

< 'V V ibus rebus appara g inter fe coniuntfla fint lapienda 6C 
v_^^religio:lapientiafpedtatadfilios;qupexigitamorera:re^ 
ligio ad feruos :qug quidem exigit timorem.Na ficut illi patr^ 
ddigere debent ^ bonorareilic bi dominu colereiSC uereri.Dc> 
us autem g unus eft quonia utranc^ perfona fuflina 6C patris 5C 
domini;^ amare eu debemus:quu filii fumus;8C rimereiqa fer> 
ui. No pot igit nec religio a fapientia fcpatarimec fapieria a reli 
gioi.e fecemiiquia idem deuseft:^ itelligi debct;^ efl lapien 
ti^dC honorari eft religionis.Sed fapietia prpcedit: religio fe 
quituriquia prius eft deum fdrercoieques colere. Itacp in duob^ 
nominibus una uis eft:quis diuerlaelteuideanc . Altey eni pofi 
tum eft in fenfutalteru ina(ftu r fed tn fimilia funt duobus riuis^ 


uno fonte manacibus.Fons aut fapienrif 5C religionis deus eft : 
a quo bi duo riui fi aberrauettca ccrefca c necefteerque g nefciunt 
nec fapietes eflepofliincmec rdigioli.Sicfit utpbilofopbii.& g ^ , 
deos colunt fimiles fintjaut filiis abdicaris aut lemis fugitfois t . 
necp illi patrem quf rutrnecp bi dominu; 6C ficut abdicari bpredi 
tatem nonaflequuntifiC fugiriui ipunitate , Ita ne<^ pbilofopbi 
immortalitate accipiunttqug eft regni cfleftis bfrcdicas:ideft fu 
mum bonuiqifilli maxie quprut tnecp cultores deoy poena fcm 
pitemp mortis effogient:q^duerfioueridomim,aduerfusfu> 
gitiuos fup maieftatis acnominis.Deu uero efle paaem:eude.^ 
dominum utricp ignorauemnt tam cultores deoyrg ipfi profef 
fores fapienriptquiaaut nihil omo coleiu putauerut:auc relido 
ones &l&sapprobauerut;autetia fi uim pdtem(f fummi dei in 
tellexerutmt Plato :qui ait unu efTc febriotorem mimdi deum r 
&C Marcus Tulliusquifatourbomineprfdaraquada codirioe 
afummo deo efle generatum :tame et debitu tang fummo patri 
non reddidcrutjquod erat confequens atep ncceflmu.Deosauc 


1 


ne^ patres necp dominos effe non poflemo tantum multitudo 
(ut fupra oftedi)fed etia ro declatattquane^ fidtuefleab bis bo 
mine tradit :necp deos ipfosanteccdere originem bominis inue 
nitur.Si quide.^lTe in terra bommes anceq Vulcanus &(. Liber 
dC AppoUoiSC ipfe lupiter nafcerent^Pparet.Sed ne-Sarumo fi 
tfto bominismei^ cflo patri ei^ afCgnari foletrqd' fi nullus eoru 
qui colutur formaffe apncipioiatcp iftituifTe bomine traditur , 
NuU^ igit ex bispf bominisnucupari p6t:ita nec de^^de.Ergo 
fis no e uenerari eos a qb^ no fit bo generat^; «p netp a multis pc t 
generari. Vnus igif ac folus coU debetrq louetq Saturnum: qui 
cflum ipfum terra^ anteceiric.Is enineceffe e bomine figuraue- 
ritiqui an bomine cflu terra^ pfccit.Solus pater uocandus eft : 
qui creauicjfolus dominus nucupandus:q r^t:qui babct uitp ac 
necisuera acperpetua ptateiqueqno adorat dCinfipies feru^e: 
q deu fuu aufugiat: 6C ipius filiusjq fuu uc:^ pf em uel o derit ud 
ignoret. 

f Cap.l». (^uodoracula^pbecay foliciteinfpiciedafutrquos 
diuinit^ ee locutos, rey multo an pdi<5tay comcit euecus.Et quo 
tempore,ppbetauerit Moyfes.Q.uot anis lofue rexerit populu. 
Quot pfuerinc iudicesiqdiu regnaucric reges.Quo tepore do' 
minatus Cyrus. Quod in ^pbetis fiC fipiencif fundamentum. 

^^VncquoniamdocuifapientiamSCreligione n^ofledc 
^ f jitmfiipqvft ut de ipfa religione ac fapiencia diflei^mus. 
Sentio quidem g fit difficilis de rd?us cf kftibus difputatio :fed 
tamen audiendu m eft ut illuftrata ueritas pateat. Multiqt ab erro 
reat^ interitu iibercntur:quiea,fub udamento {hilticif .latentet 
afpemanf ac rcfpuunt.Scd priufq incipia de deo ct operibus ei? 
dicereqiauca mibi de^spbetisantc diceda futiquoy teftimoniis 
nunc uti neceffe cfliq» in prioribus libris,ne firerem/emperaui.' 
Ante omnia qui ucritatem fhidet coprebendere : non mo incelli 
gedis,ppbetay uocibusanimu debet intedere: fed etia tempora, 
g quf quifep illoy fuerit jiiligentiinmc inquirere: ut feiae quf 
fotura prf dixenmc:dC poff quot annos prfdidta completa fint 
nec diffifnlras in bis colligendis ineft ulk . Teltari enim fune fb 
quo quifcp,rcge jdiuini fpiritusfoerit faflus inftindtum:mulo^ 
feripeos libros dc temporibus cdiderik:inidu fici«es a ,ppbeta 


>■. H 


Mo>'fequitcounubellufep(ringcnsfoc annis ar.ceffic. Is 

cu p anos quadrag'ca popidu rexifietTiuccdToie habuit loiucn: 
q iepte 6C uiginti annis tenuicpncipacii.Ex inde i’ub ludicib- tu 
erunt g annos tricencolTeptuagmca. Tu mutato ftacu reges babc 
coeperut;qbus Iperiu cenftib^ g annos quadringecoflexaginta 
uicp ad Sedecbi? regnu oppugnati a rege babylonico: captiq 3 iu 
dfi diutumu feruitiu^pt^rutidonccfepcuageGmo poft anno 
Cyrus maior captiuos iudf os terris ac fedib^ fms redderet:q p 
idt^usxperfasrufcfpitiperiurquo romeXarqnus fuperbus. 
Q^uare cu ois t^o^ feries ex iudaicis ex grfcisromanifqs bi 

ftoruscoHigatucretiafin^lorufpropbetarumcemporacolljgi 

pofTuntiquoru tamen ultimus Zacbarias ftutiquem conflat fub 
Dario rege fecudo anno regni ei^ o Aauo mcnfe cecinifTe : adeo 
antiquiores efle,grfcis feriptoribus propbetf reperiut.Quf oia 
eo ^tero uterror^fuum{mriant:quifcripcura facra coarguere 
nicunc:canq noua SC recens fidtamngnorances ex quo fonte fan^ 
dtf religionis origo manaueric.Q.uod £i quis collecflis profpc' 
dtilip temporibus fundamerii docfkrinf falubriter ipccnttSC ue- 
ritatem penitus c6prebedet:6C errore cognita uencate deponet . 




^ Capiculu.W. Quod deus aleator omniu coomnipotentem 
genuit filium;6C per cum creauit umuerfa ;tcftes fune Sibylla 6C 
T rifmegyftusroracula confona prophetis SC fapientilTimo Sa 
lomoni. 


o 


Eus igitur machinator conftitucorq? rerum ficuri in fecun 
_ do libro diximustanteq preciarum boc opus adoriretur: 
fandtu et incorruptibile incoprcb^bile fpiritu genuitrque filiu 
nuncupamt.Etguisaliospofteamumerabiles g ipm creauiiTtt 
quos angelos dicimus : bunc tamen folum primogenitum diui 
ni nominis appellatione dignatus cft patria fcilicet uimite ac ma 
ieftate pollentem. ElTe autem fummi dei filium rqui ft c poteftate 
maxima ptfditus ; non tantum congruentes in unum propheta 
rum uoces:ied eoam Triimegyfti prfdicatio:5^ Sibyllarum ua 
ricinia dcmbftrat.Hermes i eo libro ^ Adrotr t 8 AEioy ifcnbif 
bisufuse'&bis.oWpioff KaiTfflH'TraNTttNTnOHTHO',ov esdv 
KcfAtiv ysvojuttKajuEvriirri Tov ^evTcpov Ittoihcc eedv 6pct 

TOV Kcri etlgS^KTOl/.StloJHTdy 2^6 (pHill 6v Zict TO 


avTov.Tispi rapToOrcu ouKtrin.-rrcJTspoN ca-TcraioS-c: 
TOjOAAOTI licr etl'o3’^^cr€10 ' VTTOTTSJUTTSi K«i' SlffVoOv.OTlOUV 
TOUTOV i-rroiHCrs TTpcoT6vKciiXtovonKai'sy«jKaA»(r2i-i ov' 
E<paHHpc(Si IT AHp£S’aTOCr TraMTcon Ttty aroe»v,Hr<Xo3'H 
T£ Kaj TTctnu AHTsn Mcf itA-ioN TOKON. Ideft dominus 6( 
omnium ci:eacor:quem deum uoca recenfonus: quiafecundum 
fecit deum uifibilem et fenfibilem*Senfibilcmautem no ideo cf 
ipfe fentit dicicur:de hoc eni no e ut:^ ipe fenciat;fed in fenfus 
1'ubiniccit 6C meterqergo cii fecit pmu 6C unu & folu: bonus ei 
uifuse 5C plenifTimusoinniLibonorumtlandtificauitcp dC ama^ 
uitquafi filiu. Sibylla eritbrpa in carminis fui pncipioiqd' a fum 
mo deo exocfa e :filiu dei duce 5C iperMore omniu bis uerfibus 
pdicat.-rretNTopoipoN^KTi? hh.Sct tAvkv irKEUjULa 5 tt «o-i Kct^ 
TsesTOjKOTHrHTopct egdn TranTav ETroiH^e.i.oniu nutrito 
re creator^:qui dulce fpiritu oib^ appofuit; acf ncipe omniu} 
deoy fecit.Etrurfusinfineeiufdecarminis.ctjIetVTdHiAflOKC 
«sderiTiroicr cttiApctai rtpttimiN: ideft alterum dedit deus 
fidelibus uirisbonorarci«-,ipium tuumcognofee deum g dei fi 
lius e.Et alia Sibylla pcfpit buc oportere cognofci.aUToy o^oO 
riNcSiTKseEdv.dsoO vidv€otiT<i.Vidclicetipfedeifilius:ggSa 
lomone rapientiiTimu rege diuino plenu^locut^ e:eatp (bipeim^ 
Deus codidit me i initio fuay uia:^ t opera fua an fecula:fudauic 
me m f ncipio ang terra feceretiantegabyifos coftitueret:^ u^j) 
derest fontes aqua:^:ante omnes colles genuit merdominus recit 
regionesSCterrasinbabitabilcsfub cflo . Cum pararet cflosad 
eram illi: SC cufn fecemeret fua fede;cu fup uetos laceret ualidas 
nubes:5C cu cofirmatos poneret motes fub cglo;quado fortia 6 
ciebat fundamenta terrprera penes illu difponens :cgo era cui ag 
gaudebat:quotidie aute iocudabar an faciem eius: cum Iftaretur 
orbeperfetSo.IcdrcoaucTriljnegyft^AHJUvouprdvTdu 0 ?ov 
ideft creatore dei:6C Sibylla. avii^ouAov.i.coftiiariuappcllat; 
g tata fapietia fit iftru<ft^ a deo pactc:ut colilio manib? uteref 
ui fabricatione mundi. 

CCap.vii. Quodnomefil«,6C angelis autbomiml?^ fit igno 
tu;lic«:nomebabcatquod ab umfep adoratur.Et unde dicatur 
lefus fiCunde Cbriftus. 

Ort afle querat aliq uid boc loco;qs fit ifte tam poces:tam 



deo canis: 6 i quod nome babeac:aii^ pma natiuitas no mo ante 
ceffit mundu:ue^ecia prudedadifpofucrit:uircucec 5 {>ruxenc. 
Priniu nos fcu-e couenit nome ei^ ne angelis gdc notu ce; g mo 
ranficflorfedipifoliacdcopamnecan id publicabit. 'uce lan 
ctis Ifis traditu g difpefatio dei fuerit ipleta.Dddc ncc enuciari 
pofTe^botsore/icuc docj Hermes bec dices-ctinoviAETOuTOV 

ToO CElTloO.H TOV hEIOV Kai otE^HTOU CttCteou fJovAHCKT. 

HSEov.-npoHNsrKEv oOto 6Hoxicc6u2i.vvcrTai ovapcjTrivo ^d 
jaari ActAHaHvai.i.ecaufaautbui^cjufpdiuinibomuolutas 
cuius nomen non poteft bumano ore fari.Ecpaulopoft ad filiu 
ES"! rapTKT «TEKVOV aTTOppHTOC AorOO* 0'0<pl'a0-.6c^0’ 6- 
cioVTOU JJLOVOU KUpfoU TTOtNTCOH .KCtlTTpoVOOllEHOU.OV U 

1181« VTTEp ctvepciTTOv iri.Eft cmmfili fecTctusquida irirmo la 
pientip fanclus de folo domino omnium; 6 C qui ance mente ca^ 
pitutrquemdiccrefuprabominemcft.Sedquauis nomen eius 
quod ei a principio pater fummus inipoluic:nulIus alius prp ter 
ipfum fciat:babCTCame 6 C inter angelos aliud uocabulum: 6 < m 
ter homines aliud.Iefus quippe inter homines noniinantur.Na 
ebriftus non propriu nomen cfl nuncupatio potcftarisct legni. 
Sed exponenda buius nominis ratio eft piprer ignorantium er^ 
rorcnijqui eu mutata littera xpn^dv folent dicere . Erat iudf is 
ante prpcfptum ut fac^ conficeret ungentutquo perungi poflec: 
bi qui uocabac ad iacerdoriu uel ad regnu.Ec ficut nuc romanis 
fdumetu purpurp,iiigne e regip dignitatis afTupcpific illis unao, 
faentun genti one ac potcftate regia conferebat . V erum quomaj 
grfci ueteres Xf « dicebant ungi ; quod nunc otAEi'(p£o 3 c« 

licut indicatbomericusuerfus illequo propiciabant unxerunt 
oleo TO*M^E Aoutov K<tf Xp*®’«'’ EVctio: Ideft hunc 

autem &mulp laucruc 6 C unxerunt oleo:ob hanc ratione nos euj 
ebriftum nuncupamustidcft undlupg bfbraiccMefljas dicitur . 
V ndc in gbufda grpeis feripturistquf male de bf braicis iterpca 
tcfuntiSAwJUAiEvocr.ddeftungaido creatus feriptus inuenitur 
HAftJLUUvdff a 7 rdTo 0 iA£»$Eo 3 ‘cu rideftab ungendo curari. 
Sed tn utrolibet noiriinf rex lignificatur.Non q» lUe regnu boc 
cerrenufueeie adeptustcuiuscapiendi nodum tempus aduenic; 
fed cplefte ac fcmpitefnu eft de quo dilTcremus in ultio libro: 
nunc ueco de prima eiusnaouicate dicamus. 


Ca.viii. Quod fili’ bis nac^eiecemaiicet de pati;e;cenipoi-a 

licer de uirgine macce:lcd nanuitace inexcogitabili S: ineffabili. 
Et quare dicatur uerbu:6!l in quo ab aliis angelis differat: 5C qre 
illi non dicant uerbuni dei uel uerba .Et quare hominis fpiricus 
diffolubilis.Ecquid Dauid SiC Salomon^pbecaueric de hoc uer 
bo.Ec q» Salomo pcefferit ccoianu bellii; q> lobanes euangelifta 
_ decodeuerbo 

J N primis em teftificabimur illu bisee natu^niu i fpiritu 
^ ' JL p offea i came. V n apud Hieremia ica dicit ;puiq te forma 

fcm in utero noui te.Et ite apud ipmibeatus gerat anteq nafeete 
turiquod nulli aliicotigit pr^er cbriftuig cu efta ^ncipio filius 
dei,regeneratus cft denuo fecundum carnem: qu? duplex natiui 
tas eius, magnum itulit humanis peftoribus erroretcircufuditcp 
’ tenebras ex bis q uere religionis facram^ recinebat. Sednosid 
plane difucide^moffrabimusiut amatores fapiencipfccilius ac 
diligentius inftniant:g audit dei filiu dicito debet tarum ne6s 
m«c cocipereruc ex conubio ac pmixtionc foeminp alicuius deu 
^rcaffesqd’ no nifi ^ corpale mordtp fbifCftuiu.De^ aut 

cu folusadbuccec cui pmifcere fe potuit^auccu tantf potefta 
tisiuc quicquid uellet efficereemtiep ad cre^dum foaerate alteri 
us nonindigeret?niii forte exiffimabimus deumficut Orpheus 
pucauic;mare ee 6C foeminaiq» aliter generare no quiueritrnifi ba 
oerct uim fexus utriufqjtquafi aut ipiefecu coirectaut fine coitu 
non potuerit pereare . Et Hem^s in eadefuit opinione:cu dicit 
auTO TTaTOp «KOI etUTO iiHTopa.Quod fi ica eetuta^pbetis 
pacer dicit :fic etiam mater diceret-Quomodo igitur ^pcreauitl 
Primu necfciria quog poffunt nec narrari opera diuina;fed tn 
lanAflicterp doCCTit:ingb’tacue^u filium deieefermonem: 
ic«^ Cftorosangdos dei fpiricus ee . Na fermo eft fpiritus cum 
uoce aliqdfignificate probatus. Sed tn quoniam fpiricus & fer 
mo diuerfis pcib^ ^ferut :fi gde fpiric’ narib^tore irirmo proce 
diermagna inter bunc dei filiuicfCeroC^ angelos differentia eft. 
Illi ent ex deo taciti fpirit^ cxierut:g no ad docftrina dei traden 
dam fcd ad minifteriu dei creabaf.CUe uero cu fit i^ fpiric^: 
ecen cii uoce ac fono ex dei o^fefejKeffitrficuf&bii;^ roe q uoce 
ci^adpopulufueracufusiid eq^illemagifterfucuruseec doAri 
nf dei:6C celeftis arcani ad bolcm pferedi ;q> ipm ^mo locuc’ c. 


uc g eum ipie ad nos loquerec.Ec ille uoce dci ac uoluntacem no 
bis reuelarec. Merito ergo iernio SCuerbii dci dicitur: 5 pceden 
ceni de ore fuo;uocale Ipiricu ,que no utero ied mete coceperac : 
inexcogitabili quada maieftatis liif uirtucead effigiem q^pno 
lailuacfapientiauigeat coprebedic: 5 <l alios ite Ipiritus inange 
los figurauic.Noflri fpintus diflbiubiles funttquia mortales fu 
niusrdei autem foirinis dC uiuunt SrC manent dC lentiuntrga ipfe 
immorcaliseft:lOTfus&uicedacor.Noftrf uoceslicecauremi/ 
fceant atcp euanefcatrtn pleijccp manent lfisc6pbenfj:quanto ma 
gis dei uocec opbendedum e:dC manere 1 f temu ^ fcnfu ac uir 
cutccomuc 3 ri:quam de deo patre cag riuus de fonte traduxerit. 
Q.uod fi gsmirat ex dco^deu ^latione uocis ac fpirit^potuiflc 
gencrari:fi facras uoces ^pbctay cognouentrdefinet pfedto mi 
ran.Salomoncpatremtp ei^ Dauid potmffimos reges ftiifTcjSC 
eofdem^pbetasieda bis forcaffe iit nocu:q diuinaslicteras nc^ 
atdgerutiquoy alter g poftcri^ rcgnauic troianf urbis excidium 
SC quadragita anis anccfTit.Hui^ pr diuinoy feriptor bym 
noyi pfalmo trigefimo fecundo fic ait. Verbo deicflifolidati 
funt:K fpiricu oris ci^ omnis uirt^ eo^ . Item rurfus in pfalmo 
quadragcfimoquarto.Eru(Jtauitcormeuucrbumbonum:dico 
^o opera mea regi . Coftat uidelicet nulli alii opera dei ee nota 
nifi filio foli ge uerbu dei:6C que regnare ippetuu neceffee. Ice 
Salomo ipm uerbu dei ee demoftrattcui^ manib^ opera ifta mu 
di febriaca fut.Ego ingt ex ore alciffipiii>diui an omne creatu 
ramtego in cplis feci ut orirec lume idcfici«:6C ndsuk texi dem 
cerra.Ego 1 altis babitaui:dC ebronus me^ 1 coluna nubis, loban 
nesquoq$ ita cradidit.In]^ncipio erat uerburSC uerbu erat apud 
deutdC desecat uerbuioia p ipm fea fut:dC iine ipo feccu enibil. 

^Cap.iV. QuodmeUusagrpcislogosigaladnis uerbum:dC 
gd de deo fcnferinc gentiles pbilofopbi Zeno et Trifmegyftus 

B 'Ed melius grgei. Aorov.dtcunc g nos uerbu fiue fermone 
Aordir enim SC fermone fignificat SC radonetquia illeeft 
uox SC fapienm dei:bunc fermone diuinu ne pbilofopbi gdem 
ignotauerunt.Si quidem 2jeno, rerum nacurf difpofitorti atep 
opificem uniucrficads^Aordv pidicatrquefiCfetuSC neccffiatej 
cemm SC deum SC animum louis nuncupat ea confuenidieiqua 


folenc loue pro deo acdpeterfed nibil obftanc uerba; cu? fma c6 
gruat ueritati.Efi eni lpiricus<iei;que ille animum louis nomia - 
,uic.Nam Trilniegvftus qui uentate pene uniuerfam nefcio quo 
modo [ueftigauicmirtutem niaieftatemi^ uerbi fppe defcripfit : 
fic dedacat illud fupenus exemplum:quo fetetur ce ineffebilem 
qu^a fpiritumfencftum^ fermonemtcuiusenarratio modum 
hominis excedat .Dixi de natiuitate fma breuiter ut potui. N uc 
de fecundarquoniam controuerfiaeiinea maxime differendum 
eft;ut ueritate fcire cupientibus lumen itdligcnti? proferamus. 

4 ; Cap.x. Defecudanatiuiticefiluqua^pbetemulcuanpdixc 
ruc.Ecquo edu^^ fit iliad ab gg ypto : et quib^ igratus bnficiis 
caput bouis 1 memoria Apis dei fg>rpcioru fi^urauerit; et qs ot 
do pub licarum fuericpoteftatumufcpad domini pafiioncm. 

^ Tl^fmis igitur lare hominesoportetficaprincipioprg 

^ cemffc diipofitionem fummi deimt effet neceffeappropi 

quante fgculi termino dei filium defadereiu c coffituertt deo te 
plum,doccret<^ iufticiam. Verutameno inuiitute angdiaut po 
teftatecfleftiffcd in figura hominis 6C conditione mortali.SC cu 
magifterio functus fiuff«:traderctur in manus ipioy mortemep 
fufcipetmteaquotppcruircutem domita refurgeret:^^ bomini 
queinduerat;quemgerebat:6Cfpcm uincendgmordsaf&rretteteurr 
ad prgmiaimmortalitatisadifiitteret. Hanc ergo difpofitionej 
nequis ignoretdocebimusprg didta effe omnia : quf in ebrifto 
ui demus efie completa. Nemo affeueratSni noffrg fide accomo 
detmifi oftmdero prophetas ante multam temporum leriem p 
f « dicaflc:^£Ceutaliquandofiliusdeinafceref ficut bomo r 8Cmi 

rabilia feccret;6< ciJmm dei per totam terra feminatet:ct poftre 
mo patibulo figerctur:6C tertio dierefurgeret. Q.ug oia cu ^ba 
uero eo^ tempoy litteris g deu fummu mortali corpore uiuete 
uiolauerunc,Quid aliud obftabit quo minus,ueram fepientiam, 
darum fitin bac religione uerferiJNunca principio totius lacta 
menti origo narranda eft.Maioresnoftri qui erant principes he 
brgo^cu ftcrilicatc^^atip inopia laborarentxranfieruc in ggvptu 
rei fr^entarig giatiaiibicp diutius comorantes intolerajjili fer 
uiruris iugo pr emem if :tu mifert^ eoy deus eduxit eos ac libera 
uic de manu ggyptrioru :poff anos cricentos trigica duce Moyfe 


J 



pec que poftea illis lex a deo data eft:in q eductione oftedit uir 
tute mprnaieftacisde^.Traif citem popuiumedio nian rubro 
prccedeteangdoat^fcindeteaquamtpopulusp ficcum gradi 
polTecrque ;ucaic poeta)Curuata in moas tacie cxrcufteut unda. 
Q.ua re audita c>'ran9 egvptio:y: cu magna fuoy manu inlecut^ 
cft: et mare adbuc pates temere ingreflusxocur.b^aquis cu exer 
citu delet^cft.Hebrf luero egrefl i e folit udine mulca mirabilia 
uiderut.Ni cu licim paterent ricTuiuirg? rupe pcuffar^pfilut fos 
aqufpopuI'jcprecreauic:quorurluseluri«r^fIe(lisalimeti plu- 
ma oelceditrqn etia coturnices in caftraeo^UCT^ induxit; no ut 
mo cf lefti etia inftructiorib^ epulis facurarenf. Pro bis tn di 
uinis bnficus bonore deo no reddiderut; fj depuliaia ieruitute 
ia fici femecp depofitari luxuria delapfi adppbanos fgypcioy 
ric^aios craftulerut.Cu cni Moyles dux co:^al'ccdifl’ct m mote 
atcp ibide quadraginta dieb^ morarct;aureu caput bouis quem 
uocat ipli apim quod eos figno procederet figurarut.Q^uo pcc 
caco ac Icelere ofFenfus deus impui dC ingratu populQ p mento 
poenis guib^afFecic:6Clegiqua p Moylen dederat lubiugauic. 
Poftea uero cii indelectaquada pceSyrif colediflenc; amiferut 
uecus nome Hebrf i.Et qm princepseoy exanimis ludas erac^iu 
dfi fune appellaci;6C terraqua incoluere iudfa.Ec primo qdem 
nodomimo regii lubiodtifiierucuMpopuloaclegi ciuiles iu 
dices prf fidebaerno cri inanu coftituti lunt:ficuc romani conlu 
lesifjppecuaiuriidiAionefubnm.Tumfublato iudicunomie 
poccftasregalisinductacft.Veniregimeeo^ indicibus tenm 
bus prauas religiones ffpe liiicfperanatcp offenliis ab bis de^co 
ti«dienigenis fubiugabac:donccrurfuspoenitraa populi mi^ 
rigatus liixrareceos feruicuce. Ite fub regib^finirimoy bellis ob 
delicitauexari.Poftremo capti abdu(^tKpbabylone poenas im^ 
pietatis fuj graui ferutrio pepederuttdonec Cyrus ucniret in re 
gnu:q ftacim iudf os reftinutcdicfto .Exinde tbetrarcbas babuc 
tucuii^ad Herodetqfiiit iiib imperio Tyberij Cflarisrcui^ an 
no gntodecimoadeft duob^geminis c61ulib^.*ance die decmiu 
caiedaru apnliu iudpi Cbrifhim cruci afExerut:bic rey exitus: 
bic ordo in arcanis liictarulictctaru cotinet :fed prius oftedaj 
qua de caula in terra uenerit Cbriftusrut fundamencu diuinf rc 
ligioms SC ratio clarefcat. 

It 



i 


Capitulum. xi.Qu? fuerit caufa mcamacioms Cbnfti. 


" Vmf?pciudfiprfceprisralutarib9repugnarCT:at(^adim 
M lege defifteret aberracesad impios cultus deoy:cu de^ 
iuftos dC eieAos fanito fpinm implebac:^pbas in media pld>c 
cofticuesrg quos peccata ingrati populi uerbis minacib^incrcpa 
rc^': 6C nibilomin^ad poenicrtia fceleris ageda hortaret :qua ni 
fiegiirent:atcpabi?dtisuanicarib^addeuruurcdiirent:for)fe ut ^ 
teftamtu fuu mutaretrideft bf reditace.uitp imortalisad exinas 
couerterct nacoes : aliu<^ libi populd iiddiore ex alienigenis co 
gcegaret.IUi aut a ^pbetis mcrepari:n.o mo uerba eo’^ relpuerut, 

1*5 qcf fibi peccata exprobraret offenii^eos ipios exqlitis cruciati 
b^neauerut:q oia diuinf litterp fignau coferuant. Diat eni 
pbeta Hiercmias. Ad uos Imios meos ,ppbetasan luce mitteba 
SC n5 obaudiebaris memccp intMcbatis aurib^ uedris cu dicerq 
uobisxoueitat unufqf^ a uu fuamala:6C neqfTimis afFe(itxoni 
bus utis:5C babitabicis in terra ifta qua ciedi uobis SC patrib^ue 
ftris a ffculo ui<^ in ffculd. Nolite ambulare poft deos alienos 
ut Leruiatis eis:6C ne incitetis me in operib^manuu ueftra^ad di 
fperdedosuos.ErdrasautppbccaqfuiteiurdeCyrit^orib^u 
quoiudpiiuntre^litutificloqt.Defciuerut atedC abifcerut Ic/ 
ge tua poft corp"^ fuu:3C ^ppbetas tuos interrecerunt: qobtefta' 
banc eos ut reuertercnf ad ce.IceHeliasinlibro bafilion tertio. 
Emulido emulatus fujdnodeo omnipocm:<f deteliqrunt te 
filii ifrael: 3C alaria demoIienitt6^ quprut anima; mea auferre a 
me; ^pter bas illo:y: impietates abdicauic eos.imppecuii;itacp de 
fijt^pbecas mittere ad eosrfed illii filiu fuu primogeniturillum 
■opifice rcru SC c ofolat ore fuu labi iuflit e cf lo:ut rdigione faii' 
diam dei cra3b:rccad gentesiidf ;§.eos q deu ignorabatrdoce' 
reti^' iufticia qua gfidus populus abifcerac;qd’ iam prideanuaa 
uerat fe efle fedturiLSicMalacbias indicat dices. No efi mibi uo 
lutas circa uos dide dnstfiC facrificiu accf peu no babeo ex mani 
bus ueficis:qm a folis ottuufipad occafu; clarificabitur nomen 
meu apud gentes. Item Dauid in pfalmo xri.Coftitues me in ca 
pucgentiu:populusquen5cognoui leruiec mibi. Ifaias quocp 
Cc loqtur. V enio colligere omnes gentes 6C linguasrfiC ucnient 
^uidebunt daricatemeamrbC dimitta fuper eos fi^um.Ef 


micta ex bis coferuatos in geces qug loge funt:quf no audierut 
gloria mea:& nunciabut daritace meajii in gentes. V olens igit 
de^ metatore tepli fui mittere in terra}: noluit eu m poteftatc 
claritate cf lefti mitteretut ingrat^in deu popul^ in errore maxi^ 
mu induceret ;ac pomas ^ fecinorib^ fuis luerec:q dnm ac deu} 
fuu no recf pifrent:qcr olira^pbetf cecinerat Cc ce&(fhiy.Iiaias 
cni .que ipli iudf i ferra c6fe<ftdprudeliifime necauerut,ita dicit. 
Audi fflii &pcipeaurib9terra:qfndns locut^eftifilios genui 8C 
cxaltaui:ipi aut ipteuerut me. ^^nouit bos pofTefforeluuiSC a 
finus prefepiu dni fui;iliael aut me no cognouit:6C popul^ me 
us me no intellexit.Hieremias quo<f limiliccr ait. Co^ouit te-' 
M.fv. pus fuu tutur 6<byrudo:6C ruris pafferes cuftodierut tepora in 
croit’ fui:populus aut me? no cognouit iudioiu domini. Quo 
modo dicitis iapietes fum?; 5C lex domini nobifcu eftJ IncaiTu 
£idta ed metatura f^fa.Scrib^ cofuii funt:fapi«es crepidaueruc 
6C capd funtrqm uerbu dni rcprobaucrut.Ergo.ut coepera dice 
re:cu ftatuiflec deus do«itorem uirtutis mittere ad boies:renafci 
eu dcnuo in came prf cg pic,-8C ipfi bomini fimilem fieritcui dux 
& comes dCmagiftereffetfucurus:f}cnqmclfmenseft 8C pius 
erga fuos deus:ad eos ipfos eum miiicquos oderatme illis in p 
petuum lalittis uiam clauderet: fed daret bus libera ficultatej fe* 
quedi dcuruc prf miuj uit? adipifcerent:fi fecuti ftuffent:q<f 
plurimi eo^&ciuntac(^fb;erunt:utculpafua in poena} mortis 
incurrercnt:C regem fuumrepudiafrent.i^ud illos igit 6Cex 
eorum fimue regenerari eu iumcine Ii fuifla alienigena iudam 
poiTent excufacione de lege pr^endere:q> eu no fufc^piifent fiT 
ut nulla omnino gens ea in cerra:cui fpes imorcalicatis negaret. 

4iCapitulum.xu'.Dec6ceptuSCpartuuirginis prpdiAoa pro 
pb^.De paifione refurrec^one £C alcenHone SiC iudicio. 

Eicendcsicacpdecplofpiric^illerpusdeiiandtauirginq 
^ cui?utcrofeifinuarccclcgit.Atilladiuino fpiritu baufto 
repletac5cepic:6C fine ullo atca^uirirep^e uii ginalis uterus 
intummt.Quod fi animalia quf dam uenco & aura codpcre fo 
Icrc omnibus notu cft;cur quifq miru. puto cum fpiriru^au eft 
&cileqd uelit^gcauacaeeuirginedicim?! Quod Cuie fcredibile 



pofTec uiderimiii boc fottiv ance mulca ffcula ppbecf ccdnifffc 
Salomon £ic ait. Infirmatus eft uterus uirgmis:5< accepit foetuj 
SC granata eft:6( feca:a efi: in multa miferatione mater uirgo. Ice 
^pbeta liaiascui^ uerba fune bec.Proptec boc dabit de9 i^ no 
bis fignu.Ecce uirgo edeipiet in utero 6C pariet filiu 5C uocabit 
nome eius Hemanuel.Quid de boc manifeftius^dici poc^Lege^ 
bant ifta iudfi;g eu negaucruc.Si gs nos bec fingere arbitrat ab 
bis regrat:ab bis potiflimd fumac:fatisfirmu teftimoniu e ad 
pbada uentaterquod ab ipfis pbibet inimicis.Hemanuelnu 
guocatus eft:Ied Ictus g lacine dicit lalutaris llue faluator:quia 
cunvtisgentibus faluafer uenit:fed,ppbeta dedarauit boc nomi 
fteqddeusad boies mcameuentur^eflec.Hemanuelaucfignifi 
cat nobilcudeus:fciliccccp illo puirgine nato coficeri homines 
oportebaerdeum fecum elTendeft in terra & in came mortali. 
“N^ndeDamd inplalmo ocftuagefimoquarto. Veritas ingt de 
terra orca eft:(^ deus in quo ueritaseflrterrf num corpus accf pit: 

Ut terrf nis uiam flutis aperiret.Ice? Ifaias ipfe. Ipfi autem non 
crediderunt: SCcxaccrbauerunc fpirimm fandtumteteonuerfus 
cft eisad inimicitiatecipfecxpugnauic : SC recordatus eft dieru} 
ffculi qui fufcitauic de terra paftorem ouium.Quisauc futurus 
eflj ille patior dedarauit alio loco dicms.Exultent celi defuper 
6C nubes induant iufticiam:apcriacurterra:6c pullulet laluator. 
Ego enimdomin^ deus creaui eum.Saluator ucro ctl( ut fupra 
dixim^) lefus.Sed alio loco ide^pbeta fic prf dicat.Ecce natus 
eft nobis pueridCdac^ eft nobis filius:cui‘’imperiufuper hume 
ros eius:& uocacum eft nomen eius magni cofilii nuncius. Iccir 
coentmitruseftadcopatrerucuniuerfisgendbusquf fub cplo 
func:llngularis 6C ueri dei tanftummyftetiu reuelarct ablatum 
perfido populo :qui aduerfus deum ffpe deliquic.DanieI quoi^ 
limilia prflocutuseft. V ideba ingt in uiiu nocftis:& ecce in nu^ 
bibus cfli ut filius bominis uemens:6C ufep ad uetuftu die:^ per 
uenic.Ecga{nftebantoptulerutcum:SCdatue{lciregnu 6tbo ^ 
nor imperium: 8C omnis populus tnbus linguf feruift d 
fiCpoteftas eiusfcemaquf nug crafibit:^^ regnueiusqd no cor 
rupet.Quomo igif iudf i SC confitenc SC fperant Cbriftu dei q 
bunciccircoreprobaueruttcjexbominenamseftlNacu ita fit 
a deo c6ftimcu:ur idem Cbriftus bis ucniac in terram : femel ut 



unumdeugencib^ niincict:demcierurfusut regnet;quo in fecu 
dueiusaduentucrcdunnqprimuno crediderunt^ Atq^pbeca 
utrofcp aduenc^eius paucis uerbis coprebedic.Ecce inquit in nu 
bibttSCf li ut filius bois ucni&:n6 duic ut fili^dei;fed ut fili^bo 
minisrutoftederagcamcinduibaberetinterratucfufcfpcabo 
minis figura coditoc mortali doceret bomines iufiicia.Et cii 
madatis dei fundt pueritate geob^reuclaflet:mulctaret etia mor 
tc:ucinferosetiauin:erccac refignarec.At<^itademu rcfiirgens 
ad patre proficifceret in nube iublatus. Adifcit emm ^pbea 6C 
ait .Et ulcpadatiquu dierum peruenic:5Coblac^eftei.Anciquu 
dicru appcilauit fiimmu deu:cui'’f tas 6C origo no p^ t coprebe 
diiqi rolusafpculisafFait:6i ericlemgini jcuJa. Cbriflumaute 
poftpallloneni fiCreLurreiitioneafceniuruefle ad deu patrem 
Dauid inpfalmo centefimonono conteftatus eft bis uerbis.Ui' 
xit dominus domino mcorlcde a dextris meisiquo aduicp po^ 
nam inimicos tuos fupcdaneum pedum tuorumrqui propheta 
cu rex ciTctrquem appcUare dominum iuum pofl'ec:qui iederet 
ad dextera deirnifi Cbriftu filium dei qui eft rex regu 8C domi 
nus dominoyiQ.uod Ilaias apertius oftendic dicens. Sic dicit 
dominus deus Cbrifto domino meoicui^tcnui dexteraj obau' 
direranteeum gentes SC fortitudine regum difrumpam. Aperio 
amante illu portas: 5C ciuitates no claudent. Ego ante ce ibo: dC 
motes deplanabo;6C fores f reas c6tecam:5C ieras ferreas cofein 
gam.Ec clabo tibitbefeurosabfconditos inuifibilesjut fcias 
qiego fum dominus deus q uoco nomen tuum deus ilrael. Dc' 
niq$ ob uirtuteni SC fidem qua deo exhibuit in terra: daru^ efl ei 
tegnu SC honor dC imperium:£C o?s populi tribus lingu^ ferui 
encei:dCpocefiaseiusfcema:quf nunq ccanfibic;6C regnu^ cius 
no corrupccur.Quodquidc duob^ modis intelligif iq: 6c nuc 
babet ppetua potcftaceicu oH gentes 6C o&linguf nomeei^ ue^' 
neranfimaieiuce conficentidodtrina fequunfeuirtut^ imitant; 
babet impcriu:babecbonorc:cuo& tribus lingufterrf prfCfp 
cis cius oDcepcrat.Et ide poftea.Cu rurfus aduencritin potefU 
ce ac daricace:uc omnem anima iudicet:6C iufios ad uica refiitu 
at:tuc ucre toti^orrf r^mc obcincbit.Tucfublato dc teb’ bu 
manisomnimalo:aureurpnilu(ucpoecpuocanc)idefe iufiu ac 
pacifica cemp9onec:fedb^ uberius muldmo libro differem^ 


‘ cu de fecudo aduem ] oqinurmuc de ^mo (ut coepim^) explicc 
mus. 

^ Capi.xiu.Ciuod filius a pfc eft Tecudu deitate: 6C ^ geminf 
ll5ftacifeec6uincit:cu ex opibus^prusrtu ex oraculis Mbe^ 
taic.'8C etii Apollinis Millefu' teftimonio.Ec qrc nec ad balo 
mone nec ad aliu qad Cbriftu referri pnt uadcinia^pbecay, 

e ^mmus igitur deus ac parens omniujcu religione fuam 
cranfFerre uoluiflettdoAorem iufhcif miCic e cflo: ut no 
uis cultoribusnoua legem ineo uelpeudarecmoficutante fece 
rat per bomine;fed tn nafci eumuoluit tanq bominem.'Ut g om 
nia fummo patri fimilis exifteret.Ipfe mi^ deus pater SC origo 
6C principia rerumtqin fiC parentibus carre. a-rrdTOpaatcp eitH 
Top*. ideft fine patreatif fine matrea Tnfinegvfto.ueriffime 
nominat:^ ex nullo fit y creat ue.Iccirco reia filium bis nafci o> 
portuicucipfefietre «-niXTopatcpaiiHTOp. In prima eninatiui 
cate ff culi oJUHTop fiiit;»^ fine officio macris a lolo deo pacre^ 
generat^ eft.In fecuda uero carnali oTTaTOp fuitiqm fine patris 
offiao uirginaii utero procreatusmt media inter deu SC boiem 
fubfiantiagerensmofiram banc fiagile imbecill^ naturam-qfi 
manu ad immortalitatem poffre educere ; fa( 3 ais eft dei filius 
per fpiritum:8C hominis per camepidefi 6<dcus 6 C homo: dei 
uirtus in eo, ex operibus qup fecic^apparuic : fragilitas bomis ex 
pafTionequa pectulitrquaj cur fuefp pic paulopoft docebo. Inte 
grum 6C deum fiiiffeteftamr bisucrbis.Fatigata cft pgyptus SC 
negociatio pcbiopu,fiC fiba^iri aln ad te cranfgrcdienrar;6C mi 
erunt ferui 6C poft teambulabunt uindti compedibus:6( adora 
bunc 6C te precabunmr: quoniam in te deus eft; re non efl ali^de 
us prpeer ce:m enim deus es 6C nefeiebam’ deus ifrad faluator. 
Confundetur fiC reuerebuntur omnes qui adueriant tibi: SC ci' 
dancinconfufione.Itcm propbetaHiercmiasficait.Hicde%o 
Ser 8 Cn 5 deputabitur alius abfip illo:q inuenit omnem uia pm 
dencip:6C dedit eainlacob puero fuo:& Ifrael diledto fibitpofi 
boc in tems uifus eft ; 8C cu hominibus uerfatus cft. Itera Dauid 
inp&hnoquadr^efimoquarto.Tbronusmiis deus in ffcula 
Ipculoruiuirga pquicatisuirga regni tui.Dilexifti iufticiam 
odio babuiftiiniufticia;proptercaunxitcedeus:dreismus oleo 



exultanonis.Q.^ uerbo 6C nomeon:endic:fiquidem(ut fup« 
docuj)ab uncJtioneappdlat^eft Cbiift^.Deinde bomincj fuille 
cude Hieremias docet dices.Et bo eft:de qs cogno lUC cu Ice ifa 
ias.Ec mittet eis deus bomincm & ialuabit eos: iudicas fanabit 
eos.Sed 6< Moyfes innumeris icaloquit.Oriecfteila ex lacob; 
6C exurget bo ex iIrael.Propcerea Mdelius Apollo coliilt^iuty 
ne deus an bo foericrboc modo refpodicgrfce.ev htoc Ehn kcc 

T<x o-<xpKac.<ro^do'TspaTcS2i.s<nN iprotovctAAct vird 
eicaH KpiTcaN.oTT Aoio* 0’vvaAo©Ei‘o; rdii^oio’ Kcti oT^oAdTre 
tri TTiKpHV aHETTAHCCTeAEVTiv.Ideftmortaliscratcorperia-' 
pies mdftrolis opetib^:fed iiib iudicib^caldgis armis coprebe^ 
Ius clauis SC fuftib^amay fine c6pleuic.Primo gdeueriu ueruj 
dixic:^ argute cofulcore ixfellit:lacramctu ueritacis pcmtus ne> 
fcientx. V idet eni negafTeillu deudi.cu 6tcc Iwducamcfiufie 
mortalerqd n5 ecia coieques cft:ut fecundu ipiritu deus fuerit: 
qd nosaffirmam^.Q.uidcnIfiieracncceflecamis &ceremet6ej 
Cii latis elTec dicere fiiifle mortale:f} ucritate preflus negare non 
potuit queadmodii res fe babeqtficut lUud qd ait fiuflc iapiete. 
Q^uid adboc Apollo refp6d?s3jt lapies cft:ergo dodtrina eius 
fapiecia eft:nec lUla alia:6C lapietes qui i^uunc nec uUialu. Cur 
ergo uulgo^ fiulcis^uanis 6C ineptis babe*emur:q iectamur ma 
girtruetia ipfo^ deoy; coi^flione iapiete! Na q» ait porccncitica 
illd opera frciire:quo maxime diuinicacis fidem meruit: allet^ 
r« nobis iamuidec cu dicit eadem qbus nosgloriamurilcdcoP 
ligit feitn^SC ad df moniacas fraudes redit.Cu enim uc:^ nccelfi 
tatc dixi{ret:iam deoru ac fui proditor uidebaf :mfi ab eo uc 
ricas cxpreircrac:mendacio fidlente celaflet. Ait ergo illuj fcciflc 
opera mirada:ueru non diuina uirtute fed magica.Q,uid miru 
li boc Apollo ueritate ignoranabuspcrfualit:cum iudpiquoi^ 
cultores ut uidebancur liimmi dei idem potuerut :cu 5 ante ocu 
los illo^quotidie fiern miracula:nec tamen tantaru uircutu co 
templacione impelli potueruc:ut dcu credercnc:qucm uidebant. 
^ r a propter t)auid:quem inter cf teros prophetas uel maxime leguc, 
in pialmo uigefimo fic eos damu.Kedde illis remburioncj eo' 
rum:quonia; no intellexerut in operibus domini.Ex bui^ipfi^ 
domo Cbnlhim generam iri fecundum came:fiC iple Dauid ^ 
alyannuciauerut.ApudliaiamicalcnptuefrXcetic in die lUa 

■R 4^ 



radix [elTe:6C qui exurgetpriapariinnacionesrin eu gentes l'pe 
rabuc:SC erit reqeseoy in bonore.Ecalio Joco.Exiec uirga de ra 
dice leiTer^^ flos de radice eius defcedec:^ regefcet fup eu ipi 
ntus deirfpicitus fapicncip 6C mcdlectusdpirit^cofilu 6C forti 
tudinis:fpiric^piecacis:6C implebit illu Ipiric^timoris dei.Iefle 
aut fiiit pacer Dauidjex cuius radiceaicenfuy cfle florem prplo 
cucuseftreumfcilicetde quo Sibylla dicit. «veHcti^eaveocr 
KaeapoV.Ideftflorefcecaucflospums.Ite; in Bafilion libro fp 
eundo;, ppbaaNacbanmifluseflad Dauiduolentedeo c^luj 
febncarerSC fiiit uerbumad Nacbandicens.VadeSC dic fecuo 
meo Dauid.Hf c dicit dominus omnipoces.Non tu pdificabis 
mibi domiiadinbabiundutntled cu impleti fuerint dies tui 6C 
dormieriscu patrib^tuis;fu{cicabo tuum femen poft te;6C para 
bo femen eius:bic f difiabit mibi in nomine meo:6C eriga tbro 
nu eius ufep in ff culu.Et ^o ero ei in pacrej &C ipfe erit mibi in 
filium:6C fidem cofequeturdomuseiufcp in fpculu. Sed bfc ut 
iudfinonincelliger&illafuiccaufa:^Salom6 fili^ Dauid deo 
templum p dificauit:6C ciuitatem quam de fuo nomine Hiero fo 
lyma 3 nuncupauit. Ita^ ad iplum qupa ,ppbeca didta funt retu 
lerunt.Salomon autem ab iplo pfe luo imperu regimen aecppit, 
Propbetpuero deeo loquebantur: qui tamen nafceretur poftg 
Dauid cu patribus fuis requieuifrec.Prpcerea Salomonis impe^ 
rium ppecuum non fiiic. Annis eni quadraginta regnauit: dein^ 
de nung filius dei di(itus fic;fed ffli^ Dauid;6C dom^ qua p di 
ficauic:non fidem c5fecutacft:licucecdcfiaqupeft uey templuj 
dei rquod non in parietibus eft;fed in corde hominum ac fide: 
q>iicreduntineuacuocacurfideles.IUudueto Salomoniu cem 
pium quia manu &dtum eftrmanu ocidit.Denicp pacer eius in 
pfalmo ccnterimouigcfimofepcimo de operibusfiSu fui .pphe-' 
cauit boc modo.Si dominus non pdificaueric domum : fine c5 
laborant qui pdificaiiceam.Si dominus non cuflodieric ciuica^ 
temtfine caufa uigilant qui cuftodiunc eam, 

C Ca.xii^'. De pcemo ebrifti facerdodo quod propbetp ficuc 
SC epeera prpdixemnt:fic exprimentes lefum Cbrifhim ut o 
cacula necad filium Naucmecadfiliumlofcdecbualeant re 
corqueri.Ec de uus quas docuit Cbriftusqui nunq fuu honoret 



quf fiuit:fed patris. 

f V Vibusexrebusapparctpropbetas oinnes denucialTe de 
j*|^Cbriftoforcaljquando;utcx genere Dauid corporaliter 
narus, cofticuerct f ternum templu deo quod appellat ecderia: 6 C 
uniuerfas gentes ad religionem ueram dei c 6 uocarct.Hf c d om^ 
fiddis boc immortale ccmplu:in quo fi qs no lacrificauerit: im 
mortalitatisprfmiunon babebic-Cuius t^li 6 C magni SC pter^ 
ni quonia Cbrdhis fiibncator fuitridem necefle eft babeat in eo 
lacerdotiu fempitemummee pot nifi p eu qui cofticuit templuj 
ad aditum templi:^ ad cofpcdtu dei pcrucniri.Dauid in plal> 
mo ccntclimonono id ipfum docet dicens. Ance luciferu genui 
tc.Iurauic dominus SC no poenicebit eum;ru es laceidos m pccc 
num fecundum ordine mdcbifedecb.Item in Bafileon libro p 
mo.Ecfufcicabomibiiacerdotefidde:qoiaquprunc in corde 
meo &ciac.Ec fdifiabo ei domu fidcle;| 6 C tralibit m| c 61 pc<Jtu 
meo omnib^djebus.Q.ui aut fixtur^elTct cui de^f temu ficcrdo 
du poUicebaciZacbarias etia nomine pofito apettiffimc docu 
ic:fic eni dixic.Ec oftendit mibi dominus deus lefum iacerdo^ 
tem magnu datem ance &cie angeli domini: SC diabolus dabat 
ad dextera ipiiusucaduerlarecei.Ecdixicdomin^addiabolu 
imperce domin^ in te, qui elegit bicrufalem: 5 C cccc titio eipdhxs 
ab igne: 6 C lefus erat indutus uedimenus fordidis:^ dabat an^ 
ce &dem angeli: refpondic SC dixit ad arcudaces ance faciem 
eius.Ferte uedimenca lordida ab eo 6 C induite eum tunica tala^ 
ri:fiC imponite cydarim muda fup caput ipd^. Et cooperuerut 
eum ucdimeco: 6 C impofueruc cydarun munda lup caput ipQ^ 
Ecangelus domini cedificabacuradeum dicens. Hpc dicit dns 
ommpocens:{iinuqsmeisambulaueris: 6 ^prpcppcamea ferua 
uens:tu iudicabis domum meamiSC dabo tibi qui couertentuc 
m medio borumcircudanciu. Audi itatp lefu iacerdos magne. 
Quis non igitur captos mentibus tum fiiiflc iudf os arbitretur 
quicumbpclegerenc'dCaudirenc:ne^dasmanusdeTuo incule ^ 
runciAcquijtfabeocemporequo Zacbariasfuitufif ad annum 
qumtudecimu; Tiberncpfansquo Cbridus crucifixus ed:anni 
quingetinumcranf:fiq(JemDa^ SC Alexandri adoleuit ftate: 
qui fuerunt non mulco f>odg tarqmnius fuperbus exactus ed. 
^diUiruriuseodej modo 6111 dccfpticp lunc;pucanccs bpede 

■K < 



lefueffe dicta filio Nauetqui fucceffor fiiit Moyliraut de facec- 
docelefu filio lofedecbnnquosnibil congruit eo^ que poeta 
narrauit.No em fbrdidaci illi unq fiicru t:cu alter eo^ princeps 
pocellim^fueric:alter facerdostaut gpeffi fune aliqd aduerfi:ut 
un§ titio eif cft^ex igne putarecraut aliqn in colpec'tuangeioruj 
{leterdc:aut^pbeta de proteritis loqbaf pori^qde futuris.Locu 
tus eft igit de lefu filio deimt oftederet eu primo in bumanita^ 
te & came efl*e uentuy .Hfcenifncft uedis fordidaruc pararet te 
plu deo:6C ficuc titio ignicoburicudeft ab boniinib^ctuciame 
ta pfert: SC ad ulamu extingueret .T itione enim uulgo appellat 
extractu foco torrem femiuftumextindtu. Quomodo aute & 
cum quibus mandatis a deo mitteret in terra:declarauit fpiritus 
dei p ppbeta d oces fiituy :uc cu uolutate fummi patris fideliter 
6CcoftancerimpleiIa:acaperet iudiciuatqj iinperiu fempiter^ 
num.Si in uijs meis inquit ambulaueris: 6C procppea mea ferua-’ 
ueris:tu iudicabis domu mea.Qup flierintueri dei:5CquoprO' 
cppaeiusrnec ambigua nec obfcuru eft.Deus enim cu uiderj ira 
licia dC 6lfoy deorum cultus g orbe terrp inualuifTeiut iam no^ 
men eius ex bominu memoria foiflet pene fublacu. Siqdem iu^ 
dpi quocp qbus folis arcanu dei creditu fuerat:relidto deo uiuo 
ad coleda figmenta irrj^titi df monu fiaudib^ aberraflent: nec 
increpiti g ppbetas reuerti ad deu uellet:filium fuu principe an 
gelo:^Iegauit ad bomiesruc eos couerteret ab impus &. uanis cui 
tibus ad cognofeendu colendu ueru deu. Ite ut coy. mentesa 
ftulticia ad lapienriaiab iniquitate ad iufticif opera traduceret. 
Hf iunt uipdeiin qbusambulateeu prpcppiti^cprocfptaquf 
feruadamadauitiilleueroexbibuit deo fidem. Docuit enim qp 
unus deus fitteuc^ folucoli oporterernec ille unq fc deu ee dixit 
(f no fcruaffafidem:fi mifTus uc deos tolleret ^ unu atTererec: 
bi induceret alios uel aliu prp terunu.Hoc erat no de uno deo fo 
cere prpconiu nec eius q nuieratifj fuu^priu negociu gerere: ac 
fc ab eo queiUuftracut^uenerat fepacare:,ppterea quia tam fide^ 
lisextirit:quia fibi nibilprorfus afTumpfittut mandata micten^ 
ris impleret:6C facerdotis perpetui dignitatem: bC r^is fummi 
honorem: 6C iudicis poceftatem;6C dei nomen accf pic. 

^ Capitulum.xv.De baptifmo Cbrifti miraculis que geflit 



in orne ance paflioncmrquf no modo a ^pbeus pienuciacafuc 
fedecia uaticinio SibvUa^cdicuc Cicero Varro ceftanttfj ora 
cula ance Cbrifti aduencd non potueruc incelligi. 

^"^^Vomadefecudanariuicatedixim^:qfeboIbus in came 
^^-X^moftrauic: ueniam^ad illa opa miradarque cii effcntcple' 
rtis lurcuds indiciaimagu iudeiputaueruc. Cu ^niu adol^ccre 
coepit:cuict^eft a lobane ^pbeca i iordane flumine.-uclauacbro 
fp nali ^peccata^no fua q uticp no babebatrf; camis qua gercba^ab 
olecet:ucqu«dmodu iudfos fulcf pta circucirioe.-ficecia geces 
bapcirmotideftpurificirorispfiifioefaluaret: tunc uoxdc celo 
audita eft.Fili^me^ es tu ego bodie genui ce.Quf uox apud Da 
uidprf dicta inuenif.Ec deicedet fup eu fpus dei foimat^in fpe 
colubf cadidp.Exinde niaxias uimiccs coepit opari:n6pftig«s 
magicis q nibil ueri ac folidi oft^tJ f} ui ac pcacc cf lefti quf &C 
ii pride ^pberisnuciatib^canebanc.Qupopacamulcafuntuc ^ 
unus liber ad impledaoia no iit.Enumcraboigic illa breuitfiC * 
generati ni fme ulla pfonay ac loco:^ del'ignat6e:uc ad exponen-' 
di pafiiois eiuscrucifqj roem poffij puenireiquo iadudu fefti-' 
nat oratio.Virtuces eius fuerutquas Apollo poitecificas appcl 
lauic:q>quacu<piter&ciebatpgcosacdeDiles& omni motbo^ 
genere laborices uno uetbo;uno(p momecq reddebat icolumes 
adeo ut mebtis oibus capdrecpptis repete uirib^roboraci,ipi le 
dtulosfuosreportarecnnqb^fucric pauloante delati. Claudis 
uero acpeduuicioaflicJtisrnomogradiendifjetia curredi da-- 
bat fecultate.T u quoru cf ca lumia in alriflimis tenebris eracrco 
ru oculos in pltinu redituebac arpe^u.Muco^quocp 'bnguas i 
doqu fermonecp foluebat.Ite furdoy patcSitisaurib^infinua 
bataudicurpoUutosacaipcybsmaculis rroui^bat.Et bfcofa 
no manib^auc aliq medelarfj uerbo ac iulTioe 6ciebat.ficuc etia 
Siby^Uaprpdixerat. 'rretNTff Aotti TrpcrrTCttjTrctcfaHTE yoc' 
ON 9Ep«7T£VcoN.idefl omnia uerbo agesiocm infirmitate curis. 
Nec utiqj miru g) uerbo 6ciebac mi^iliarcu ipfcect dei uerbu 
cfleftiuimice(ubnixu.Necfatisfuitg> uires imbccillib^ redde 
ret:g» ddsilib^integricacerqp pgtis SC lagueab’ fanitatemifi etia 
mortuos fulcitaretiuelut c lomno folucos ad uica<^ reuocarer. 
Quf uidentes tuc iudf i dfmoniaca pomia fieri arguebat: cum 


omnu fic j futura, uc ^cta runt:ai:canf lUoy licte tg cotineret. Lc- 
gebant quippe cualio:^^pbctay: tu Ifaif uerba dicras.Confor 
camini manus rcfolucf SC genua debilia confolamini.Qui eftis 
pufiUi animi nolitctimetemolite metuere:dns nofter iudiciu re 
cribucc:ipfe ueniet &C laluos &ci«nos.Tuc aperient oculi cf co-- 
ru:dCaures furdorumaudiet.Tuc iiliec claudus ficuc ceruus:6C 
plana erit lingua mutoy:<j rupta eft in deferto aqua: 6C riuusin 
terra licenici.Sed 6C Sibylla eade cccimc bisuecfib^.KgKpwv 2S.I 
iMctS’iicriO' sS'<itacai ^^pcJULoo* wkvo’:k«i KO<pdO’ «o 

- vV€I,Ka» Aoi p) A^O Vffl, AocAHO-OUdV OVA* AtOVTSO* 

Ideft mortuoy aut furreAio ecittSC claudoy curl?uelox:furd^ 
audiet:cfci uidebuc:loqucnt n61oquetes.Ob bas ei^uirtutes dC 
opa diuina cu magna illu mTcicudo fequerec ufdebiliu uel fgro 
to^:uel eo:^ q curados fuos of&rre cupiebac^cedit i mote que 
da defercu ut ibi adotaq:ubi cu triduo moraret: ac &me popu 
luslaboraret:uocuiic difcipulosqupr» quatos fecu cibos gella 
c«.Acilliqn 9 panesdCduospilces,inperafe habere duKrunt^ 
Afferri ea iuifit, ac multitudine pqnqgenos diftributa difeube 
re.Qtf cu difcipiili &ciuc:firagebat ipfepaneminutatimcame^ 
pilciucdminuebac:SC ucrac^ in manib^ei^augebanc. Et cu appo 
ni illa populo difcipulis imperaffet: racuracafucqnqj milia bo 
mmu:6Cinfup duodecim copbiniderefiduis fiagmib^ Ipleti. 

• Quid^aut dici aut fieripot mirabil^l At id Sibylla fiituruceci/ 

nerat oU bis ucrbis.tH opTOicr auet TtCHTt^Kai ix«V£ff l Aoioi' 

X* AlctAcrO' ^ Ep”'*J^'^**^T£KPp£COgi,Tet TT?pl 
oOguovTctXot&w^sToKAeitr ii«To:^A^2k^£Ket TrAflp«<rgi 
KO^ivdVTjJio* g A tti^v.* •TroAA«Njdcft panib^ ^^3^9 ^ pi' 
fcib9duob^:boiu{ miliaiberemo gn<p faciabic:6C religas tolles 
duoded cophinos iplebic in fp>e mulco y . Quf fo gd bic pojuc p* 
ricarsmagica moliriic^peritiaadnibilaliudgcircufcribedos 
oculos ualjiItefeelTur^oradi gfa ficuc folebat in monte: prpcf 
picdiipul^utnauiculafumerccle<pprpceder«. Acilii urgente 
iam uefpereptofcdti:concrario uento laborare coeperut. Cucp 
iam memum fretum tenerent: tum pedibusmare ingrcffuscon' 
iecutusefreostanginfolidogradiens:nonucpoecp Orionem 
mcnciunCurinpdagoincedencem:qui diuerla corporis parte: 
bumerofupeminetundas.EtrurfuscuobdormiuilTet in naui 


& ucnt’ukj; ad cxtremu Eiculd lemiecocpillit: excitatae fono 
ueatu luiiic di iiuxmii ferebant congefeere: 

r"^-- craquiilicas inlecaueft.Mcnaunmcrbr 

taue Irf iancte docetes raca fiiilVe ineo pcite:uc imgio iiio coge 
rec UCTOS ob%:maria femirerinorbos cedere: inferos obf dire. 
Quid qd eede Sibyll? carmib^iuis an docueruc:qiru unafeuius 
fupra fecim^mCT6ej)iicaic.TOv<r «NEjuovcr -n-dvo-Si £v Aoro: 

S’pCOO‘El ^6 0CtActOOcfV XlOlNOXleVHV gVlTOCriV llpHHHO;7TIS■£^ 
T£ TraTHc-ctT.ideft uentos c6pefcec:ftemet aut infanu mare pe 
dibus pacis fideqs calcas.Et rurfusalia q dicit.KviictTci -ttcJeo- 
(Tsi.vdcrov avep&b-uKjM ct-TroAva'£i.3HO’£l TfSMHcoToro’. otto-' 
c^excti oArset 'TroAAOTo;£KJLii<xo' 'rTHrHcr^apTOUKopoo^icCJs 
TertctiApav.IdeflftuA^gambulabicrmorbos bommu relol 
uecruiuificabic niottuosjarcebit dolores a mulcis.Ex uiuo aucc 
fonte panis lacietas erit uiris.His teftimongsqda reuic'ti; fol« 
eo c6mgece:ucaianc no illa efTe camiia Sibyllina;l'ed a nf is ficta 
atcpc6pofica:qd^fc(Jto no pueabitq Cicerone Varron^ lege 
ric:aliofc^ ueeeres q Etitbrpa Sibylla egteraiep comemorac: ex 5 
ru libris ifb cxepla _pfecim^: g anAores obierut anteq Cbrift^ 
fecuducamenafcctec.Veynodubirorqnillacamua prioribus 
temporib^^p delirameto fmt babitarcu ea nemo intelligeret.De 
nuaabatenimoftruofaqda miracularquoy necto nec tep^nec 
auctor defignabat.Denit^ Eritbrga foreait:ut diceret infana £C 
medax.Aicenq^H'a’ouo '1 ci^vAAhh ju=tivojusvKV,\|/evS’fi-' 

etH.£7ri ON ^£ rgVHTOI OTTttHTet.THvfKaJUOUilVHJJlHV TTOlHtTS 

t£ Kcn6vK£Tiii£6v^£iVjuoiHOiisNHn(j>HO-£i,TWN esduixe 
fet Aof o irpoipHTiK.i.dicent infana uate 6C medace.Cu aiic 
(ita filent uniuerfa;tu mei meminerit:ne<^ me iam gfg medacq 
dicetrdei magnippbeta.Latuerat igit multis ffculis:poftca UC' 
ro afaduerfa funt qug Cbrifti natiuitas 6C paffio patefixit arca^ 
na:ficut etia uocesppbetay:q cu p annos mille gngentos uel eo 
ampliuslecjtf fuiffentapopulo iudgo^tnectn intelledtf iuntni 
fipoftqillasCbrift^&uerbo SCopib^intcrpcat^cft. lUuem jp' 
pbetgannuciaueruntrnecuUo mopoteratq illi loqbanf^intclli' 
git nifi fiii fTenc uniucrfa copleta. 

41 Capiculu.xfi. De paiTioncCbriftiqug iudgiseft fcandalo 
5C ftuldcif gendbustquomodo fummam uirtute codnemc: 



6C ueram lingulatein iapientiain ueticateni lacut propbcr? 
fuerunt prf locuu. 

' T^nio nucadipra^paffionequfuelut opprobrium nobis 
ctari folec:qcJ' 6C bomine:6C ab bonunib^ ifigni liip 
pUcio affectu 6C excruciatu colam^mc docea ea iplaj paSione a 
deb cu magna &C diuina roe fufcppta:6C in ea fok 6C uirrute 6C 
ueritate 6C lapietia cotineri.Ne^ eni fi beatiflim^m terra fuiffj 
g omne uitani in fiimma foelicitate r^naffettqfq lUu.fapies 
aut dcu credidiffetraut bonore diuino dignu iudicafletrqd fici 
unt uere diuinicatis expertes:qcaducas opes:6C fragile potenm 
SC alieni benefidj bona non tantum i'ulcipiut:ue^ ecia cofecratt 
6C fcientes memorip mortuoif defcruiunc:forcunam iam cxcin 
(ftam colentesjqua ne uiua qdem prf iente^ fapientes coleda fi 
bi unq putaucruc.Nec empotaiiqd m rebus terrenis cfle uenera 
bile cplocp dignum:fed foia cft uirtus:fola iufticia:quf pc t ue:^ 
bonu6Ccfleftc6C ppetuum iudicari:q! nec datur cuiq nec aufer 
tur;qua uirtuceac iufticia quoniam Cbriftusinftruitus uenit in 
terranmmo uero quonia ipfeeft uirc^:6C ipfe iufticia^defcedii| 
ut ea doceret, bommecp formaret. Quo magifterio ac dei legati 
one g^ndt^ob ea ipfim uircutetqua iimui 6C docuit 6C fecit, ab 
omnib^gentib^bC meruit, bC potuit deus credi. Ei^o cu magn^ 
populusadeu uelobiufticia qua docebatmelob miracula qup 
feciebat fubindc cofluerecrbc! precf pta eiusaudirec:6< a deo mif 
fuj dei<^ filiu crederecJtu prim/ores iudf o:^ SC facerdotes bC ira 
ftimulati:q> ab eo tanq peccatores increpabant :bC inuidia depra 
uaci:q>c6ftuenteadeumulticudinecotemieac deferi uidebat: 
bC q> caput fceleris illo y fuit ftulticia errore cf cati; bC iramc^ 
mores prf cg ptoru cpleftium ac ^pbecay coierunt aduerfus eum 
impiucp cbfiliu de eo tollendo cruciado^ coeperunt; qd bC ,p 
pbttf multo ance defcripfcrat.NajbC Dauid in principio pfal' 
mo:^ fuo^c puidens in fpiricuquatu ficinus admifluri effeni^bc 
atu elTe aic;q no abierit in cofilio impioy .Et Salomon in libro 
fapietip bis uerbis ufus eft.Circuueniam^ iu{lu:qm infuauis eft 
nobis:bC exprobrat nobis pecatal^s; jjmitcic le fcienciam dei 
babcre;b( filiu dei fenominattfibtuseft nobis in tradudtioncj 
cogitationunofiraru;grauiseft nobisetiaad uidendum ;quo/ 
niamdifrimiliseftalusuicaillius;bC immutat? fune ui? illius; 



tanj nugacesexiftimati fian^ab cozdC cocinet fe a uus noftris.-q 
Gabimmudic«s:6CpreferT nouiffinuiufto^:£<gloriaj|frieba 
bere pfej deu. V ideatn^ergo iiTermones iUi^ueri liinc: dC tece 
mus q uecura funt ili^cotumelus 6C cormet£simcerrogem^eu/iC 
fciam^reuemia ^bemus pacieda illi^rmorcc rurpiflima 

codenem^eu.Hpc cogicaueruc fiC errauemnt.Excf cauic eni illc^ 
ftultida ipo^:8C nefaemc {acrameca dei.Noneita defcnpficne 
fariu illud cdfiliu ab imp«s initu cocra deumt plane interfuiiTe 
uideaf:'Atq a Salomone g bfc cecinit uf^ ad id tepus quo gefta 
res eftrmiileac dece ani fuecut. Nihil nos fingim^nibil addim^: 
habebat bfcgfecerutrl^ebacmquosbfcdidtafunt: nunc 

hfredes nois rcclerisiHo^j babet danatcem fuaj^phetam 
uoce prp di Aa:6C quocidianislectionib^pfonat. Hf c aliquado 
in cor fuuqup pars eftiSC ipfa danatoi^dmittut icrepiti.Etgo 
ff pe a Cbrifto iudpi exprobate illis pecaa dC iiufticias;6(^ a po 
pulo pene deferri cocitati funt ad eu necaduicui^rei audacia ilbs 
dedit humilitas ei^. Na culegeret cu quata uirtute & claritate fi 
lius dei ueturus eflet e cf Io:Iefum aut cerneret humile: quietu?: 
fordidu:8Cinforme:n6 credebat filium dei cfTeiignorates du^ 
osaduet^ei^a,pphetis cfTe prfdidtos:primu in humanitate car-' 
nisobfcuru:fccuduin fortitudine maieftarismanifeftu. Depri 
mo Dauid i plalmo feptuagefimoprimo fic ait. Defcedet ficut 
pluuia in ueIlus:8C orief in dieb^ eius iuftida:6f abundantia pa 
cis donec extollatur luna.Sicuc eni pluuia fi defeendat in ucllusr 
auduerti no potiq: ftrepitum non &cit:ita Chriftum in terram 
finecuiulq fufpirione uentuy efle dixit:ut iufticiam doceret 6C 
pacem.Ifaiasquoi^itaccadidit.Domineqscredidicaudituino 
ftro:& brachium domini cui rcuelatum eft! Anuciauini^ coraj 
ipfo ficut pueri: 6C ficut radix in terra firieri:non eft figura eius 
ne<^ claricas; 6C uidim^ illum 8C non habuit figura necp decore 
fed figura eius fine honore: deficiwprpter epteros hoies,b6 
in plagapofit^efifciM ferre ibecillitatciqsauerfusefiSC non eft 
copucatus.Hic peccata noftra portat pro nobis dolet: & nos 
pueauimus iplumeffe in dolore 5C in plaga 8C in ucxacione; ipc 
aut uulneracuseftj)pter facinora noftra; infirmatus eft ,ppter 
peccata noftia:do<torinapacisnoftrffupillum:tiuorc eius nos 
fanari fum^ion nos ficut oues errauimus SC deus tradidit illu; 



pro peccatis tioftris.Et Sibylla codc modo locuta eft.6iKfpo'd' 
cTiuLOO'aJLiop<p6{r£HoiKTOiV s-Atti^cc . i. miferabi 
lis ignominiofus iFormis ut miferabilib^ fpc? prfbeatr^pf bac 
burailicacedeufuunoagnofcetcs:imeruc cofiliu detelHdu;ut 
priuarcceduitajg^uteos uiuificai^aduencrat. 

^ Capi.xf ij.Quod caidniati fune eu qfi legis dcflrudtore. Et 
gd prffiguraucrit circdcifio.Et qre in illo iuffa fit fieri men 
bro.Et qre^bibitd fit came fuiila uefei. 

irf atvp inuidif fuf,qua in cordib^ fuis gerebat int^ in 
dufiialias caufas prpferebat^^ lege dei p Moyfen traditaj 
folueretndcll ^ fabbatis n5 uacarct operas in lalute bominu:^ 
ciredeifione uacue 6cer;:q)abftinecia iiiillf camis auferret.In g 
bus rebus iudaicp religionis facramenca cofifiunt. Ob bf c itacp, 
egtera ps pppuli qup nondu ad Cbnfid fecelTera^a facerdotib^ 
incieabat:ut p uim iudicara eum q» legem dei folueretred boc il 


le no fiio ludicio fed ex dei uolutate:uc lecundd prf dida fecerj 
^pbetard.Micbeas erunoua legem datuy denunciauit boc mo. 
Lex de fyon:6C fermo domini ex biemid«d< indicabit inF plu 
rimospopulos reuincettSC diriget ualidas nationes. Illa enij 
priorlexquf p Movfcn dataeftmon inmontefyomfedin mo^ 
te oreb data eftrqua Sibylla fore att, ut a filio dei folueref^oftedit 
aAAdT5ctHTduTaa7rotvT«TEA-a coeH.a-rrgp fciiroN sicr aV' 
ton-ttSt Avo-6Tcti Ndnoo*. Idefl fed quando bfcpfe(ftacrut 


qup dixi m ipfu] omnis lex foluef .Sed 6C ipfe Moyfes per quej 
fibi datam legem dum ptinacitertuSur, exciderunt a deotfj dc^ 
um non agnouerunttprpdixerM fbre uc propheta maxim? mit^ 
teretura deoiqui fit fupra Icge:guoluntatem dei ad bomines p 
ferat.In deuteromio ita feriptu rcbquit.Et dixit domin°ad me 
Propheta excitabo eis de fratribus toy- ficut te:dC dabo uerbuj 
mcu in os eius:5C loquetur ad eos ea qup prpcppero ei:dC quifgs 
no audierit ea qup loquemr ^pbctailleinnonuncmcorcgo uin 
dicabo incum.Dcnuciauit fcilicct domin^p ipfuj legifey ^ fili 
um fuu:ideft uiua prpfentemcp lege mifTurus efTp St «llam uete 
rem per Moyfen data foluturus:ut denuo per eu qui effet pter^ 
nusilegem fancirct ptemam.Le de circucifione foluenda Ifaias 
ita ppbeuuit.Hpc dicit domin^ uiris luda qui babitat in bieru-' 
(ale.Reuocate inter uos nouitace;6C ut ne irininauericis i fpinis* 



Circuciditeuosdnodeo ueltro: «Xcircuddice ppunn cordis 
ueftrirne exeat ira mea licuc ignis:dC no fit g cxcinguar.Ice Mo\' 
fes.Ipfe^n nouifTimis dieb^ drcucidCT deus cor mu ad dnm de 
ummuamadQ.Icelefus NaueruccefTorei^.Ecdixicdfisad lex 
fu^fectibi cultellos petrinos mmisacutosr&fcdeSCcircudde 
fecudo filios ifrael.^fida circucilione futura ee dixit: no car^ 
nis ficuc flut ^ma^q etia nuc iudf i ucuf :1? cordis ac fpus,qua tra 
didit Cbrift9g fuit uerus Teius. Non eni,ppbeta ficait.Et dixit 
lelus ad me:fi ad lefiu ut oftenderct non deeo loqref : fed de 
Cbrifto adquemnc deus loqbaf. Cbrifh cni figura gerebat ille 
lefustgcii^mu AufcsuocaretrMoidesfutura prfrenricsiufTit 
eu Telum uocaritutduxmilitifdeleA^eflrt aduerfus Amdecb 
g oppugnabat filios ifrael:6C aduerfariu debellaret p nolsfigu-- 
ra:6Cpopu!u intecra^pmiffionismducerct.EticdfCoeria Moy 
fi fuccelTitiut offendere: noua legem pChriftum fefum datam 
ueteri legi fuccefTura que data p Moy te fiiit.Na illa camis drei/ 
ciilio caret uticp roerq: fi deus uellct fica principio formaffi bo 
mineuc pputiu no haberet: fed bui^ fecudp circucifionis figura 
erat:fignificas nudadu effe pedtus:ideft aperto &C fimplici cor 
de oportere nos uiuere:qm ps illa corporis qup drcuddif habet 
quadafimilifudinecordisdCcfipudcnda.Ec ob baccaufa?de^ 
nudari ea iuflit:ut bocargum^o nos admoneret; ne inuolum? 
pedt^ babcreiu^adeft negd pudedufacin^ intra coicientif 
ta uellemus.Hfceft cordis circucifio deq^ppbetf loquunf rcpia 
deus a came mortali ad aiam craftulitrquf lola mafura eff . Vo 
les eni uicf ac falud noftre^p ? terna fua pietate cofulerC: poenitex 
tia nobis in illa drcucifide^ppofuinutfi cornudauerimus: idej 
fi peccata cofeffitfatis deo feeoniusruenia cofequamur; qup c6 
tumaobus 6C admiffa fua celantibus denegaturab eo:g no facie 
ficut bo f} itima 8C arcana pecftoris intucf .Eodeetia fp^at car 
nis fuillp interdictio :a q cudcusabftinerciuflit: id potilTimuj 
uoluic incelligi:ut fea peccatisatep imudidjsabftmerec. Efi eni? 
lutulKubocaIaldCimudu:necung cflu afpidcfed in terra tox 
to corpe^pif Ctu:5C ore uetrifemp SC pabulo foruicrnec uUu aliu 
du uiuitprp fiareufuj pot ficut Cftcrf afantes;q ucl fededi uebi' 
culu pftant ucl in cultio^ agroy iuuatruel plaufira collo trahur; 
ue! onera tergo geftat:ud mdumena ex u^is fius exhibent: uel 



copia lawlis cjftibcrattuel cuftodiedis domib^ migilat.In£dixrt 
ergo ne potcinacarrdi uteret .i.nc uita porco^ invicarrt ad fo^ 

U morte nutriunf :ne uencri acuoKTcatib^ fcmietes:ad fededam 
iuftida mutileselTenc: ac morte afficerent .Ite ne fe foedis libidi 
mb^immcrgeret ficut fus quf fe coeno ingui^cat:urne tertfnis 
feruiat fimukcbris ac fe luto mqnecXuto eni fe obliniutq deos, 
ideft q lutu terracp^uenerancrfic uniuerfa prf cf pca legi^iudaicg 
ad exhibenda iufticia fpeclat:qm g arabage data func;ut g cai- 
na^ fi^ca fpuaiia noicecent. 

4. Capi.xviij.QugcaSCqsfueritordo dominicfpa£rioms:6C 
qbus fit prfnuciata oraculis. 

f igit ea quf de^uoluit ficri:quf«:p gjjphctas fuos mj 

L_Ji^ ffcuiisantc prgdixit,Chrift9 implerec:ob ea incitati 
diuinaslfas nefcittescoierutrut deii fuii coddiatec . Quod cuj 
fcirec fucuy ac fidsinde diceret oportere fe pati ac intfici^ falua 
mJio y :fecefllt tn cu difcipulis fiiismo ut uicarct qd neceffe erat 
gpeci ac fuftmere:fj ut oftederet q> ita fieri oporteret in omni g 
fccutionemefuaqsculpaincidifTeuideattacdenuciauitforetut 
ab uno eo^ gderet.Itacp ludas prf mio illetft^ tradidit filiu dei 
iudfisrat illi coprebefuj ac pontio pilato:qtuc legat^ fyria rege 
bat:obIatu,cruci affigi poftmuerut:obnci5tes ei mhil ^ud nifi 
diceret fe filiu deferte rege iudf oyJccm dixerat foluere fe 
boc teplu qd f dificatu. efi anis qdraginafextego illud fine ma.* 
nib^ in triduo refufcitabo:fignificas breui fiitura paffione fua: 
^feaiudfisinffedtutercio dierefurrecftuy.Ipfeeratuerujdei 
teplurac uoces ei^caq infiuftas 5C ipias infedtabant .Quf cu pila 
cus audiiret:5C ille in de&nfioe^ fui nihil dicer^t^nuciauit nihil 
ineodanatoedignuuideri.Acuufiifnmiaccidatores cu popu 
loqueincitaueratlBdamarecfpcrutiSCcruceci^uioletis uociV 
flagitare.Tu P5ti96Cillo:^damorib?S(Herodistecrarch^ifti 
gatoe mecuttis ne regno pdlercc,ui(it^eft.'nec tn ipfe fencentia j> 
tulitifed tradidit eu iudpistut ipi de illo fecudu l^e fua iudica 
ret.Duxeruc ergo eu flagellis uerbei^:6C pri^q cruci affigeret 
illuforuriindutu eni coloris punicei ucfteac fpinis coronatu qfi 
tege falutaueruttdC dederunt ei dbu fellis 5C mifeuerunt ei aced 
pocioncm.Poft hfc cofpuerutin fiwe ci^idC palmis cg ciderunt, 
Cucp ipCi carnifices de ueftimctis cius conderent fordd funt 



mter fe de tunica ac pallio.Et cii bf c oia fieret nulJa uoce cx ore 
iuo tan^fitTiutuseilecemific^cu fiiipederuc inter duos noxios 
mediuig ob latrocinia danaci eratrcrucicp afFixerut. Quid ego 
bic in canto facinore deplorem! Auc^b^uerbis tatu neiasconq 
rar!N6enTgabiana cruce defcribim^rqua.M.Tul.uniuerlfclo/ 
quaif fuf uetbisac uirib^uelut effuGs tori^ingenu fonrib^^iana 
Cuseifacin^mdignuee^lamasrciueromanucotraoM l^es in 
cruce ee fblatu.Qui quis innoces fiicrit:6C illo fupplicio idign^ 
mortalis tnSC ab bofefcelefiogiufticia? ignoraret affectus eft. 
Quid deb^cm.-isindignitatcdicem^aq de^a cultonb^dei iu' 
fpefusratc^fufExuseftiQuis ta ftcudus &C tatare^<'boyq>co^ 
pia ifirucb^exiftcttq oro tatf afl^u^i? ubertate decurres: ut illaj 
cruce merito deploretrqua mudusi^ & tota elemeta luxeruntl 
Hfc aut fic futura fiiiffe 8C,ppbeta^ uodb‘’SC Sibyllinis carmini 
busdenuciatue.Apud Ifaiaitafcriptdluenit.No iu cotumax 
necpcotradicotdorfu^mcu pofuiadflagellatSC maxillas meas 
ad palmas: facie aut mea no auerti a foeditate Iputoy.Similr Da 
uid I pfal.xxxiiu.C6gcegata tut lug me flagella 6C ignoraucriit, 
difTolutifutncccopiidtifutiteptaucracmederiferucderifuifi^ 
ftriderut d«ib^ fuis fup me.Sibylla quocp eade futura mofira^ 
uit. EiV etvcliouo’ X^l paO" Koi «TTircSV ov h l t 

J\i esa paTtftTJUctTaXfpo^tN cfNc£rNC!0’,K«i5’ciioo'i aiiapoi 
cijTTTvcnTstTa^apiierKdeNTct/VwffEi Ae EjVjuot^iracraTr 
A«(r arvdv TOTevaTov.Ideftin man^iniqs dCifideliu poftea 
uem«:dabut deo alapas mamb^Iceftsji^ orib^ miudisexpuet 
laliuas uenenofasrdabit aiit i uerbera olo inoces dorfuj. Ite; d^ 
fil^o eius uf<^ ad morte ptinacit tenuic.lfaias fic locut^ efl. 
Sicutouis ad imoladuducfhisetdCficut. agnus cora codrabus 
fine uoce fic no aperuit os fuu.Et Sibylla fupradidta.Koi ko A« 
9ildxi€voo'o-irH(r£ijiiHTi tTTirv«Ti(r Adrco;HrTro'e£NHAeev, 
©“iiasMoitn AaAHVaipcof ^C^cjnom ^opcffEtroN «KaveivoH 
Latinp aut.i.dC colaphos acapi«cacd)ic:ne qs agnofeae q» ^bu 
fic unde uenit:uc mortuis loqf:SC corona portabit fpinca.De ci 
bo ueco 6C pocuqueantcgeu figeret illi obculeruc.Dauid i pfal, 
Ixriu.ficait.Ecdcderucinefra mea feI:fiC in firi meo potauerut 
me accto.Ide hoc fum^etiam Sibylla cocionata efl. hff Atro 
&p«fifox®AHv.K«j«'t<r Aiv|/av d^ocr eAcokbv^thct aipiAo' 



|£vih 5’ TcwTHVj^Si^ouciTpcLTTS^sv.Ideftinabuaut fel:&C 
in firi acecu dederutdn bofpic^icatis bac n\6ftrabac melam. Et 
alia Sibylla iudea terta bis uerbis increpat.cVTH rap cv o<ppciiv 
TOrt (TOH 960« OUKEHOHff aO’,TTCti]oKT'i eVHTOlCl VOHJJ,CC<ri\, 
CtAActKeKCtNftCtKJ- «re/tvocjT 5'6<pctVffl <f)0(5€pHVT6XO^“^ ^*^' 
p«<r«cr.i.Ipra enim, ftulta d^u tuu no cognouifti ludere morta 
Ub’ mecib^if^ fpinis coroafti coroa borriducp ftl miicuifti.Eo 
auc ut iudpi man^dederuc deo fuo eii<$ inrficeret:teftimonia^ 
pbetay bpcantecefferut. Apud Ei'dri ita fcriptu eft.Et dixit Ef 
dras ad populu.Hoc pafcba laluator nf e refugiu nfm cogi- 
cate;'3C afcedat i cor ufm qm babem“ eu humiliare in ligno: 6C 
poft b?c fperabim^in eu ne deferat bic loc^i ptemu cps dicit do 
minMc^uirtucu.Si no crcdidecicis i eu necp exaudieritis aniicia 
tocj ei^iericis derifio in grab^:undeapparet iudpos nulla aliam 
fp* fc babcreinifi feablueritafangu!e:^fperauericineu ipfuj,'* 
que ne caue rtt.Ifaias.cu 6cin^eoy defjgnat,dicic.In builitate iu- 
diciuei^ablatue.Naciuitaceqsenarrabiciqmauferecacetrauita 
ei9;a{acinorib^pp2meiabdu(ft9cadmorte:6C dabo malos 
fcpjlturaci9;& diuices^p morte ei9:<f&cm9noftcit:ne<^ inuet^ 
cfidoPinoreei^i^ptereabeditabitmitosr SCforaudiuidj ipe 
fpolia: proptcrea <$ tradit ^cft ad morte:& inr’ facinorofos de 
pucac^ell:5^ i^ peccatu multoy gtulic SC ^pt facinora illoy tra 
dituseft.Dauidquocp in pfalmo.xay.Captabut laia 6C langui 
nemocececodenabut:SC6A9eftniibjdnsmrefugiu.EtHiere 
mias. Dne fignifica mihi 6C cognofcaitucuidi meditatoes co:^ 
ego ficuc agn^ fine macula pdudt^fuj ad uidhma: i me cogitaue 
rut cogitatSej dicetcs. Venite mittam^ lignu i pane ei^dC erada 
m^e fra uita ei^tSC nome ei^ no erit i memoria apli^.Lignu aut 
cruce fignificat 8C panecorp^ei^jtf ipe ecib^6C uia boiuj q cre 
duticamequaporcauit6Cicruccqpepedit:deqcn aptius ipfe 
Mbyfesi deuteronoio ita pdicauit.Et erit pe^uica tuaan ocu 
los cuostdC timebis dieacnodbemo cted& unlip. Ide rurfus i 
nameris.No qfi bo de^ fufpeditine»^ qfi filimSis minas patie. 
Zacbarias etia fic tradidit.Ec ituebut i me que trafiixerut. Item 
Dauid i pfal.xxi.Effoderut man^meas 6C pedes meos: dinumc 
rauef c ofa offa mea.Ipiaut coteplari fut dC uidertmejdiuileft fi 
bi ueftimea ineaiSC ff uefte mea mifert forte.Qug uci(^ .Ppb^ 




no de fe locut^ e.-fliit.n.tex 6C nug lUa ppeffus e.Spus dei g illu? 
loquebactgfiierat illa paffur^poft anos mille dC gnquagica.T ot 
eni coUiguf ani a regno Dauid ad cruce Cbnfli. Sj SC Salo^ 

mon fili^ei^ gbieroiolyma cddidicrei ipaj gimra ee I ultionem 
fandtf crucis^pbecauic-Qd' fiauerciminiame dicit dns:dC no 
cuftodieritis ueritate mca:rei}cia ilrabel a terra qua dedi illis; SC 
domu baccqua edificaui illis i noie meo ^iida illa exoib^iet erit 
iliabel i pditione 6C i opprobnu populo:6C domus bpc erit de 
ferta: ois g mfierit p illa admirabit ; dC dicet ^pt qua re fecit 
dns terrp buic 5C domui huic bf cmalalEt dicet rehquerut do 
minu deu fuu:6C gfecuti fiit rege lini dileCtiiTiniu deo:&C crua 
aueriic illiii builitate magna: B iportauit lUis de^ mala bfc . 

fic a.xix. Demiracufq i palude dni c6tigerut:et de fepultura 
et refurredt6e.Et a gb^teftimonusjjpbetay fides roboret iftoy. 
f "Vid apli^ de fecinorib^ ludpoy dici p6t:gexcpcatos tu fii 

k^^ffcac 9 ifenabili furore correpcos:g l^c qtidie Icgetes ne<p 
itcUexerut:ne 9 ,gn faceret, cauc uoluerunt.Sufpefus jgic at^ affi 
xus exclamauitad dnj uocc magna:6C ultro Ipum pofuit.Eade 
bora terremot^ fadt? e:5C uclu tepb qc^lepabat duo tabernacula 
fcilfii ei duas gtes: 6C fol r^«e iBducJt^ e:fi< ab bora iexta ulcp 
ad bora nona tencbrf fedtf lut.Qua de re Amos ^pbeta teftat . 
Et erit i dic illo dicit dns occidet lol mendie: 6C tenebrabit dies 
lucis:6C couerta dies feftos ueftros i luctum:6C cantica ueftra i la 
mencatione.IteHicrcmias.Excerritaeqparitd^ tpduicaiamtdC 
Ibiuit fol ei cumadbuc medi^dies cetrcdfufae 6C malediiitatreli 
quos eoy in gladiu dabo in confpedtu mimico^ eoy.Ec Sib>'lla 
yaou ETai -TTETcterjue^Koti hu«t{ xib-cei eS^o» 

^OTOsff ffet TTgAcopioff^EH Tpfciv »p<iiO’. Ideft tepli uero ue-- 
Ium fcindetur:6C medio dicnoxtenebrofa nimistnbus boris: 
cu bfc fedta effent ne ^digus gdem cflcftibus fecinus fuu inteb 
ligere gueriit.Scd quonia prp dixerat fc tertio die ab ifcris refur' 
redtu^:metuentes neadildpulisfurrepto SC amoto corpe uni 
uerfirefurrexifleeu crederet:& fieret mlto maior in plct« cofij 
fio .Detraxerunt eum crud et coclufu in monumeco firmiter mi 
Iitaricuftodiacircudederut.Veytertiodiean luc^terremotu 
Edto repente patc£icniefepulcbru:6C cuHodib^quosattonitos 
oblhipefecerat pauor nibil uidentibus ; intrer a fcpulcbro ac 


Uluus egreiTus in galilea^pfcift^ e;ut difcipulos fuos qrcrer-In fe 
pulcbro uero nibil repertu e nifi exuuif :gb9 inuolucu corp^ iclu 
ferant. lUu aut apud iferos no remafur ded die cercio refucreau 
rum ,ppbete cecinci^ant.Dauid in pfalmoquIquagefimo.No de 
reliques afam. mea apud iferosrnec dabis fanctu tuu uidc icericu 
Itei tercio.Ego dormiui dC fonu coepir6C relurrexi:qmdnsau 
xiliac^e mibi.O^r quoc^ ^m9.xu'.^pbeca:^ de refurreAione ei^ 
teftificat^ e.Hic fili^ me^ lapies:^p t qd’nuc no rcfiftec i cocribu 
latione filio^ fuoy:6i de manu iferoy erua eu. V bi e iudiaum 
tuu morsrauc ubi eacule^tuus) Idem alio loco . Viuificabic nos 
poft biduu die tcio.^aSdjplk ipoficuy ee mor ti cerminu di 
xicpoftbiduufoniu.Kaidct«<iTocrnoipaHT£Asc7U r piroH 
HJUccp VTrKa<racr.Kat’TdT£ec-TTO<p«iJU£NK)N aKaAai 'jcCT^ itO" 
«paoCH^si^itpwTocronarctcrstcxrKAHTOtcr opx”tt.VTroA£i 
^ctcr.I deft dC mortis fatu finiet trium diey fomno iulcfpto : 6C 
tuc a mortuis regreflus in luce ueniec pm^ refurredtionis iitium 
oftendit. Vitaeninobisacqfiuicmorte fupata . Nulla igic ipes 
alia cofequed^imortalicatis homini dat rnifi crediderit i eu : 6C 
illa cruce portada paciedam <5 fufcpperint. 

Cap.xx. Qd^^fedtoingalileadno.poft refurec'tionem.di' 
fcipulis fcriptura:^ referauic arcana.Et quare lex uctus dicatur te 
ftamencumrnecpotuericicelligi ance mortem domini : 6<quod 
nouu teftamencum ueterisadimplecio eft :dC quibus boc antep 
dictum fit teftimoniis. 

f'’"~^Rofedl:usergo'ingalilea^oluiceniireiudpis oftendererne 
L adduceret eos I poeniceciarac^ ipios releruaretlDifc^ulis^’ 

^ trey congregatis fcripturp landtf littcras:ideft propbaiarum ar 
cana patefecittqup aiiq pateret perfpici nullo modo poterantiga 
ipfu pafrionecpeiusanunci^anc.Iccirco Moyfes:6C idem ipi ^ 
pbctf legemjqup iudpis data eratiteftamentum uocant: quia nili 
teflator mortuus fiieritmec confirmari teftamentum potmec 16 
ri quid in eo fcripcu lic:<p claufu 6C obfignatu eftjcacpnifi cbn 
ftus morte fufcppilfaiapire ceftamftuadeft reuelart 6C mcelbgi, 
myfteriii dri no potuilTet .Vey fcripcura ois in duo teftamenta 
diuila eft.IUud quodaduau dni paUionec^ an^eflic; ideft lex 
6C propbetp uetus dicitur .Ea uero qu? poft refurrcdlionem eius 
fcripta funtmouu teftamencu nommatur.Iudf i utteri utucmos 


nouo:fe<i tamen diuerfa nonfuntrquia nouum uccensadipl^p 
^ utcoi^ idem teflacor eft cbriftus:qui _p nobis morte lu 
fcepicmosberedesecemiregni fecic:abdicato 6C exheredato po 
pulo iiidcor:iicutHieremias.ppbetateftat:cu loquit talia.Ecce 
dies uenient dicit dns:6C confirmabo domui ilial^: domui 
iuda teftametu nouuno fecudu teftmiqd’ diipoiui patrib^ eo^ 
in diequa appbendi manu eo ^:ut illos educere e terra cg^ptirqa 
ipi no pfeuerauerunc in tefto meo t6< ego neglexi eos dicit dns . 
Ite alio loco fimiliterait.Derelig domu meatdimifi hereditate 
mea i manu inimicoy eiusifadta e mibi hereditas mea ficutleo i 
fyluaidedit fiip meuoce fuano odiui ea cu iit hereditas ei’ cele 
fle regnurno utiq? ipam hprcditate fe occidifie dicitiled heredes 
gaducrfus eu igrati 6C ipu extiteruntriadha e inqt hereditas mae 
mibi iicut leotideft preda SC deuoratio fadflu heredib’meis:q 
melmolaueruc ficut pecustdedit fuper meuoce fua:ideft Imam 
aduerfusme mortis crucif^ dixcruc.Na q? fupi’ aittcofumatu 
ru fe domui Iuda: tefiametu nouu:ofiedic uct’ illud ccftamecu 
qd* p Moyfen e datu no fiiifTe pfedtu:id quod p cbriftu dari ha 
beretcoiumacufore:domuaucIuda6( Ifrabelno utiqj iudcos 
fignificatquosabdicauitrfed nos g ab eo couocati ex getibus in 
illoy locu adoptionecp fuccefiTim^ifiC appellamur filii mdeoru: 
qd’ declarat Sybillacudicit.iov^afaiNJUerKapiov eliov rsvoff 
6upocvi«N«iN;Ideft iudeorum bcacii diuinu genus celefiiu.Qd’ 
autfutuyeet id genusrllaiasdocecapudquepf fumus adfiliu;. 
loquit dacens.Ego dns deusuocaui teadiufticia:8Ctenebdma^'^’ 
num tua;6C confirmabo te:6C dedi tein ceftametum generis mei 
ilucegcntiuapireoculosceco^:6Cjjducereexmculisalligacos: 

8C de domo carceris fedentes in tenebris. Cu igif nos antea cang 
ceci:5Ctagcarcereftulricieiclufi fcderem^itenebri^ignorantes 
deu dC uericate, illuminati ab co fumusig nos teftamento fijo ad 
optauit:€C liberatos ulculis malis act^in luce lapirae produaos 
in bf ced^ te regni cp leftis afciuic. 

I^Cip Ixxi. De afccnfionedm:diuiiione difcipulorii ad nafce 
meccelCf fundamentum iacieduraSCroboradujiSC derfiitacuf 
eo^rSCquo Pectus «SC Paulus romam uenicnces;_ppbecauerunt 
regem inbrcuiuenturumtqui Hiero fblymam defhiierectdC iudf 
os delerccieodem modo quo poftea contigit. 


1 z 



O Rdinaco uero difcipulis fius euageliorac nols fui pdicato 
ne circufudicfercpecenubes:euq5 icelufuftulit cuadrage 
fimo poft paffione die:ficut Daniel fore oftederat dices.Et ecce 
1 nubib^celi uc fili^ bois uenife ufcp ad uecuftii diey puenit.difci 
puliuero p^mcias difperfi fudamra eccfip ubic^ pofueructfed 
entes Si ipi i noiemagiftri dei magna dC pene icreibilia miracu 
la:<j defced& iftruxeraccos uirtute ac ptate:qua poffa nouf an 
nunciatioisro fidari dC cofirmarirfed 6C fiitura aperuit illis oia 
q Petrus Paul^ g romf pdicauerut: &C ea pdicatio i memoria} 
fcripcapmaCtrinquacumftaaliamira cucetiibocfucuyee di' 
xerut: ut poft breue tepus imittcrec deus regemqui expugnaret 
iud?os;& ciuitates eoy folo adpquaretnpos aut 6mc liti^ con 
fectos obfideretrtu fore ut corporibus fuoy uefcerent 6C confu 
meret fe mice.Poftremo ut capti uenireti manus boftiu;6C i con 
fpedtu fuo acerbifljme coiuges fuasuexari cemerrt luiolari ac ^ 
ftitui uirgines:diripi pucros:allidi paruulos:oia deni»^ igni 
ro «5 uaft^iaptiuos in perpetuum terris fuis exterminari ;eo 
exdtauerut fug amantimmu dC^batiflimu dei filiu.Itacp poft 
illoy obitu;cueosNerointeremiflec:iudfo:^nome 5C gentem 
Vefpefianus extinxit:fecic<p oia qup illi futura pdixerant. 

C[ Cip.xxii. Quodaigumecisrcuincedjfutquidiuinisdetra 
buntfacramentis.Et quibus argumentis utantur infideles ut do 
minicf incarnationis fidem euacuent. 

^ ^Vt^ifirmata func(ut opinor)q f^fa etincredibiba putatur: 

bis quos uera cf leftiu littera^ do(itrjna non imbuitrfed 
tamen ut ref^lanf a nobis etia illi q nimiu,non fine malo fuo^a^ 
piuntirebufcp diuinis fidem detr^untiargum&if;^ illoy coar^ 
guimus erroremmt tande aliqn peruideat ita fieri bportuilT^ C' 
cut nos oftendimus feftu.Et gq apud bonos iudices fatis babe 
ant firmitatis uel teftimonia fine argumedsniel argum&a fine te 
ftimoniismos tame non contenti alterutro fumus,cu fuppeditat 
nobis utrueprne cui peruerfeingmiofo aut no Itcll%endi:aut c6 
tta differendi locu ^inquam^.N^ant fieri potuiffe: utnatui^ 
immortaliquicqua decedcrct.Negat denit^deo /dignum, ut bo 
fieri uellet:fe 9 infirmitate camis oneraret:utpaliionibus:utdo 
loriait morti fe ipfe fubucerec qfi no ficile illi cCT:ut dtra corpo 
ris ibecillicate.fe boib^ oft^cret:eof<p iufticia docerct:C qde id 



uolebatmaioiiaactoricate:ucaiwpfe{ridei.Tuc.n.cutftos flui 
fepceptiscpleftib^pariturosUiadeauirt^acptasdei ^ipientis 
accederet.Cur igir aiut ad docedos boies no uc de^ umiciCur le 
tabumileibecilfe^cofticuitmt ab boib^ SCcoremni d< penaaffi c 

ci poflet^Cur uimab ibedlftt imorcalib^paffus e^Cur no man^ 
bominuraut lurrate rcpulit:aut diuinitate uicauitiCur non maic 
ftacefua ipa Talte morte pacefecit:fj ut lualid^ i iudiciu duct^ 
e:ut noces danat^mt morm occifusiRefutabo bfc dilrg^ nep 
queg patiar etirare.Illa.n.magna 6C mirabili roe fut fca: q gcucp 
pcppcrit n5 cm mirari definet deu ab boib^ ee cruciatu :uc^ etiaj 
facile puidebitrne deu qde potuiffe credi:fiea ipa q arguit facta 
none fTen t. 

<[Ca •xxiu. Quod prfcppcorismo^uacillacauctoricas : fino 
6cit ipfe quod docetdicut in pbilofopbis pat«: ; qui contra tua 
prpcppca uiucbantrred xpus primo ferit quod poftea docuit. 

Vicuc^ ^?p» dat boib^ad uita.morefcp fingit alioy :qro 
d ebeat ne ipe face q pcgpit an no debeat i ii no fecerit Ibluta 
pcppca ruc.Si.n.bona fut q ^ipiut:fi uita bominu i optio flatu 
collocatmo fe debet i^^fptor a numero cftuqj bominu iegre 
gareiter quos habitat i^.^ ipi eode mo uiuMu «quo docet ee 
uiuedurneljialituixeriti^pcfpcis fuisfide decral^t^leuiorei^ 
doctrina fua feciattfirc ipa reioluat qd’^bis nitat aftrfge. V nuf 
qfi^cni cu audit ^pietcmo uulc fibi fponi neceflicatem paredi 
tag fibi ius libertatis adimat. Itacp riidadoctori B morno poilu 
facc q iubcsqm fut ipoffibiliaiuctasme irafciruetas cupc.-uetasli 
bidinc comouerimetas dolore aut morte tiriKdj B adeo con na 
tura c:ut bis aflfetib^ aialia uniucrfa (Bif Aa Iwiurfi adeo putas • 
repi^nari pofTe naturpifiC tu ipie q ^pis fac.ut fcia fieri pofTe . 

Cu aut i^ no fcciasrq ifoletia e:ut boi libero iponc uelis leges :g 
bus i^nopareasJPrius difce g doces;6C ang mores alioy corn 
gas mos corrige.Quis negat iufta ce bac refp6fione:gneaa 6 in 
cowptu ueniet buiufniodi do(tor:6C eludet uicifiim cf mddsit 
8C ddudciQuid g faciec &C iUe^fptorrfi bpc fuerint oppofi 
taifjuo adimet excufationecommacib^^niifi ut pientib^fectis do 
ccMpoffibilia fc docere) Vn euenit ut pbilofopbo^: ^fpcis nui 
Ius obt^cret:boics.n.malut exepia g <’ba; qp log 6icile e: pilare 
difficile. Vtina quide ta muln bme fierent: q muld loqimntui- 

1 =■ 


bene:red qui pr^cipiuc nec fociuc:abeft ab bis fidesrdC fi boinles 
fuerlc cocenunt ut leuestfideus opponet ei firagilitatisbuanfcx 
cufacio-iupeftrut factis uerba firmer :qd'£C pbilofopbi neq 
unt.Itatp cu ipi pcpptores uicaf afFeitib^iquos luci pdicat opor 
tergemine poffut ad uirtutequa pdicat felfo erudire. Ob eac^ 
camputacnemmeadbuc pfcAu cefapi&e.i.iquo fump dodtd^ 
npac fciedp fuma uirt^dC p.^edta iufiicia cofefenttqf^qde uerum 
fiiic.Nemo.n.pofi mudu coditu tal’extititnificbrift^:q 8C uer 
boj^^idda tradidit:&I doitrina pfenti uiitutc firmauit. 

Ii Cap.xxiiu. Quodcflefiemdo^oi«gfedtueffeoporKat:ct 
quare^fe Aus efle non pofTit fine corporis afluptione mortalis 
7' Tue nunc confideremus an dodtor ecplo mifrus^poiTit no 
gfedt^rnodu de bocloquor que ueniffe a deo negant.Hr 
ganiu^atique e cf lo ef m itted u:qui uita bominu rudimentis uir 
cutismftituat:SCadiufticiaformet.Nemmidubiumpotefteffc 
quin is doAor qui cf litus mittitita fcietia fit omniu g uirtu 

te pfeA^mc nihil inter cflefte terrenu<^ diferarfNai bominc in 
terna 6C propria doctrina ce nullo pacto potrnec enim mens ter 
renis uifceribus inclufa 6C tabe corporis impeditataut copbende 
rep fe pot:aut capc ucricate nifi aliude doceat:6C fi maxie pofTit, 
fumma tn uirturecape nequeati&Cab-oib^ uiciis refiftercrquoru 
materia in uiiceribus continetur.Eo fit ut terrenus dotitor perfe 
(tus elTe non poflic . At ucro celeftis cui fcientia diuinitasiuittu 
tein immortalitastribuic:in docedoquocpficutufterispfeit? 
6C cofumat^ fitneccfle e. At id omnino fienno potmifi morta- 
le corpusfibi auumat.Cur aut fieri no pofTitiro clara eft . Na fi 
ad homines ueniat ut deus:ut omitta mortales oculi claricatej 
malefiatis ei^confpicere ac luftinere no pofTftupfe certe deus uir 
tute docere no poteritiquia expers corporis no feciet q docdsit: 
ac p boc doctrina eius gfecta noeric . Aliogn fi uirc^ fumma eft 
dolorem pati^er^ iufticia officioc^ pferre: fi uirt^ e morte ipaj 
et ftetata no metuere: 3^ illata fortiter fuftinc.Debet ergo doctor 
ille perfeftus dC docetcifta prpcipiedotS^ cofirmare &ciendo:«5 
qui dat prpeepta uiuedi amputare debet omniu excufadonu ui 
as:ut iponat bomimb^ paredi ncccflitate no aliqua ui: fcd pudo 
re:3< tamen libertatem relinquatrut SC prpmiu fit coftitutu pare 
tib^:q: poterat no parere fi uellent.Quo ergo poorit ampittari 


excufatio tnifi at qui doca faciat quf docet:6C fit qiufi puius 6C 
manu porrigat feoiturotquradmodu pot face q docet : ii no fit 
ei filis que docetiNa fi nidli {"Bif ctusfit paflioni rpot ei docenti 
bo fic rndere. V olo egdeno peccare;fed uincor. Indutu^u eni 
came fragili ibeciUa:bf c e q irafcic:q c6cupifcit:qQoca ;qug 
mori timct.Ica(p ducor iuitus dCpeccomo qz uolo ied qi cogor. 
Sentio meeria ipe peccarerfed neceflltas fra^itatis ipdlit: cui re 
pugnarenonpoflu.Q.uidad bfc rndebit pcfptor iUeiufticif Iq 
modo cofixtabit ac redarguet bomine q ddiitis fuis exculatioe} 
amis oftedetlnifi dC ipe carne fiierit idut^rut oftedat ena came 
pofTccapereuirtutemiCotumaciaeni redargui no potmifiexem 
plo:nam habere no poiTut,q doceasfirmitatem nifi eaprior %e 
risrquia natura boininu ^liuis in uicia uideri uult : non mo« 
cum ueniarfed etia cu ratione peccare .Oportet nugiftru doito 
remcp uirtutis bomini fimillimu fieri:ut uincedo pecatu doce 
at homine uinci ab eo pofTe peccatuzfi uero fit imorraKcxepIu ^ 
ponere bomini nullo mopot.Exiflet eni coftas aliquisac dicet. 
T u qde no peccas:(j liber es ab hoc corporerno cocupifcist<p im 
mortali nibil eftncceiTariuxmbil uero mitis reb^ opus eftrutme 
ar banc uita.Morteno timeszq: in tcualere non pot .Dolorecon 
£enis:<j nulla uim pati potes. Ac ego morafutrucp timeotq cru 
ciat^ mihi grauifiimos infrrutrquos tolerare ifimiitas camis no 
pot.Dodtoritac^ uirtutis etia bac cxcufatione debuit bominib^ 
auferre: ne gs ^pecat^neceifitati potius afoibif q culpg fup. Er 
go ut pfei^useile poffitmibil ei debet opponi ab eo qui doced^ 
eft:ut fi forte dixerit impoffibiliapcipis.Rndeatecceipc frcio: 
ego came idut^ fu cuius epeccare J)pu:at ego eade amegcrorfiC 
tn pecatui menS dominaf .Mibi opes cotmere difficile erga ui 
uialif no pot l B corpore.Ecce mibi corp^ e;6( tn pugno contra 
oem uoluptate.No poffup iufiicia nec dolore ferrcncc mortep 
ga fragii* fii,Ecce 8C i me dolor ac morsbabet pcace:8C ea ipa q ri 
mesmco:utuiccorete6cia dolorisacmortis.Prioruado p aq 
fuftineri nopoflcptedis:fi pcipietefegno potes fequerc anccde 
tem.Sublata Bmo oisexcufaaoetdCfeteriboiemncccfTce fua 
culpa iniuftu cetqui dodtore uirtutis dC cudeducc no fequarur. 
Vides ergogto pfefiborfitmorcalisdodtorjgadux cemortaT 
pot§ fmorc^srqui^lpatientiam doarenon p6t:quia fubifdais 


paflionibus non e.Nec B m eo gcinec uc bolem deo pfecatfed uc 
ofteda necp boiem gfecTra doctrina eeee pofTeinifi fic ide deus: 
ut auctoritate cflefti necefTitateparedi boib^ iponat . Necp deuj 
nifi mortali corpore id uaf .‘ut pcf pta lua adimpledo cf ce 

ros paredi neceflitace coftrigac. Ligdo g appct ed g uitp dux SC 
iufticif Ct magifter:corporie ee oportcme: alit fieri poffe uc iit 
illi^ plena SC gfedta do<itrina:nifi libeat radice 6C fudamttUjfta 
bililcpapud boiesac fijca gmaneac^Ipm aut fBire camis ac corpo 
risrbecillicate:uirtiue<^ i fe recipe dodtoris: ut ea firdC <’bis do/ 
ceat 5C &Ais.Ite ibipAuee morti dC paiTionib^ cudtis: qm 6C m 
pafQone tolerida:et i morte iBeiida uirtutis ofBcia uerfic.Qug 
< ^ratdijt i)cofumat^doctor plerrcdebetiuc doceat poffepferri 
<rsp .XXV. Quodcbiiftus licet mortalitate noftra fuplerit : 
no tn nat^eft ut alii bomines:fed ex came uirgims:& quare cum 
immuniseft a culpa:fponte fubierit poena. 

C X Ifcant igit homines 6( intelliganc:quare deus fummus cuj 
^ legatiiac nunciii fuu mitteretad erudienda, prfcfpris lufti 
df fuf imortalitatejmortali uolueriteu came indui 6C cruce affi 
gi 5C mortemuldtari.Na cu lufticia nulla efTet m tcrra:do<itore? 
mific quafi uiua legerut nome ac templu nouu conderetrut ueru 
acpiucultup omneterra uecbis et exemplo feminaret:fed tame 
uc certu efTet a deo miflurno ita illu nafci oportuit: ficut homo 
nafcic ex mortali utrocp cocretustfed ut appareret lUuetia^ in bo 
mineeCTe Cflefte, creatus e iine opa genitoris . HabcbaLn.fpuale; 
prem dcu:6C ficut pf fpus ci^ de^ fine matre;ita mater corporis 
eiusuirgo fine patre fiiic.Igif de^ 6C bomo:inter deu atc^bomi 
ne medius conftitutus. V nde illugrf ci juscithn uocanc :ut bo 
mine pducere ad deu pofTa:ideft ad immortalitate : ga fi deus 
tancu fiiilTetfut fupius dictu cft)exempla uirtutis bomini pbere 
no poffet:!]! bomo tantu n5 poffet boies ad iuftida cogere mfi 
auctoritas ac uirt^ boie maior accederet. EtenI cu confiet bomo 
ex came 6C fpirim:6C oporteat fpiritu iufticip opibus emereri ut 
fiat ftem^.Caro quonia terrenae ideo^mortaLcopuIatuni fibi 
fpiritu trabit fecu:& ab imortalirate dudt ad morte.Ergo fpus, 
camis expers dux ee b5i ad unortalitate nullo padto poteric:qra 
caro ipedic fpiritu quo min^deu fequaf .Eft cni fiagilis SC fubif 
Aapeccato.Peccatum autem pabulum motds eft.Icaque iccirco 



mediator aducnit:ideft deus in came mt caro eufequi poffecr^' 
eriperet mord boiem.cui^ e dominatio in came:i6 came Te Iduic: 
ut defideriis camis edomitis doceret non neceiiitatis ee peccare: 
led^pofid ac uolucads. V na enim nobis magna 6C pr? cipua 
cu came luitio eftrcui^ infinitf cupiditates premunt animam: 
nec dnm rmnercpatiuturifed eam uoluptatib^ dC illecdjrisfua 
uib^ macipata morte afEciut fempitema.Quibus ut repugnare 
pofTcmustdeusnobisuiamfupandf camis:5( aperuit & ondic. 
Q.uf uirtus pfeita 6C oibus numeris abfoluta corona mcendb^: 
£C mg«de expetcndf nobis Imo rtalitatis imptit. 

^ Cap.xxw. De myfteriodominicf crucis; dCuirtute et fignifi 
atione eorum;quf cbriftusgeffit aut ptulit.Et quo prf figurat^ 
fit in immolatione agni legalis. 

^ ^ Ixi de huanitate 6C fragilitate SC pallionetcur l^c deus fub 
ire malueritrnuc ipfi^ crucis ro reddeda e 6C uis cnarrada ; 

qdlumuspra^ncipiodifpofucrit; SCquMdmodiicudta qgc^ 

fta funt ordinauent:no cacu diuinac5,ppbecay;q in cbriftu uera 
^eiTittfj etia ro ipfi^ palTionis docet.i^ufcutp em palTus e non 
fucruc inania:fj habueruc figura fiC fignificatia magna;ficut etia 
diuina illa opera q fecitrquoy uis 6C ptas ualebac ^de I pfens;fed 
declarabat aligd i ftuuy . Apuit cf coy oculos uirc9 cf left is : 6C lur- 
cem no uidftib^ reddidic.Et B &Ao fignificauit fore:ut conuer 
fusad geces q deu nefciebat Ifipirau pedtora dluminatetluce la 
pientif :&C ad ueritate cotcplada oculos cordis aperiret. Vere.n. 
cf ci fut qcfleftia no uideces:6C cenebris ignorandf circufufirter 
rfna 6C fiagiliauencrant.Patcfecit aures furdoy. N6 uri^baiite 
nus uis illa cg leftis operata c:{cd declarabat breui fore :ut q erane 
ueritatis expertes: 6C audiret dC itclligeret diuinas dei uoces .Ve 
re eni furdos dixeris:q cfleftia SCucra fededa noaudiuc;mutoy 
linguas in eloquia foluit. Admirabilis etia cu fieret potenria:fed 
inerat buicuirtuci aliafignificacioqupollenderet moxfucuru: 
ut rerum cflcftium nuper ignari^pcrcf pta fapicnri? difciplina de 
deo dC ueritate diflereret.Na q r6cm cUuinitads ^oratiis uerc 
eliguis SC mut9e:l5 fitomniu difcrtifCm? . Ugua.n.cu uey log 
cgperir.i.nimjfe maieftateip dei fingulans Iterpcari:tu demu ot 
ficio ratuipfuf £ugit:qdiuaucfelfaloqcur:I ufu fuo non eft:6C 
ideo in&ns fit necefle e:q diuina^loqui no poteft. Pedes quocp 

1 s- 


claudo^ad officiu gradiendi reformauit.Laudabh diuini ogis 
fomcudo:f 5 figura id cotinebat qd* cohibitis ercorib^ uit? Ifcu- 
larisac deui? ic ueritads apcnet;g qd* graderer boics ad dei gfaj 
c6fequ&ia.Is.n.ucre claud^ exifiimad^^ e;q caligine ac ccnebrisi 
fipietif iplica£^;5C quo tedacignar^:ofFelibilib^6C caducis gref 
fib^ g uia mortis icedic.1 te lal^ 5C maculas Iqnatoy corpo:^ re 
pugnauic.N6cxiguatmorcarpotraf oga:ueyid^endebatbfc 
uis q> peccato^^f labib^ ac uidoy macuT iqnacos:do(itnnaei^puri 
ficatura eeteruditoe iufticif :leprofi.n.ac<^ elephatici debet habe 
rirquos uelifinicf cupiditates ad fceleramnfadabilcs uoluptates 
ad fl^iciacopelluc:& dedccof macul’ liuftos labe afficiut Icpi^ 
na.Iac^mortu^corga erexit;eoiq} nolb^jjprijs iclamatos a 
morte reuocauit.O.'fidcogrucnti^deo)Quid miraailo digni^ 
ommuffculoyrqdecurfa uita refignafTefcopletifi^ hominfi te^s. 
poribft^oraabifciiregpmiaaranamottisreuelaiTeiSj I^ini’- 

tantam uim bahitura clle doctrma lua?;ut gentes m orbe toto q 
alienpa deo (Bifdtf morti fueruc:cogm’tione ucri luminis anima 
tf,ad immortalitatis prf mia peruaiircnt,Eos cni recte mortuos 
exiflimauerisrqui datorem mtf deu nefcietes:atc^ animas fuasa 
cflointerradeprimeccs^inlaqueosfcemf mortisicurrut.Quf , 

igic cu.6ciebacrpfcns imagines erat fiituroy: qdJf fis afedtifi^ "* 

corporibus exhibebat^ea fpualiu figura gerebatmt i pfcnti uirtu 
tisnobistcamfogamonftrarettfiCinfiituyptatemruf cfleftis 
maicftatisofimderet.Eigo fiott oga ei^ fignificantia quo<^ ma 
iorispoteflatisbabuecutdtaetiampaflionofimplexnec fugua 
cua nec fortuita ^effit: fjutillaq^t magna uirtute acptatem 
dodtnnp ei^ fignificabattficea quf paffus eft odio futuram cfle 
fapimtiam nunciabant . Aceu enim potus ac follis cibus, acerbita 
ces SC amaritudines in bac uica fedtatonbus ueritacis pollicebat. 

Etqg palTio ipla acerba 6C amara fpccime nobis futurorum tot 
mentoy dabat-^quf moratib^ nobis i hoc ffculo uirtus ipla ,ppo 
nit:tn illiufincidbus £C potus t os doctoris nofiri umiens:pfru 
yif Li ram nobis l^o^ acmifena^ ptet ex^lum.Qup omnia tolera 

ri ac ppeti necelTe eft eos qui ueritate fequuf :quoniam ueritas eO 
acerba & inuifa oib^jg ueritatisexptes uita fua mortiferis uolu 
pcatibus dederut .Na coironafpinea capiti dus ipofica id decla 


enarrabifpotcftas im^o uirtucis maioris fiiittquf demoftrabat 



rabat fortc:utdiuma fibi plebe de nocecib^ cogregarec. Corona 
enldiciccircuftansi orbepopul^. Nosaut q an cognitione dei 
liufti^ipinf ,'ideft mali 6C noctes eram? ignorares gd efTet 
bonu: SCaiufticif notione atqs operibusalifni:ou Icelereacli- 
bidinepolluebam^.Plecti.uero ex dumis SiC 1'mb^fanctu dei ca 
putcingim^iqtcouocatiab ipo circurufiundi<^ad ei^magiftro 
et dotSori deo aflaftim^rreg^ illu mudi et olum uiuetiu diim 
coronam9.Qd’uero ad cruce Ipedtat magna I ea uis ac ro e: quaj 
nuc conabor ondere.De^ na<p(ficut fugi^expofui)cu} ftatuiiTet 
boiem liberarermagifty uirtutislegauic i terra:g dC ptis falu 

carib^ formaret boies ad inocecia:& opib^ fadtilq} pf«ib^ iufh 
cif uia paderec:qua gradies b5 SC doritore fuu feques: ad uitam 
f terna pueniret.Is igif corporatus efl dC ueftc anus indutus : ut 
bomini ad que docedu uenerattuirtutis &C exempla 6C kicameca 
prf beret.Scd cum i oib^ uitf officiis iufticif fpecime prfbuiffet 
utdolorisquoqj patientia^mortif^coceptutgb^ pfefta Si cofu 
mata fit uirt^ traderet boimenit i manus impif nationis; cum dC 
uitare potuiffet feientia futuri qua gerebat: ^ repelle ad em uir^ 
tute q mirabilia &ciebat.Suftinuit ergo cruciat^ ac uerbera Si fpi 
nas.Poftrcmoctia morte fufapeno recufamttut homo, illo du 
ce fuba(ita6Catcnaca morte cu fuisterroribustriujpbaret . Cur 
aut fumus pater id poriffimu gen^ mortis elegerit : q affici cum 
finerctrbfc ro eft.Diateni fortalTcaligsicurfi deus fuit,&l mori 
uoluitmon falte 3 aliquo bonefto mortis genere affidtuseftiCur 
poriffimum cruceiCur in&mi genere fupplicu :quod eciambo.- 
mini bbero quauis noceti uidaf indignu^Primuj q» is g bumtf 
adueneracSC bumdib^ Si Ifirmis ope ferret:6C i oib^ fpem falu 
DS oftenderetteo genere afficiendus fuitequo builes et infirmi fo 
lentmcgseet omninoig eu no poffec imitari.Deinde ut integtu 
corpus eius feruarcturjquem die tertio refurgere ab inferis opor 
tebat.Ncc boc cuig ignoradum effiquod ipfcantc de fua panio 
ne prf dicas;ctia id notii fcceritiwbere fe poteftate cum uellet d j 
ponedi fpiritu et refumedi.Suffixus irac^cu fpincu fpote depo 
fuerac:necefrarium carnifices no puiaueruc ofTa aus fuffiringete; 
ficut mos eo:^ ferebat:fed ratumo lat^ ei^gfoiaiicruntificuc inte 
gru corpus patibulo detraAu eft:& fepulcbro dibgeter iclufoj. 
Quf omnia iccirco fedla funnne If fiim ac diminutu corpus ad 



!:efurgenduinbabilercdderCT.Illaquo<ppr?cipiufiiicca:curdc 
us cruce maluerit q» illa exaltari ed fiiit necefle; 6C omnibus genn 
bus paffionem dei notefccrc.Na; quonia is qpacibulo fulpedit 
dC confpicuus eft omnib^ 5C cpcerisalcior:crux potius eledta eft: 
qu? fignificaret lUdta cofpicuu tafublime fiitu:^ :5C ad eum co 
gnofcendum pariter colendum cunctf nationestcx oi orbeco 
curreret.Deniqs nulla gens tam inhumana eftmuila regio tam re 
motatcuiaut paflio eius aut (Blimitas maieftatis ignota fit.Exte 
dic ergo inpaflione manus fuas orbecp dimefus eft : ut iam tuc 
oftenderecab ortufolisuftpad occafuimagnupopulujexoib^ 
linguis tribubus cogregatu £ub alas fuas ee uencuru:& fignu? 
illud maximu at(^ fublimefrotibus fuis fufcpptuy, Cuius rei fi 
gura iudpi eria nunc exbibcnticum limina fua de cruore agnino 
tant. Deus eni pcuffurus pgyptiosmtabea plaga Imunes iceret 
bebrfosi^f perae bis ut agnu candidd fine macula unolarec; ac 
fignu liminib^ fuis de fanguine ci^ Iponcrec.Itac^ cu f gyptioru 
primogenita una nocte interiirenc:bebr?i folffigno liiguis tuti 
fiierutmo quiacruorpccudis tatam in feuimbaberettut boibus 
laluci effectfed imago fiiic re^ futuraru . Nam agnus candid^ fi 
ne macula ebriftus fu ic:ideft innoces 6C iuftus 6C landt^.-q ab bif h? 
dem iudf is imolat^ falutieft omnib? qui fignis fanguinisrideft 
crucis.qua fanguine fiidit.fua in Srontecofcripferuc.Frons enim 
fdmu lime eft bominis;6c ligna faguine delibutu crucis fignifi 
catio e.Denicp imolaco pecudis ab bis ipis g &ciuc pafcha^ notat 
a-irdTouTracrXSiv.-quiapallioniseft figura quam deuspfcius 
fucuroy tradidit g Moyfen populo fuo cdebrandamifed tamen 
figuraualuit in pfenciad depeUcnddpiculu:utappareacquacum 
uericas ipla ual^ra fit ad plebe dei ^tegenda , in excrema totius 
orbis necelticate.Quomodo aut ud inqua plaga tuti botes fint 
fiituriig fignuj B ueri SC diuini fanguinis in fumo corporis fui 
noaucrunt:innoui{Iimo libro docebo. 

^ Ca.xxvii. Depotetiafignicrucis:§tpefScacig£itmocatono 
miniscruciSxi.Et geu a df moniis timeat fignu crucis. 

^ ® pot«ia:gcu ualeat exponere geo 

1 Jl^oriCcdgmonibusboc fignu;fciccguideritquatenus 
a^urari p cbriftu dc corporib^q obfcderlc fogiant. Nam ficuc 
ipfe cu inter botes agereciuniuerfos df mones uetbo fugabaerbo 
niinu«^metesemotas6Cnialistcurfib^furiacas;Ifaitus pftinos 


i-c^onebacIcanuciVAatorcsei^eofdefpusmgnacosdelromini 
biis nofemagifrri fui 6C ligno palfioiscxcluduc-Cuius rei no 
diffial* e^baco.Na cu dus fuis imolat fi afHftat aligs fignacam 
frocegec«:'facra nullo mo licatrnec rnla pot cofult^reddc uates: 

Et bf c lfp€ ca pdpua iufticia pfeqndimal^regib^ fiiic-Cu .n.qui 
da miniftroy nn facaficaab^ dnis alTifteret ipofico frddbus fi 
gno ideos.illo V fiigauerutine pofitt i uifcerib^ boftiay futura de 
pigerc.Qcfcu itelligcrtt amlpices Ifiigatib^ l^de dpmonib^ g i' 
bus ^fectarac.coqueretes ^pbanos boies facris itereffeiadegeruc 
pncipcs ipfos in furore ^ut expugnari dei teplum:re<5 uero facri 
legio cotaminaret;qd’grauiflimis pfequentiu poenis expiaretur. 
Nec tameex boc ipo cgci bomines itelligere poflunttaut baceflc 
uetareIigione:cuiaduincedujtatauisineft:aut illa filfaquf fB 
fiftere auccogredi no pocrfed aiunt boc deos no metu uey odio 
ficere;qua£i quifg pouic odi (Te nifi eum qaut noccatiaut poffit 
nocereiimmo uero congruens maieftati fuitrut eos quos oderat 
prf fentibus poenis afficerent poti^ g fugarcnt.Sed quoniaj nc^ 
accederead eos poffunt in quibus Cfleftem notam uiderint r nec 
bis nocere quos fignum imortale munierit tag inexpugnabilis 
murus, laceltut eos p bomines SC manib^ pfequut alienis : quos 
,pfecto fi ee c6fitet,ui cimus. NecefTee bac ee uera rdigioner quf 
6C rationem df monu; nouitr aftutia ftelligitiSC uim retudit: 

6i eos fpiritualibus armis domitos ac (Badros cedere fibi cogit. 

Si negat, teftimonus poeta^ acpbilofopboy refellet •Q.cffi ee SC 
malos eeificias no eut: gd fupcft nifi ut alios ee dicat deos^alios 
dfmonesiExponat igic nobis differt generis utriufcpiut fck 
mus qd colMurqd exeeradu fit.Habeat ne iter fealiqdcoforciu 
an uero inimici lintl Si funt aliq neceffitudie copulan : quata^ V 
eos difcememusf Aut quomo utriufcp generis IwnoreculnH^ ^ 
mifcebimuslSi aute funt inimicitaut dgmones deos no timent ; 
aut dii df mones fugareno pofTutlEcce aligs inftinctu dfmonis 
-rpercitus d emenog infanittducamus iftum i louis optimi 

maximi templu:uel ga fanare bomines lupirer nefrit in Acfcula 
pn uel Apollinis fenu iubearutriuilibet facerdos,dei fui nomie^i 
ut nocens ille fpiritus excedat ex boie ; nullo id padto fieri pot. 
Quf igif deoy uis e:fi IBif <dos fibi dpmones no babecl At uero 
ude dfmones adiurari p nomeueri dei .pdn^ fugiut. Q.uf ratio 



ei^ uccbriftu timeantiloue aut no cimeanc : nifi q^dem lunt df 
mones qnosuulgus deos ee opinac^Demc^fi coftituat imedio : 
dC is que coftaticurfuni demonis gpcaiet delpbici Apollinis ua 
tesieodemo deinome borrebut:& ta celent excedet de fuo uate 
Apollo:g ex hoie fpusilie dfmonic9:6Cadiurato fugatoc^deo 
fuo uaces i ppetuu coticefcet.Ei^o ide fut demones quos &tcnc 
execrados ee iide dtf fupplicac.Si nobis crededumee nopu 
tanttcredat Homero :q fumu iilu loue demonibus aggrcgauitt 
fed dCaliispoetisacpBisg eofdcm mo dpmonas^no deos nucu 
pac:quoy dte:^ ue^^tc^ faifu e.llli eni ncqilimi fpus ubi adiu 
raturtibi fe dpmonas cofitecmbi colucnbi ie deos mrtiuc:ut er' 
rores boib^ imittat :6C auocet a dei ueri notione: p qua fola pot 
morsptema uitari.Iide futq deudedi bois cam uarios fibiculc? 
piUrla religione p diueria regionu c5diderut:meticis tin aflum 
prif<^ noib^ ut Mcr«.Na diuinitatep feipos affedtare no po 
teranafducrucCibinoupoteduregutlB quoycitul’bonoresfi/ 

f bi deoy uedicaret.Qui error difcuti p6t:6C i luce ueritaris ^tra 
bi.Na C gs ftudet alci^lqrcre:cogr^et eos qb^ pitia e dcre ab in 
feris alas.Euocec loue Neptunii "SScanu Mercuiiu^polline:pa 
treq? omniu Satumu.Rndebut abiferis oes:etiterrogaciloque 
tur:dC de fc 6C de deo &rebu6.Poft bf c euocet cbriftu no aderit 
no appebicqj n5 ampli^ q biduo apud inferos fuit.Q.uid bac^ 
baaone certius proferri potito ucro non dubito quin ad ueri 
tatem Trifmegyftus banqaliqua rationepuenicec : q de deo pfe 
o udC de fi lio locut^emultaqdiuiniscotinef arcanis. 

Capitulum.xxfiu. Dcuera6Cfmgularireligione:5C unde 
diat religio juel fecudum Ciceronem uel alios. 

O Vp cu ita fe babeac(ut oftendim9)apparec nulla alia fpcm 
jiitp bomini ee^pofitamifi ut abipdtis uanitadb^ 6C erro 
re miferabili deu cognofcat:6C deo feruiat:niCi buic tepali rcnu 
ciet uitp;ac fe rudimttis iuftidp ad cultu uere rdigionis iftituat. 
Haccnicoditionegignimurtutgenerari nos deo iufta 6C debita 
obfequia prfbeamustbuc folum nouerim? huc fequamur . Hoc 
uinculo pietatis obftricd deo &C rdigari fumus:unde ipa religio 
nomeacapitrnoCut Cicero ittrpretatus eft)areligando:qi libro 
denaturadeoy fecudo didt ita .No.n.pbi folum:uenimaiani 
maior» noftri fiiperftitionq a rdigione f^uerut. Na q totos 


dies prccabant 6C inioIab5c:uc iui iibi filii fupibtes eflent:fupcr 
fiinofi ffic appellari. Q.ui aut oia q ad cultu deo:^ prinerec r^ra 
Ctarft:SC tag relegerftbi dicli fut religio fi ex relegendo icag ex 
eligedo eligeces:&C ex diligedo diligetcstdC ex icelligedo icellige 
tes-His-n-ofo^ ineft uis legedi eade q i religio fo:ita 6ctu el lup 
fliriofoareligioforalcey uiciinomeralteylaudis.Hpcicerpcatio 
g lepca fictex re ipz licet nofcere.Na fi i bifde diis co ledis: rcli 
gio £C fupfiirio uerfatiexigua ud pori^ nulla diftaria eft. Quid 
eni mihi affert caulf :cur precari pro falute filio femd.religiofi. 
SC idem decies fecere fupftiriofi ee boLs arbitret i Si enim femel 
facere oprimu e:qto magis ff piuslSi bora^marergo 6C tota dic 
Si una bofiia placabilis-placabiliores uri»^ boftie plurimf : quia 
multiplicata obfequia merent potius qoffendunri Non enim 
nobis odiofi uidentur bi femuli:qui afiidui ac frequentesad ob 
fequium fucrintrfed magis ^n.Cur igitur fic in culpa 6C nome 
repbenfibile accipiat; q aut filios fuos magis diligit ;aut deos fa 
ris bonoratl Laudet aut qui minus:Quod argumetu ctia ecotra 
rio ualec.Sieni totus dies pcari 6C immolare criminis eft:ei^o et 
femebSi fupftites filios iBindc optare uiciofu e:fupfbriofiis eft 
igit ille q raro id optaueritl Auccur uicii nomen fit ex eo tradtu: 
quo nibil boneftius:nibiliufti^ optari p5t!Na q> ait religiofos 
a religendo appellatos ; qui rettadtent ea diligenter q ad cultum 
deoTf pertineanctcur illi qui hoc ffpe in dicfeciutrrcligiofoi^no 
men amiccacrcu mfeo utiqj diligentius exaffiduitate ipfe religat 
caquibus du colunt iQuid ergo el Nimiruj religio ueri cultus: 
fuperftirio felfi. Et omnino gd colas itereft.-no qu«dmodu co 
ias:aut gd ^erisS? qi religiofos deo^ cultores fe putant cu fint 
fupftiriofi:n«: religione pofluca fupftirione difc€me:nec figni 
ficaria nominu exf mere.Dixim9 nome rebgionis a uinculo pie 
tatis ee deductu:q bominefibi de^ rcligaueritfiC pietate coftrin 
xeric:q nos feruireci ut domino:dC obfequi ut patri necefle eft . 
Eo m^^ergo id nome Lucrerius uerpretatus eft :g ait religionu 
feno dos roluere.Supftitiofi aut uocant:nd g filios fuos fupfti 
tes optat. 0« eni optamus: fed aut bi q fupftite memoriam de 
fiin<ftorumcolunt:aut qui parentibus ^s fupftiribus colebant 
imagines eoy domi tag deos penates . Nam qui nouos fibi rit^ 
airumebant:ut in deorum uicem mortuos honorarent : quos ex 


bominibusiocelutecepcosputabac:bosiu|!ftitiofosuoabanC. 

Eos uero qui publicos k antiquos deoscolerenc:rehgiolos no^ 
ininabac.Vn Viigdi^.Vana lugrticio uece^c^ ignara dco^.S} 
cum ueceresquo^ deos inueniamus eodem moconfecratos effe 
poft obimmirupfticioii ergo qui multos acfelfos deos colunt , 
Nosautunu deu^religiofiquiuniSCuero deo fuppliamus. 

4tJilap.xxix. De unitate patris 6C filiimt bqueat quo unius dei 
poflucee cultores q duos colut:alcef patre alte^filiuipatreim' 
morcale m:filiu mortalemidequo fuperius dictum eft. 

j:^ X)rtaffequerac aliquisiquomo cum deum nos unu’, colere 
Mr\ d icamus:duos tamen afleueremus deu patre &C deu filiu;: 
quf a^ueratio plerofcp in maximum impegit errorem.Q.uib9 
cu pbabilia uideatur eife qu? dicimus in bocuno labarenos arbi 
tranfiqf &C alte^ mor^e deu lateamur. De mortalitate iam 
diximusmunc de unitate doceamus.Cum dicimus deu patre £C 
deum filiummon diuerfum dicimusmec utrucp fecemimust qa 
nec pater fine fibo ee po teftmec filius a patre fecemiiliqdem nec 
pater fine filio nuncuparimec fili9 poteft line patre generari.Cu 
igif pater filiu feciac SC filius pacrem;una utrique mens : unus 
fpusnma fB flantia e:fed illequafi exuberans fons erbic taq dcflu 


nec riuus a fontemec radius a fole:<f & aqua fontis inriuo eftrSC 
folis lume i radioifque nec uox ab ore feiungimec uirt^ aut ma 
nusacorpore diuelli pct.Cu igit a^pbctis ide manus dei & uir 
tus Si fermo dicatiuticp nulla difcretio e: qi 6C lingua fermonis 
miniftracftiSC manus inquaeftuirtusundiuiduflunt corporis 
portiones.Proprioreex^lo uti libet, Cuquis baber filiu quem 
unice diligitiqui came fit 1 domo 6C 1 manu patris:licet ci nome 
dni ptatemq cocedattciuili cn iure 6C dom? una Si unus domi^ 
nusnoiac.Sicbic mudusuna dei dom^iSCfili^SCpatenq unam 
mes incoluc mudu dcusunustq 6i unus cft taq duo:6( diio taq 
unus.Neq id miy cu 6i fili^ fit in p«cre: q pacer diligit filium : 
Si pater in filioiquia uoluntati patris fidefiter parerrnec unq 6d 
at aut fecerit :niC quod patet aut uoluit aut iullic . Deniq unum 

deumeffcampatrcmqfiliu:Ilaiasinilloex^lo quodfupco^ 


poluinius oftcndit cu diceret. Adorabut te SC in te ^but ;quo 
nia in te de^ €:6C n5 e ali^ de^ pter ce . Sed 6C alio loco limiliter 
ait. Sic dicit dns de^ rex ifrabel 6C q eruit eu de^ptem^:ego pm^ 

SC ^o nouifljm^:6C pter me nemo e de^.Cu duas pfonas ^po • 
fuiifa dei r^is.i. cbrifti:6C dei pfis qeii poft paffione abiferis 
excitauic:ficut oftedifle dixim^ Olre ppbeta g^aic.Ec de manui 
feroy eruaeurtnad ucracppfona referes Iculit:&pcermenoeft 
deus:cu poflet dicerepter nostfed fesnoerat plur^ numero fe 
paratione tantf ncceltitudinis fieri. V nus eft enij folus liber de 
us fummus carens origine:quia ipfccft origo rerum:6^ in eo eft 
Timui dC filius OC omnia concinent. Quapropter cu mens SC uo 
luntas alterius I altero fittuel poti^ in utrocp una merito un^ de^ 
ucercp appellat. '(jgcqd e in patread filium tranftulic: & gcquid 
eft in filio a patredefcedic.Non poteft igitur ille fummus ac iin 
gulans deus nifi per filium coliiqui folum patrem fecolerepu^ 
tacificut filium noncolitiitane patrem quidem colit . Quiautej 
filiu fufcipic SC nome eius geritus uere cu filio fimul SC patrem 
colittquonia legatus 6C nuncius SC faccrdos fummi patris e fili^ 

Hic tepli maximi ianuaeftrbic lucis uiaibic dux lalucis :bic ofti/ 
imiuicgj. 

CTCap^xx. De bfre4ibusquasnon modo propbecp; fed etia 
cbriftus 6C apoftoli prpdixerunc emerfuras,eeuitadas.Et ^ illa 
fola ecclefia catbolica e SC uerarin qua ecofeflio SC medicina pec 
catoy P poenitentiam et fidei iacramenca. 

/JN^d quonia multp bf reresexticeriit: SC inftinc^bibus dpmo 

1^^^ num populus dei fciflus eft:decerminada eft nobis breuif 
uericastacinfuo proprio domicilio coUocandamtfigs aquam 
uicf cupit bauriremo ad detritos lacus deferat gno bab« uena?: 
fed uberrimu dei fonte noueric:quo irrigat^ perenni luce f»tiaf. fi-- 
Ante omniafcirenos c6uenit:8Cipfum SC legatosdusprf dixif 
fe:q) plurimf fecJtf SC bf refes baberet exiftcre; quf concordiam 
faniti corporis ruperenttac monuiflc ut fumma prudentia cauc 
remusmequado in laqueos SC fiaudcs illi^aduerf^ noftricum 
quo lucJtari nos dmsuoluit incidctem^nm dedifle certa madaca 
qinppmiu cuftodireddjcmus.Quoy plcn<pimicatoresdefcr 
to idnerc cf lefti uias fibi dcuias p anfraiibis SC prpcipitia condf 
deruc:pquapartepld>eIcautaSCfimpliwad tenebras mor^ 



deducerenc.Quodquatenus acciderit expona . Fuerucquidam 
noftro'^ ud minus ftabilita fide:ud min^ doc'ti:ud min'^ cauci: 
g defcidiu facecd: unitatistdC ecdefia difllparec.Sed bi quo^ fi' 
dcslubri^ fiiit :cu deu no fTe fe et coiere fimuiarec augendis opi 
bus:SC honori ftudecesaf^'tabacmaximulacerdociu: 6 C a poti 
orib^ uidti cade fe cu.fufficagatorib9 fuismalucruc ; geos facere 
ppoCtos gb^ cocupierat ipian pponi. Q.uida uero no facis cple 
flibus liaeris erudici:cu uetitaas accuiatorib^ rndereno poff^t 
obucierib? uel ipoffibile uel kogrues ee:ut de^ [ utey fe mulieris 
idudcret :nec cplcfte illa maieftace ad tata ifirmicate poruiffe dc' 
duci:ut bominib^ coteptuitderifui: cocuntdip : 6 C ludibrio eet. 
Poftremo ecia cniciameta gferrec:at<^ execrabili patibulo figere 
tur.Q^up oiacu necp igenio nec doctrina defede ac refiicare pof/ 
fentmec eni uim roem<^ pcnic^puidebattdepcauati futab icmcrc 
reiito 6C cpleftiMicteras corruperuntiucnoua fibi doctrina fine 
ulla radiceac ftabilitacecoponerec.NonuUiaut &lfoy^pbecaru 
uaticinio illecti;degb^ 6 Cueri^pbecf fiC ipepdixerat:excideruc 
a dodtrina dei traditione uera rdiquerut .Sed illi omnes df/ 
moniacis fiaudib^ irrbecici:quasproipicere 6 C caiiere debuerat: 
diuinunome 6 < cultu p iprud&ia pdiderut.Cum cni firiges aut 
nouatiani:aut ualentinianitaut marcionicf :aut antropiani:aut ar 
riani;feuglibec alij nominattcbnftianiee defieruc bi gcbrifii no 
mineamifforbuana SC externa uocabulaiduerunt.Solaigiturca 
tholica ecdefia eft q uey culcuj recinet. Hic e fons ueritacis :boce 
domicilium fidei: hoc cempluj dei:quo fi quis no intrauerigud^ 
a quo fi quis exiucric a fpe uitpac folucis f temealien^ e, Nei^e . 
labi oporta pertinaci concertatione blandiri. Agitur eru deuita 
6 C falutc:cui nifi caute 5C diligmtcr c 6 fulatur:amilfa S(. exti(ita 
erit. Sed tn 9 finguli quicp cptus bp retico:^ fe po tiffimuj cbrifii 
ioios 6 C fuam ee catholica ecdam putatifciendu eft illa ee uera in 
qua eft rdigio cofeftio 8 C pocnitetia ; q peccata 5C uulncragb^ c 
fubipAa imbecillitas amis ialubriter curat. Hpc interim paucis 
admonendi gratia retuli:nc quis errorem fugere cupies: maiori 
implicef errore:dum penetrale uerimis ignorat.Pofta plenius 
SC uerius contra omnes mendado^ fodtas ^prio fcparato<^ ope 
te pugnabimus. Sequit ut quoniam fatis de religione uera & Ia 
piencia locuti fumus:in^ximo libro de iufticia dilTeiams. 



£ L.Coelij' LactancCi firmiani diuinaa Iftimtioiiu aduerlus gai 
tes Liber gncus de iufticia ad Conftandnum imgacoreni . 

iniquu&lipmeandanaregfonamelcamg demerico eius 
cognofcc:^ quare iapiecia ficiucieda religioTii:5C quare iapiccia 
bui^ niudi litteras lactas c6cepferit:5C q> floqntia feculo leruit: 
SC q» ple:^ ut melius ellucefcat ex idufcia ipugnat uericacc:q fe 
relempidoneis affercoribusindiget.C.i. 

On e apud me dubiu Coftatineipator maxieqn 
B opus noft'/^qiio fingulans ille reu condicot:t3C 
bui^imefi operis recftoralteric. Si qsactigerit;ex 
iftis leptf religionis:uc fiic mmia lupftitioe ipjr' • 
tientesafectef etiamaledidisiut uix l^io fortaf 
fepncipio aSiigat: ^ijcia£:cxecrec;fccp I expiabili Icele cotamina 
riact^ aftrigi putet:fi bfcaut legat pacieter aut audiac.Ob B tn ii 
fieri p6t buanitatis iure po(hilam^:uc non j^us danet:q uniucrfa 
cognouerit.Na fi facril^is &^ditorib^ 6c ueneficis ptas defe- 
dedi fui dac:nec pdanari queq icognita ca licet: no iniufte petere 
uideinur:uc fi qs erit ille q iciderit m bec: fi leget plegat: fi audiet, 
fmamtdifferatiextremu:led noui bominu ptinatiarnuq ipetra 
bimus .Timft eni nea nobis reuieSi manus dare aliqn clamante 
ipla ucricatecogantut.Obftrepunt igitur:6C i nterced utne audi' 
ant/SC oculos luos oppmut:nelume uideat qd" offerim^. Q,uo 
plane ipfi diffidentia luf perdie? tationis ondutreu necy cogno 
Icere ne^ congredi audaittquia feiunt ie fecilc fugari. Et iccurco 
difcfptatione fublata pellitur e medio fapira%ui geritur :uc ait 
Ennius.Et <p ftudentdanarecanq nocentes quos utique feiunt 
innocences;conftarede ipfa innocentia nolunt:quafi uero maior 
iniquitasfitprobatam innocentiam danalTcjqinauditam.Sed 
(uc dixi)uerencur.*ne fi audierint damnareno poflmt . Et io cui' 
tores dei fummi boc eft iuftos bomines torquent ; interficiunt : 
exterminantmec caul^ odioy ipfi reddere pofTunttqui tam ue 
bementer oderunt:quia ipfi errant:irafcuncur bis qui uiam ucra 
fequutur:dC cu corrigere fepofiint : errores fuos mfup crudeli 
bus &cbiscoaceruant:innocencium cruore maculant : dC dicatas 
deo metes euifeeratis corporib^ deto'rqucc:cu talib^ nuc congre 
di SC difputare cotedimus.Hos ad uericate ab mepta gfuafione 



craducere:gfanguine6ciliusbauf€rut:§uerbaiuftoruni.Q.uid 
igitiOpera ne gdemusJMinime.Nam ii lucrari bos amotterad 
qua cdcicatilTime ceduc:n6 potuerim^ : fi ab illo icme de morte 
ad uica lucec^ reuocare.*quoma ipfi ialuti fue repugnatmfostn 
c6fimiabim5':quo:^n6 e ftabilis,ac^folidis radicib^ fiindata,6C fi 
xa fnia. Nutant eni plurimi 6C maxie: q litteray aliqd attigerut. 
Na 5C i boc pbilofopbi & oratores SC poetp pniciofi fut : q) in 
cautos animos 6cileirr|^ctirc poffunt fuauitatefermonis & car^ 
minii dulcimodulationccurrraii.Ob eac^cam uolui fapientia 
cu religione coiugereme qd ftudiofis illa inanis dodlrinapoflit 
officere:utiamfcientialitterarumnom5 nibilnoceac religioni 
accpmftiap:fedea3proficqplurimu:fiis qeasdidiceritficiuir 
mtib^ inftru<itior 6C i ueritate lapiecior.prfccrcaetia fi nulli alfi, 
nobis certe ^derittdelecTabit fe conlcicntia:gaudebic<p mens fc 
inueritatis luce nerlarirquod e animf pabulu incredibili quadaj 
iocudicatc perfiifum.V erum non eft defperandumrforcaffe no 
canimus furdis.Hgc enim tam in malo ftatu res eft :ut defint fa^ 


n? mentis quibus 8C ucritas placeat: 8C monltratum fibi reitum 
iter & uideant 6C fequantur.Circuliniatur modo poculum cflc 
ftis i^ientif mdlerut polfintab iprudentib^ amara remedia fi' 
neofl^fione potaritdu illicies^ma dulcedo acerbitate faporis 
afperi fub prptexcu fiuuitatis occultat.Na bfciprimiscaufa efl: 
cur apud iapiences dodtores 6C principes buius ffculi feriptu 
ra landta^fide careat: 9 ’ propbetp communi ac fimplici fermone 
ut ad populum funtlocuti . Contemnuntur ita<^ ab bis qnibil 
audire uTlegerc nifi expolitum ac difertu uoIuc:nec gcq ibf rere 
animis eoy poetnifi q^aures blandiori fono mulcct.Illa uero q 
fordida uiclencui^aniiia:inepta:uulgariaexiftimacur.Ideo nibil 
ucru putattnili quod auditu fuaue efttnibil credibile eftmifiqd* 
poteft incutercuolupcatem:nemo reuentate pdnderat:fed oma 
tu.Noncrgo credunt diuinis:quia fuco carent:fed ne illis quide 
quieas interpretancur:quia funt & ipi aut omnino rudestauc ccr 
te parum dodti.Nam ut plene fint doquentes perraro contingit- 
cuius rei ca in aperto eft . Eloquentia enim Ifculo feruicrpopfilo 
fe ia<ilare,ct in rebus malis plaiire geftic.Si gde ueritate fppius « 
pugnare conaf:ut uim fuam m5ftrcc:opescxpedt:bonores cocu 
pilac;rumu deni(p gradu discaris expofdc. Ergo i^qfi builia 



derpidciarcana tang cocraria fibi fiigicrgppeg publico gaudeat 
ii muldcudinecdebritatei^defideret.Eo fitruciapima 8C ueri 
cas idoneis pconib^ indigeac.Et Ii gforcelicteraco^^lead ea co^ 
tulerutrdefailiomeius no iuffeceruc.Ex bisgmibinod fuc Mi 
nuci^ fbelix non ignobilis inter caufidicos lod fiiit: buius liber 
cui odtauio titul^eft.dedaaratiqua idone'’ueritads aflercor efle 
potuiiTecrfi ie totu ad id fludiu cotulifret.Sepcim^ quocp Ter 


tatis inucnit. Vn^igit pcipuus clarus exctcit Cy’prianus:q ma 
gna Cibi gloria ex artis oratorif ^felTioequf ficrat; admodu 
mulca coicripfic in luo genere mirada.Erat enx ingenio tacili:co 
piofo:fuaui:6C,qup fermonis maxima cft uirt^aptomc difcemc 
ce 09 neqasmc^ ne omador i loquto : an dcilioc in explicado 
an potior inpiuadedo quilq fueric.Hic cn placere ultra uerba 
iacramecu ignoratib^no pbt;qmmyftica fune quf locutus eft:6^ 
adidprfparataucafolisfidelib^audiant.Deniqja doctis bui^ 
ffcuii^bus forte feripta eius innocuerunc.dcrideri folet. Audiui 
cgoquedabolej dilercii l'ane:q eu immutata unalfaCoprianii 
uoarec.quafi elegas ingcniuifiC meliorib^teb^aptu^ad aniles 
bulasc6culi£ret.l^uod liacdditboceicuiMoqudiano iluauis 
efttqdcandepucem^acddereillisquoy fermoieiun^eft 6C ing^ 
cus:q ne(^ uim pluadendi necp lubcilicateacgumencadi: ne<^ ul 
lamprorfusacecbicatemadreuincendumbaDere pocueeuci 

CapituluTn.ij.Quodexdefetitudodloy,daca cft cemerarus 
bominib^ audacia implanandi ueritate ignota: SC bocpbac exe 
pio duo:^ pbilofopbo:^quos uiderac in bicbynia. 

^JTV Kgo gidefiierutapud noffaros idonei peritiep dodtores; 
qui ucbcmrtei;g acriterprrores publicos redarguerd: qui 
cauCra omneueritauspnuce copiofeqi defenderenc:puocauit 
quolda bf cipa penuriamt auderw fcnbetecccra ignota libi ue^ 
ncacc. Omitto eos qpnorib^capeporib^negcg lacdTcrunc-Ego 
cuin bicbynia Irasotaioriasacdtusdocere: conagifTec^ eodej 
tempore ut dei templu eucrteretiduo extiterut ibidem g iacenci 
tti^abif Aguericaaneliio utrum fuperbiusan importuniu^m 


rulcarenctquoy alter atiftice fe pbilofopbif ,pficebat:uey ita uici 
ofus:uc cocinecif magifter.nomin^auariciaqlibidinib^^arderec: 
in uictu ta fumptuollismc i tcbola uimitis allercorrparCimonig 
paupcacilcp laudatorrin palatio peius coenarec g domi: tn uicia 
fua capillis dC pallio maximu eft uelanicntu_,diuit«s prgtc 

gcbat:quas ut augeret ad amicitias i udio m miro ambitu penetra 
bac:eo t'9 fibi repece^auitoritate &lfi nois obiigabat:non mo ut 
eoy fententiasuederetruerumetiautcofinesfuos quos fdibus 
agrif<^ pellcbat:afua repttedo bac potetia retardabat. Hic ucro 
qfuas cfirputatoes morib^deftrucbattuel mores fuos difputati^ 
onib^arguebac:i^adueti'usfe5uiscenfor6C accuiator acccrri- 
mus:code ipotgequo iuft^popul%e;^rie lacerabat: tres libros 
euomuic cotra religionenome<p cbriftianu. ProfefTus ance ou 
pbilofopbi officia efre:ccroribusbommuiBuenirc:attpillosad 
uera uia reuocare:ideft ad cultus dco^:quoy numineac maiefta 
te^ut ille dicebat)mudus gubcmarennecpaci boies iperitos quo 
rddafraudib^illici.-neitiimplicitaseoyprfdf acpabulo^t bo/ =i/<* 
minib^aftutis.lcac^ fe futcppifle boc mun^ pbilofopbia dignu 
utpferrecnSuid^ib^lumefapietiftnd mo uclufcfptis deoruj 
cultib^ re&nercac:fed etia ut ptinaci obftinacoe depofica,corpo 
tis cruciameca deui tectnec ff uas m^ro y laceracoes fr uftra ppeci 
ueirt.Vtaucapparttetc 9 reigfaopus illud elaboraitccreffulus 
eft in principu laudesrquoy pietas 8C_puidencia(ut qdem ipe di 
cebacjca in cfccris rebus bumanisrtum prf cipue in defendendis 
deoy rcligionib^clacuiffetrcofultu cfle cande rebus bumanis:uc 
cohibita impia 5 C anili fupftitionemniuerfi homines legitimis 
6cris uacarent:acj>picios fibi deosexperirei^. Vbiauc religio 
niseius cScraqua perorabat infirmare uoluic roem: ineptus: ua' 
nus:ridiculusapparuit:q!grauisillecofulcocutilitatisdienf:n6 
modoqdoppugnaret:Ied etiam qd loquerer nefciebat.NamC *’ 
qnoftroriiaftaeruncquistemporisgcacia conticefcerec: animo, 
tamen dccilere:ucpocecu uiderec bominem proficente fe illumi 
naturumalioscuipfec?cuseftCT:reduituru alios ab errore: cuj 
ipfe ignoraret ubi pedes fuos ponercc:erudicuru alios ad uerica 
tem:cuius ille nec fcincilla qdeuna uidiflec aliquado:quippe cu 
{apieagprofefforproftigarclapiencianitcref. Omnestn idar^ 
guebac:quod illo potiflimu tempore id operis eflee aggreffus: 



quo furebat odio Ia credulitas.O pbiloiopbu adulatore ac tepo 
ri ieruicnte. Veru bic^ fua inanicatecocepc^ eft;g ^ grana qua 
Iperauit n5 eft adepc^rdC gloria qua capcauic in cdpa repbenfio 
nemcp couerfa eft. Alius eade maceria mordacius icripfic: g erat 
tuc e numero iudicu:SC g auctor in primis &ciedp ^Ibmtois fii 
ic:quo fcelere n5 c6tent^:ecia fcriptiseos quos afflixerat infccu' 
tus eft.C6pofuit em libdlos duos n5 cocra cbriftianos:ne inimi 
ce infectari uiderec;f} ad cbriftianos ut bumane 6C benigne con 
fulerepuurecurdngbusita felficatefcripturp facre arguere co/ 
natus ert:tangeflec libi tota cotraria.Nam quf da 5 capita :quf re 
pugnare fibi uidebantur expofuit: adeo mulca:adeo intima enu 
meransmc aliquando ex eade; difciplina fuilTe uideatur.Quod 
fifuitgs euDemoflbencspoteritabfpietatc defenderetcuircli/ 
gionisfueracaffcnfus6Cfidei;cuiusnomeindueraqSC iacramc' 
tiiquod accf perae proditor 6<Itus ^fhifi forte cafu in man^i^ 
diuinf litterfincidcrut.Qufigituttemericasencidaudere dif 
foluererquod illi hemo interpretatus eftbcnc:^ aut nibil didi-- 
cit:aut mjjil intellexit^Tantu emabeft a diuinis litteris repugna 
tiatgtu ille abfuit a ueritate &fide;prfcipue tamen Paulu dC Pe' 
cruiTilacerauic:cfterof<p difcipulos tang feUacif feminatores; 
quoseofdem tam rudes 6C indodtosfiulie teftatus eft.Na quof 
dam eorum pifcatorioofEdo quf ftu; fecilTe: quafi fgre ferret 
g> illam rem no ariftopbanes aliquis aucariflarcbus cometat^eft , 

^^apitulum.iq. Quod a difcipulis Cbrifti uoluntasmentie 
di abfmc : qui uita; exercebant contrariam uiegs^ quod refpo 
dendum fuit blafpbcmif eorum: qui Cbriftum magum fiiilic 
mencicifunc:6Clibiiplisconcraria docuerunt. 

A 

Y.TJwBfiiic ergo ab bis fingendi uolutas Si aftunarqm rudes fu 
YC-P erue. Aut gspoflec indotftus apta inter fe Si cobf rennafin 
gerercu pbilofopboru dodtiflimi Placo Si Anftotdes Si Epi' 
eurus 6C Zeno^ipfi fibi repugnantia SC cotraria dixerincl Hf c e 
eni m^acio^ nacuraiut cob^rereno poinnc.lUoru aut traditio 
^ uera eft quadrat ubii^jac tota fibi c6fentit:8C ideo perfuadee: 

coHanci ratione iuffiilca efi.Non igitur quf Ihis Si commodi 
gratia religionem iftam comecati iimt:quippequa Si prfcf ptis 


&C ipfa re,eani uitaj fecuci fune :quf dC uolupcacibus citet-.&C oia 
quf babentmbomsfpcrmc;SCqnotm moitejjfide fubierint: 
fe d eciam morituros effe Ce dC icierint SC prpdixerinc: SC poftea 
uniuerfosqui eoy difciplina fecuti elTcnc acerba 6C ne&nda pal- 
furos.Ipfu^ aucCbriftuafErmauitaiudfis fugacurcoUedtano 
nmgcnto:^ bominu manu latrocinia feci^. Quisi^tp au(Aori 
t ati au deat repugnare! Credam^ boc planema fortaffe illi boc in 
fomntfs Apollo aliqs nuciauit.Toc femp latrones perierunt 5C 
quotidie pereuctuciqj multos &C ipc danafti.Quis eo^ poflrcru 
cem fua no dica deusjf; b5 appellatus cft! Veru tu foriitan exeo 
credidifhrcpuosbomicida Marte cofecraliis ut deurqd tn non 
feciiTetisifi illi ariopagitf in cruce fuftuliffent. Ite cu&dtaeius 
mirabiiideilruerttmcctn negaret: uoluit oftedere ApolIoniU} 
uelpari*Klmaiorafeciirc.Mirumq» Apuleu prftermific:cui^ -y 
folent 6C multa dC mira memorari. Cur igitur o delirum caput: 
nemo ApoUoniu,p deo colit:nifi forte tu ibl^nTlo fcilicj deo di 
gnus:cum quo te in fempiternum uerus deus punieti Si magus 
Cbriftus qp mirabilia fecitrperitior uti^ Apollom'us(gijit delm 
bis) cumDomician^cu pumre uelletirepente in iudicio no copa^' 
niic}q ille qui comprebeius e!i 6C cruci aSxus! At enim ex boc 
ipfo fbrcalTe infolentia Cbrifti uoluit aiguere q> dea fc coftitue 
ricruc ille uerccudior fuifle uideat :qui cum maiora &ceret ut bic 
pucat)cn id fibi n5 arrog3uerit.Oniitto nunc ipfa opera copara 
rc:<pinrecado SCTupiori libro de fraudeacprfftigus arcis ma^ 
gicp dixi. Nego effe quenq qui no optet in primis id fibi poft 
mortem contingererqiipd eaam reges maximi cocupifcuc. Cur 
emm fibi bomines fcpulcbra magnifica: cur ftatuas: cur imagi' 
nes c5patanc:cuc aliqbusSiwtis prfclatistauc edam morte pro ci 
uibusfiifcfptaiftudenc opiniones hominum j5moueri!Cur de' 
ni <5 ipfemgcnij tui monumentum bocdeteft^ili fiulticia canq 
coeno f oi&catu coftituere uoluifiirnifi q* immortalitate de mc' 
moria nominis IperaslStultu efi igitur id putare ApoUoniu uo 
luiiTerqd opcaretuti(^ fi poita: <p nemo efi qui immorcalicaK^ 
recufec:dC maximecueudicasdCadoracu efle aquibufda ficut 
deurSC fimulacbrum cius fub Herculis Alcxiaci nomine^confti 
cutumpb epbefts ctia nunc honorari non potuitrergo poftmor 
cem deus creduij $C botnine SC magum fiuifle coftiiat: 8C ideo 



alieni nominis ticuloaffedtauic diuimcate:<j: fuo nec poterat nec 
audebat. Nofter uero 6 C potuit deus credi;<p magus no fuit; 
crcdic^eft:<5 uerus fiiic.N 5 ingt boc dico iccirco ApoUomu no 
baberi dcu:(pnolueric:fcd ut appareat nos fapimores cfTc 3 mi 
rabilib^ 6dtis no ftacim fide diuinicatis adiunxim^:g uos g ob 
exiguaportetadcucredidiftis.Noeftmirufituga dei Cipien-- 
tialoge remot^ esnibil pcorTus intelligis,coy qu? legifti: cu3 iu^ 
d?i ga principio ^pbetas lcAicauerac:qbuf<p lacramentum dei 
fiierat obCignatutcn gd legerint ignorauerut. Dilce igitur £i gd 
tibi cordis eft; non iccirco a nobis deum creditum Cbdfhmi^qi 
mirabiliafecicifed^uidimusineo^dtaeireomnia quf nobis 
anunciacaruiKuaticinio ^pbeca^fecit mirabilia magupucaiTe/ 
nius ut 6C uos nuncupads:6C iudf i tunc pucauerunc: H non illa 
iplafadturumCbrifiu^pbetp omnes uno fpiritu pr^dixifTet. 
Itac^ deucredimusinon magis ex &dtis operibufip miradis: g 
ex illa ipiacrucequa uos ficut canes lambitis; qiii fimul dC ilU 
prf di^ cft.N6 igit fuo ceftimomo(cui eni de le dicenti credi 
p6c^red_ppbecaru3 tefiimonioiqui omnia quf fbfit ac paiTus efi 
mico antececineruttfide diuinicatis acc^iciqd ne<^ Apollonio 
ne;p Apuleiotnet^ cuig mago^potuiciauc poc aliquado contin 
gere, Cum igitur talia ignorantif fuf deliramenta fudiflet: cum 
ueritaKm penitus excidere connixus elTeciaufus efi libros fuos 
ne^rios ac dei bofles AcAHOCicr.ideit amates ueritacis anno 
carc.Ocfcupe<ftus;ometecimerusCutaiut)cenebris acrio re; di^ 
Icipulus bicfonalTc Anaxagorcfiiit;cuiniuesacramencum fiic/ 
ruc:ac<^ eadem c^tas efi . dC uero i^fitatis fiC mendacio uerita^ 
cis nomen imponere. Videlicet bomo fubdolus uoluit lupum 
F*-*!! . fub ouis peadl ecelare;ut 611 aa titulo poffet irr)>ctireloitotem; 

ueru efto. inicitia boc non malitia ficeris.Qua tande nobis atcu 
U{liueritate:ni£t ^ affercor dco^ eos ipiosad ultimu prodidi^ 
ItiiProfecucusenim fummi dei laudesiquem r^em; que maxi^ 
mum:que opifice rerumique fontem bonoru;que3 pacenteom'- 
nium:quem tidtorem:ador^ uiuendum co&iTusesfademifii 
loui tuo r^umteumtp fumma poceftace depulfuj in minifiro 
ru numeru cedegifii.Epilogus icac^ tuus acgmc fiulacif^uanica^ 
cis,etrons.AffirmasemmdeoseircfiCillostanKlub«cis 5 C ma 
apas ei deo :cuius religionem conaris euerteie. 


m ?• 


Ii Capiculum.ii«.Q.uareboc opusmcfpcum fjc:6C contra 
quos;6C adquidprofit. 

F" ^ . Ici^ode qbus dixicuprffenteme ac dolente lacrilegas 
I _ y fuaslfasexplicaflenc:5(ilIoyfupi:« impietate ftimulat^t 
6C ueritatis ipius cofeiftia.* 6C ut arbitror deo,luicf pi boc mun’: 
ut.oibus ingenii' mei uiribfaccufatoresiufticiprefucaremo ut c6 
cca bos feribererq paucis uerbis obtineri potetat:fed ut ois qui 
ubi<^ ide operis efficiutraut ef&cerut uno fimul im petu^pftiga^ 
re. No dubito cni quin 6C alu plurimi; 6C multis in locis: 6C non 
mogrfcis;fedetialacinislfis;monumetuiniufticip fup ftruxe' 
tut;qbusfingulisqmrcfpoderen6poter3:Ccag«ida mihi bac 
cam putauimceda priores cu omnibus fuis lcripcispuertere;5C 
foturis omne fiicultate feribediaut refpondedi amputare;prf be 
ant mo aures.Efflcia ^fecfto ut geunqj ifta cognoueric:aut fufei^ 
piatjquod ante danauitrautquodeftproximdderidcrfoliquan 
do deiiftat.Quan 3 Temilianus cande aufam plene porauerit 
in eo libro cui apologeticon nomen eft:tamen qm aliud eftaccu 
iantibus refpondererquod in defenfioneauc natione fola po^ 
fitu eft:aliud inftituerequod nos Facimustin quo neceffe eft do 
dtring totius iubftantia continerimo defogi bunc labore; ut im^ 
plerem materia quam Cvprianus non eft exeeutus in ca orat6e;q 
Deniccrianam (licut ipfeaic)obkcrancej atep obflrepcntem,ueri 
tati redarguere conatur:qua materia non eft ufos ut debuit. No 
enim ieriptuep teftimonus:qua ille uti<^ uanam; fidtam; comen 
taticia patabattredai^mentis 5C ratione foerat refellendi. Naj 
cumageret contra bommem ueritatis ignaru} dilatus paulifpcr 
diuinislciitionibus;formarebuncaprincipio tanq rudem debu 
it:eiqi paulatimlucisprindpiamonftrare:netotolumine obip 
(^tocaligaret.Najftcutintansfolidiacfortiscib!capere uim no 
potcftjpbftomacbi toieritudine; fjliquorelatftisacmoUitudlc 
alitur; donec firmatis uiribi uefei fortioribi poffittita 6C buic 
oportebac;quia nondum poterat capere diuina; prius bumana 
teftimonia ofFerri;idcftpbilofopborum5C biftoricorup ut fu^ 
is podiTimum refutaretur auAoribus. Quod quia ille non fedt 
raptus eximia erudidone diuinarum litterarum :ut bis folis con 
tenti eftcc^gbus fides conftac;acceffi deo infpirante ut ego fecere^ 


£C frniul ut uiaj cfteris ad imitadu patarem:acfi boracu noftro 
do Ai boicsacdilerci bucfec6ferrccoeperit:5C fgenia lua uimqj 
dicendi mbocucritatis capo iaAarcmaluerintreuanimrasbreui 
rcligiSes filias: dC ocafura efle oej pbilofopbia nemo dubicaue 
rictfi fuerit oibus pfuafu 3 cu hac fola religione:tu etia fola^ 
uetaeiTelapiemm.Sedeuagacusfum longius guolebam. 

Cc apiculum.V.Deiufticia quam non modo pbiloropbi;fcd 
eoampoetf qui eos pcfccfferunt tantis quf Gerunt uinbus.Et 
quomodo pro uero baberi debeat non Ggmento poetico:^» iu/ 
fticia terras incolebat regnate lacumo;6C aurea fuiue cula; fed 
loue regnante iuGidam elTe fugatam. 


^ Vnc reddenda eft yde iuGici^pofita difputatio ; quf aut 

f ipfi fumma eft uirtus:aucfonseft ipla uiaucisrquam non 

mo pbilofopbi quf fierut;red poetf quocp g priores multo fue^ 
rut;3< ante natu pbilofopbif nomen^p fipietibus babebant.Hi 
planeinteUearucabefTebacatcb^bumantsreacp finxerut ofFen 
ramuicusbominuceiIifrcecerra:incfluqp migraiTe^tep ut do-^ 
cer«: gd fit iufte uiuere(Solcnccm prfcppta g ambages dare)^^ 
Saturni ceporibus:quf iUi uocat aurea repetunt exempla iufticif, 
narrat)^ in quo flatu fuerit uicabumana:du illa in terra morare^ 
tur;qcr gdem no ^ poetica fiAione:fcd pro uero habendum eft. 
Saturno em regnante nodu deo^ cultibus inflicutis: nec adhuc 
illag^ead diuinitaris opinionecolecrata^deus uci<p colebat: 6C 
ideo n5 erat ne(p difIaitiones:necp inimicitia :ne(p bella. Non'' 
duj uelanos rabies nudauetat^iesrucgermanicus C^farin ara^ 
tbeo loquit carmIe.Nec cofinguineis iiierat diicordu nata im^ 
mo nec ^enigenis gdem:fed ne(p ulli omnino gladu g nudaren 
curfueruc.Q.uisenIpifrenceacuigenceiufticia:aucde tutela fui 
cu nemo inGdiara:auc de pemicif alterius cogitacet:cum nemo 
quicgcocupifcerecfMalebattenui contenauiuerccultumc Cicc^ 
roiufuo narrat:qdcftpropnumnoftrf religionis. Ncfignare 
gdemaut partiri limite campum fis erat:in medium qu^cebant 
^^uippecumdeuscommunemonmib^terramdedifiet:^ co- 
mune degerent uicam:n5 ut rabida dCftirens auanda Gbi omnia 
uendicarenc.*neculli deeflet quod omnibus nafcerecur.C^octx 


poecfdiAutnficaccipiopoitetmonutcxiftimemus nibil om- 
nino tuncfuiffe priuari:fed more poetico figurarum: ut intdli^ 
gamus am liberales fuiffe boniinestuc natas fibi fruges no indu 
derenc:nec foli abfconditis incubarentrfed pauperes ad comuni 
One proprij laboris admitterent.Flumina ianilaAis: iam flunii 
na nedtaris ibanc.Nec miru cum proptuaria iufto^c benigne pa 
ceret omnibus:nccauacitia intercipies beneficia diuina^nien fi/ 
timtp uulgo &cerec:fed omnes ^qualiter abundarec:cum babcn 
tes non habentibus large copioleq? donarenc. Sed poftq Satuc/ 
nusa filio pulfus in latiumcp dclat^eft. Arma louis fugies: re 
gnis exuladepcis:cii iam populus ufnoui regis'metu:uel (p fpo 
ce deprauatus^deu colere defiffetiregemqj pro deo habere coe/ 
pifTecrciiipfepropemodu parricidaexeplocpterisefTeciaduio 
landapiecatedeferuit ^prie terras luftimmauirgoifed non ut 
ait Cicero.Ec louis in regno cpli^ in pte refedic.Quomo emm 
poterat in eius regno refidere aut comorari: qui patrem regno 
expulittbello perfccutuseftiexule toto orbe iadtauicilUe.malum 
uirus ferpentibus addidit atris:prf daritp lupos iuffit:ideft odi 
um dC inuidiam 6C dolum bomimljus f^t luteflent tangferpe 
tes uenati icam raoaces q lupi.Quod quidem uere fadunt bi qui 
iufiosacfideles(feo,perfequucur:danc<^iudicibusffuicndi ad^ 
uerfus innoxios poteftatem.FortafTcaliquid eiufinodi Jupitec 
fecericaJexpugnandamtoUendamcpiufticiaj: 6C ideo OTcrafle 
ferpcntesacluposacuilTetradirur.Tum belli rabies 6C amor 
fucceflit babMidi:ne<^ immerito.Sublata eni dei religione:boni 
quocp ac mali fcientiamperdidemnt:fic bominib^ intercidiccd 
munitasuitftSCdireptumfocdus fodetatis bumanf.Tum in^ 
ter fe manus inferere cocpcrunc,6C infidiari: SC gloriam fibi ex i 

humano ianguine comparare, 

Capiculum.vi.Qj, cupidicas^fons maloruomninm,expulfa 
iufHcias fuaspdefi iniquiinmas^mulgauit leges. Et quomo fB 
loue naturp confortes feruituti fiibipceritaud«:auara:ambido 
fa:fupcrba;6C crudelis impietas hominum : 6C aureum expulit 
fpculu;quod fola &cit puritasuerp religionis. 

omniu maloy fons^cupiditas erac:quf fcilicctex 
jy ^d>tuueremaieftaaseiiipic;notnienii no p arddpab anr | 


i 


algs.bi qiiibus aliquid afSuebattfed aliena quocj rapfeanc in pri 
uatu luc^ trabences omniarSC quf antea in ufus bominu em lin 
guli laborabant:in paucoy domos conferebanc;ut enim Cfteros 
femitio fubiugarcnc in primis neccflariauitf fubducere & colli 
gere coeperuc.Ea^ firmiter coclufafcruare^uc beneficia cflefiia 
fecer«fua;ionppcerbumamcate;qufnullam ipfiserat;fed ut 
omnia cupiditatis 6C auaricif inftrum^coder« deges ctia fibi 
nomine munitasriniqinmasiiniufiifllmart^ianxerutiqbus ca^ 
pinas 6C auariria fua cotra uim multitudinis merent. T atii igit 
audloritate,quantuuiribus,autopibus3uc malida.preualebanc. 
Etqm nullu in bis iufticif ueftigiu fiiitrcuius officia funt buma 
nitasrfqtasrmifericordia; iam luperba tumida infqualitate 
gaudcbantraltiorefcpfecfcerisbominibus^latellicum comitam 
ferro SCinfigni uefte fiilgebat.Hinc bonores fibi fiCpurpuras 
6C fefces lucneruc ;uc fecunu gladioi^t^ terrore (Bnixi ; qli iure 
domino:^ perculfis ac pauendbus imperarenttin bac codiuone 
bumana uica rex ille coftituit; g debellato ac fugato par«e no re 
gnurfed impia tyrannide.m fiC hominibus armatis occupauit. 
Htaureu illud iufiucp f^culu^ fufiulic:coegiccp boies malos SC 
impios fieriruel ex boc mfo g» ipfos auerat a deo ad fe adotan^ 
duiqdf terrorinfolenauimf poteftatisexpreffcrat. Q.uis enim 
noninemereteumquemannacingebantiqueferri 6C gladioruj 
infumis circudabati Aut qui parceret alieno: g ne patri fuo gde 
pepccratlQ^uemuero metueret quidcanaj robufti excellentetp 
uiribusgentem bello uicerattoccifionc deleuetat! Q.uid mirum 
fi omnis multitudo infolito metu prcfTarin unius adulationem 
coceffetatlHunc uerebantibuic bonore maxiniu deferdiant. Et 
qm motes ac uicia regis imicarigenus obfequu' iudicabaf, Abip 
cenmt omnes piecatemme exprobrare regi Icelus uiderentur.fi 
pie uiuetenc.Sic aflidua imitatione cormpdidiuinum fes reliq^ 
runc:5C paulatimmaleuiuendi cdfuetudo mos fedbis efi. Nec 
iam quicg ex antecedentis foculi pio atqj opdmo flatu manfit: 
fed expio fa iuflicia dC ueric^an feciitrabes reliquit boib^ erro> 
te:ignorantia:cfcitate.Imprudettsigiturpoctf:gcam ad cfluj 
coniugilTe cednerutudeft ad louis regnum.Si em Ifculo quod 
uocv aureu iufhcia in terra 6iit:a loue udq^ puUa efligaureu ff 
ailucdmutauic.Spculiauccdmucado6Cexpulfio iuflicif nibil 


aliud(uc dixi)| defercio diuin? religionis putanda eft: quf fola 
clFecit ut bo boiei cbaru babcacteucp fibi frafnitatis uinculo Ici- 
at effecoftriftu.Sigde pater idem de^ eft dei patris ccis 

beheScia cu bis q no babent partiannulli noceat: nuUii premat: 
no fores claudat borpiti:no aure precaci:red fit largus:benefic9: 
liberalis:quas regias elTe laudes T ullius exiftimauicJdf c eft 
(fto iuftida:8C bocauteu fpculu:qd loue renate primu cormp 
cum:inox,5Cipro£<omnieius_pgenie c6lecrata:dco^ multoy 
cul tu fufcg pto.fiierat omnefublatu. 

^Cap .tjii.De aduetu Cbrifti aureu fpculu rcflitUCTis in electis, 
ideftuera reformatis religione.Ec^uircus innotercat: dC ,pbaf 
exercitio uicio^:ut liquida fit quare deus mala efle permilecit, 

0 Ed deus ut parens indulgeciflam^.-appropinquate ultimo 
temporenunciumifittquetusillud i^ulu fogatacpiufii^ 
Ciam reduceret:nebunianu} genus maximis dCppetuis agitaret 
erroribus. Redii t ergo fpecies illius aurei temporis:6C redd ita q 
dem terrftfidaflignata paucis iuftida cft:qufnibil aliud eft: § 
dei unici fola pia ^ religiofa cultura. Sed moucat fortafle ali^ 
que^cur fi bfc fit iufticia:no omni humano generi fit data.nec in 
ea multitudo uniuerfa cofenfcritfmagnf boc difputationis eft: 
cur adeo cu iufticia tertf daret fit reteta diuecficas: quod 6C alio 
loco de:laraui:8Cubicucpimportuneincideric explicabit. Nuc 
defignare id breuiflime fatis efttuirtute aut cerni non po {fenili 
babeacuiciacocraria:autn6e{rcgfeAanifi exerceatur aduerfis. 
Hanceni deus bonoy 5C maloy uoluit efle diftanda:ucqualita/ 
teboni ex malo fciam^.Itcmmali ex bono:necaltcri9ratio intcl 
ligi fublato alcero pot: deus ergo no exclufic malutut ratio uirtu 
tis coftare poffet. Quo em patientia uim fua nome^ retinera: 
C nibil effet quod pad cogcrcmurlQuomo laudem mererer de 
uota fua,fides:ni£i effet aliquis qui a deo uellet auerterel Nam &C 
ideo poGores elTeimuftos permifit:ut cogere ad malu pofTent: 
ideo plures ut uirtus effe predofk quod rara eft. Quod quidcj 
ipfu; Quintilianus egregieacbreuiteroftendicin capite obuo^ 
luto. Nam quf inquit uirtus c{famnocenria:nifi laudem raritas 
dediflec^Verutjnaturaficcoparatueftrut odiu cupiditas: ira 
in id quod incubuerint agant cfcosfupra bominem:uidcf culpa 


uaore. .Mioquin fi natura pates, omnibfeffectus dedilTec;5C pie 
eas nibil etac.boc§ ueru fitrdoceat neceffitas ipfa rois. Si eni uir 
tus eft malis;ac uicijs fortiter repugnareiapparet iine malo ac ui 
do nulla cffeuirtuteiqua deus ut abloluta perfedtam redderet: 
retinuit id quod erat ei c6trariu:cuquo depugnare poflet. Agi^ 
tata enl malis quatiencib^:ftabilicate capit:6C qua to frequent im 
pellicur:canco firmiter roborat.Hecnimi*^ caula efFecittut quis 
iit bominib^miiTa iufticia tamen aureu ff culu non clTe dicatur: 
(f malu non fuftulit:uc retineret diuerfitatem: quf iacramentuj 
diu inere ligionis condnet fola. 

Capi.fiu. Quare iufticia, qug improbatio cft,no uideat ab bo 
minibas.Et $ bo dei templu eft.no au^ uel lapides.Et q> dc^uir 
tutibuscolendus eft no cormpabilibus donis. Et ^ omnia nia^ 
laexeo ^ueniuKqjpluresdycoIunticpfiunusfolusuerc colere 
tur.-oesiurafiatcmitatisagnofcerenc 8C exerceret. 

^ Viergo putant iuftum effc neminerante oculos babet iu-- 

^fo ciamifgd eam nolunt cernere. Quid eft enim cur illam 
uel in carminibus uel in omni Termone dcfcnbattcoquerdcs ei^ 
abl'encia,cu fit ficillimu bonos elTe fi uelintiQuid uobis inanej 
iufticiamdepingitis;5Copcaciscaderedecflotanq in aliquo fi 
mulaebro figurataiEccein confpectu ueftto eft:fufcipite fi pote 
ftisrcac^ in domicilio ueftri petitoris coftituite.Nec difBcile nec 
alienu a teporibus exiftimctis.Eftote fqui ac bonirSCldjuet uos 
fua fponte iufticia qua quf ricis. Deponite omne mala cogitatio 
nem de cordibus u^ris:6Cftatim uobis illud ccmp^aurcu reuer 
tet :quod aliter confequi non poteftisrqiXi uctudeu colere coc^' 
periris.Vosaucmanentecultudeoy:iuftiaadcfideratis in tcr^ 
ra:qcf fieri nullo patito potifed ne tu qde pocuit:cu putatis quia 
nodu nads dijs iftisquos impie colitisineceffe eft unius dei cul^ 
tumfiiifTcpcr terra:eiusfcilicctqexecracurnialiria:cxigit<p bo 
nicatercuius templu eft no lapides aut lutu:red bomo iple qui fi 
gura dei geftat.Quod templu no auro dC gemay donis corrup 
tibilibus:fed ftemis uirtum muneribus ornat. Difdte igitur u 
qd#Bi uobis reliqug metis eft:bomines ideo malos bi liuftos ce 

do coIunf:& ideo mala oiardj^bumanisquotidielgrauefce-- 
re:quia deus buius mundi effoAor gubemMor derelictus eft 


«jfurceptgfuntcottaqua&seft^rcligiones impif. Poftremo qs 
necp coli qdem uel a paucis deu fimcis.Q.uod fi folus de^colcrc 
tunnoeflentdif[efiones6CbeUa;cufcimboIes le uni^dcifili^ 
os elTeadeocp diuing nareflitudinis £acro 6C inuiolabiliuinculo 
copuIacos:nulIpfieretinfidif:cu-^fcii:«,Sufmoi poenas deas - 
alacu incerfedtorib^prgpararettq cladeftina fcelcra ipiasetiaj 
cogicacocs prpuidecmo efimt firaudcstneq rapinp: fi deo prg 
piece didiciflencifiC fuo dC guo efle cocenti:ut fiagilib^ 6C cadu^^ 
cis folida dC f cema prpferrec.N6 cffent adulteria 6C mulieru 
ftitutoes 6C ftupradi eflec notu oibusdanariadeo, Quicqdap 
petit ultra generandi cupdiute.Ncc foemina necelfitas cogeret 
pudore fuu ^pbanaremt uiitu fibi obfcpniffimu qrat,cu & ma 
res libidine c6tineret:6Cbabentiu pia fiCreligiola collatio non 
babecib^iBuetiirct.N5 elfent igit ut dixi bf c oia in cerris mala: 
fi ab bolbus in lege dei coiurarcnf: fi ab uniuerfis fiertt quf un^ 
nofter popul^opcrafiq beat^eflctigtp aureus bumanay rerufta^ 
tus fi p cotu orW mafuetudo:5C pietas:6( pax:5C innocentia; 6C 
fqcas;6Cteperacia;8Cfidesmoraref,Deniqad regendos boles: 
no opus ee tamultis 5C ta uarfis legib?:cu ad gfoftamocetia dei 
lex una fufEceret;neq carcerib^ineqgladijs prf fidu;neq terro^ 
re poenarurcu prpcf ptoy cf leftiu fiubritas humanis pcdtorib^ 
infiiia ultro ad iufiici^ opera boles erudiret.Nucaucmali boies 
funt ignoracoe rcdti ac bonirqd gde Cicero uidit.Difoutascnij 
de legib^ ficut unainqteademq nacutapiudus omnib^partib? - 
incerlec5gruCTibuscol^ecacnmtur;ficomncs homines inter 
fi natura confiifi prauitate diirentiunt;nec fi intdligunc effe co' 
ianguineosdC fubipdtosoesfub unamcadmqtutela;qd fitene 
recurdeoy^fedtouita boles uiuerent.Vniuem igit mala 
bumanum genus fiipfiim inuicem coficit : iniufius atqi impius 
deo:^ cultus induxit. Nec em poterat retinere pietate; q comune 
omnium patre deu tanq^digi ac rebelles fiberi abnegafient . 

C Capi.b<.Qimiquiiu(liciaquafibiabeflcfentiuntomnibus 
abeffe putant :SC in eos q iuftiores dC innocentiifimi iunt;aQ:od 
us uiunc:idefi in feruos Cbrifii menfura patru impletes q ca-* 
putomniuiuftorumCbriftumocciderutreo diilimilicudo 
uitp cnminoff fidat ianguincm innoccndum. 


s Onnung tn fentiuc Lt malos ea€:£< uete;: ff culo^ ftatum 
j ^ f laudat:dC demorib^fuismeritifcpcoifCtacabefreiufticia^ 
qua obuerfa-c oculis luismo tm no fufcipiucnec agnofdit: urf 
cda uiolenteroderuc:SCgfequutur:&externuarecocedut.Fm' 
gatnus banc incerim no e£reiufticii;qua nos iegmuc; quo fi lUa 
ucneric.qua ueri putac:ea recipiCTglaniacfSC occidunt eos quos 
dC ipfi l&tenc imitatorescffe iuftoyrcjibona operant Si iufta: cu 
fi tatumo malos ocdder«:digni efient ad quos iufticia no ueni 
rctrcui nulla fiiit alia caufabnquedi terrarq bumani cruoris effii 
fiorgcomagis cu pios intficiat:6< ipfos iufiicip fedlatores^ bo 
ftib^ducatfimmo uero pluiq^ boftib^igbus utitp cu alas eoruj 
SC opes:6Cliberos ferro SC igni appCTatrtn pcic uidtis &C eft loc^ 
inter arma clfmrtip. Aut fiadeo placuit: nibil plus in eos 

St qua ut ocddant.-uel in feruitute abducant. Hoc uero inenarra 
bile efirquod fit aduerfus eos:g. malefecere nefriut.Ec nullinoce 
tiores babencrq^ iunc ex oib^ innocwes. Aud« igit boies ipro^ 
bifTimi iuftidp fecere mrtione;g feras imanicate uincut: g placiv 
diffimu dei grege uaftatrceu lupi rapaces^atra in nebularquos im 
proba uctris exegit cf cos rabies. Ve^ bos no uetns cordis ra-’ 
bies efFerautt.Nec atra innefaula:fi apta prcdationcfiraffanfinec 
eos ung cofddaa fccleru reuocatrne fanctuac piu nome iuftiaf , 
ore illo uiol«::q<f cruore innocetiu tang ridhis beftiaru madrt. 
Huius cati SC ta ptinacis odurqua potifiimu cam effe dicamus^ 
ucru neucritasodiu pariat utaicpoaa^fi diuino fpiritu inftl^ 
dtus/An erubefcunc coram iuftis 6C bonis efle nequa : an potius 
ut]:ucp:'Na SC ueritas ideo femper inuife efi:g> is g peccat uulc ba 
bercliberu pcccadi locu:nec aliter putat fe malefeAorii uolupta 
cibus fccurius pcrfirui poffeig fi nemo fit cui deli(^ta no placeant. 
Ergo tang fccleru SC malidf fuf ccftes:cxcirparc funditus nitun 
tur SC tollcre:grauef<5 fibi pucant:cang uita corii coai^uat.Cur 
eni fine aliqui intepcftiue boni: g corruptis moribus publicis c6 
uiciii bene uiucndo fedatlcur non omnes fine fque mJi:rapaces 
impudici:adulteri:pcriuri:cupidi:ffaudulenafquin potius au-- 
fenntur:quibuscoramaleuiuerepudct:gpeccannufontt SC fi 
non uerbis <p tacenc:tamen ipfo uicf genere diffimili feriunt SC 
uerbcraciCaftigarc eniuidetur gcufp diflede. Nec eft magnope 
mirandutfi aduerfus boies ifia fiut:cu aduerfiis ipfu deu Jiptcr 


eandecatn infurrexericeria populus in fpecofticuc^/necdei ne^ 
fcius:feqt<p iuftos cade nec^cas:quf ipfuj iuftidf uiolauit au^ 
rtore. V exac ei^o 6C exqfiris poenarum generib9excruciat:pa' 
ru 9 bab«: interficere quos oderunKnifieda crudelitas corpori^ 
busilludat:fi q aut doloris uel mortis metu:uel fuapte pfidia cg 
leftelacrametudeferucrint:adfunefta facrificia cofenferinc:eos 
laudat bonorib^mactacmt coy cxeplo Cfteros illiciant. Qui 
aut magni exiftimauerit fidercultorefq} fe dei no abnegaueiudn 
eos uero totis camificinp fu? uirib^ueluci fanguine Gtiatncubut 
fiCdefpacosuocatttf corpori fuo minime pcut:qfi qcq defpati^ 
effe pofficig corqre ac dilaniare eu que fcias moc^. Adeo uero 
nec pudor ullus apud eos fupeft:a qbusabcft ols humanitas: 6C 
detorquet in boles iuftos couicia fibi c6gruecia:impios eni UO' 
cac:ipij,f.p« 6C ab humano iangume abborretestcu fi 6C iu 
os confiderent :6C illorum quos tan§ impios damnat:iam intel 
ligat q medaces fint:6C bis oibus q aduerliis bonos aut dicunt: 
aut faaut d^iores.No eni denoftro:!^ deillo:^ numero femg 
exiflutrq uias obfidat armati:maiia pr?denc:ud fi pala craiTari 
n5Iicuit:uenenaclam tepcrCT:q uxores necet ut dotes eay lucre^ 
cur:auc maritos ut adulteris nubat:q natos ex fe pueros aut ftran 
guln:3ucfinimiupufueiincexponac:qlibidmes incefias neca 
filia nec a foroce:neca matrerneca iacerdoce contineant: quiad^ 
uerfus ciues fuos patriae^ coiuret:q necpeculleu cimeat:q denit^ 
facrilegia cdmiccac:dC deo quos colut templa difpolient;dC ut 
qu?leuiafuniat<^muficatadicam^:qm bpteditates captenttte^ 
(lamenta fupponantriufios b?redes uel aufirat uel excludant: q 
corpora fua libidinibus ^(licuanc:qui denicp immemores na 
rifimccufoeminis^pacieriacercnquil^dtimma quo^ cot^is 
fui parte c5cra fis omne polluat 6C^pbanet:qui uinlfi fua firro 
m«ant:8f qd" cft fcekrari^:ut fint regionis anriftites qui nec ui 
c? quide fu? parcant:fed extumendas publice aias uendant: qui 
fiiudiccsfedeanc:aucimmcritosperdantmercede corrupti:aui 
noxios impune dimittanc:quic?lu quocp ipfum uencficus appe 
tu tanq eo^ maUria terra no capiar. H?c inq SC bis plura fcelera 
urii^ ab bis fiunc:q deoscolut.Quis int b?c tot tanta^uftici? 
locus eiliEt ego demukis pauca collegi:n6 ut arguere: (^ ut ofie 
derem«quiuolenc{cire omnia: Senec? librosin manu lumant: 


quimo^ uicio:u^ publico^ 5C defcripcor ueriffinius; SC accufa 
coracerrini^ fuic.S; 6C Lucilii^ tenebrofa^ ifta uita circufcripce 
brcuitercp depinxit:bis ^-Cib^. Nuc uero a mane ad nocte fefto 
atcp^fefto :Toc^ ite pari^cp dies populuf<^ pacrefcj ladtare idc 
foti 6C o& decedef nui^. Vni featc^ eide ftudio o« dedere dC 
arci ^Verba dare ut cauce poflint pu^arc^dolofe Bladitia certa 
re bonu fimulareuu^u fe.InCdias facere ut fi boftes finc olb^oes. 
Nff o aut pplb ^d bo^ pot obijceretcui^ Ois religio eft fine fce' 
Iere ac fine macula uiuece.Cuigic uideatfe ac fuoseaq diximus 
gcreremf os aut nibil aliud operarimifi pquu &C bonu;pocerant 
fi qd fapcrrt ex boc intelligere:6C illos g bonu 6ciut piosee: SC 
fe impios g nefenda comictut. Ne^ cni fieri pot ut g in oib? uL- 
tpfupaAib^nperratnnipafummaerrCT^oceft in rcligioneq 
rcru omniu caput eft. Impietas enl fufcppta in eo qd eft fummu 
bonurp cfcera uniuerfafrequCTat eocp fien no p6c:utipG g errat 
in omni uita:n66Cin religione fellacut:qm pietas in mmmo re 
gulam tenens: tenorem fuu feruat SC in cfceris.Itaficucin utracp 
parte de conditione cetuqupgerunf:qlisfitfummaipa nofcaf. 

^TCapiTx.De impia iniquoy g deu nelciut pietate: 5C gd SC ubi 
fit ucra piaasrqua deo cultores affeg ncqunt ^ptiiBif dtas cas. 

O Perppreciu eft cognofcetc lUoy impietatemt ex bis q clp^ 
meter ac pie£iaut:poffmc intelligi ^ia fincrqup ab bis co 
cra iura pietatis gcrunr. Ac ne que uidear indpment inceflererali 
quamibipfona poetica fuma;quf fdtuel maxirnupietatisexc/ 
plu. Apud marone.Rex ille quo iuflior alter; Nec pietate fiut: 
nec bello maior fiC armis.Quf nobis documeca iufticip jptuiitf 
Vinxerat fiCpoft terga nian^;quosniitteret umbris Infermcp^ 
fo fparfuros fanguie flamas.Quid pot ee bac pietate demerius: 
gmortuis bunianasui(ftimasimolare;5C igne cruore bominuj 
tang oleo paCrereiSj fortafle boc n5 ipfi^uiciu fuerit 15 poetp: g 
infignc pietate uiriiinfigmfcelcre foedauit.Vbi eftigif poeta 
illapietasquam f^piffimelaudasiEccepius Aeneas fulmonccre r 
atos.Quattuor bic iuuenes totidc quos ^ucat ufeusV iu«cs ra • 
pitlferiastquosmioIetubrisrCapciot^ rogipfudatfiguieflsm 
mas. Cur ergo dicebat code ipo tpe q uidos boies ad imolatoq 


mictebacfEgdeni ^ uiuiscocedere uelle: cu quos uiuos habebat 
m pcacetuice pecudii iubct occidi: fjb?c(ut dixi)culpan 5 ilii? fb 
icr^Ifas fortaffe no didicerat : tua g cu eis erudit^ ngnorafti 
cugdeiT^iccasiSC illud ipmqd nefetietqd deteftabiliter fecit; 
piecatisofnciueflecredidiftiiuidelicetob boc unu pius uocaf: 

patre dikxit.Quid 3 » bonus Aeneas haud fpemeda precances 
trucidauit,adiurat’cm p eunde patre: SC fpcm lurgte iuli neqg 
pepcit fiirns accenfus & ira.Quifg ne igit putet huc aligd in fe 
uirrutis babuifle:g 6 C furore tang ftipuk exarierit: 6 C maniu pa 
tris p que rogabat oblitus ira ftf nare no quierit. Nullo igi£ mo T" “ 
piusiq no tm no repugnates:fed eda precates inteceniit.Dicj hic 
aligs:quf igif aut ubi autquabscfl pietasiNimiru apud eos qui 
bcUa nefduc:g cocordia cu omni ui feruattamici funt etia initni 
cis:go&boies^featdbu$diliguc:g cohibere ita fciuctonine^ 
animi furore craquilla modetatoe lenire. Quata igit caligo: gta 
tend>ray 6 C crroru nubc^ominu pedtoraobduxittgcu fc ma^ 
ximc piospucacica maaefmt impw. “'Quanto cni religiofius tet 
t^nisifeis mnulachris feruiucicatomagis icderati aduecfum no 
men diuinitatis uerp exifeuc.Ica(p^p metito impietatis Tupgraui 
ord>^malisrppeuexan€:quo^cam (pnerauc:fortunf,culpaom 
nis afcribif :dC locu inuenit Epicuri pbilolbphia nihd ad deos p 
tinere cenrencis:necgracia eos tangimec ira moueri: q: 5C contep 
toreseoy fppe uideant beacosiSC cultotes ffpc miferos. Qnod 
eo fetiq: cu religiofi uideantur dC natura boni:nibil tale credun-'. 
tur mereri ^e Ifpe patiunt. Cofolant fe cnaccufetionefortunf: 
necconfenaut quod fi elTet ulla: cultoribus fuis nung noceret. 
Mento igitur huiufmodi pioate poena cdlegcuridC offenia di-- 
uinitas fcelere bominuj praue religioi'ocu:graui eos infortunio 
nudbac.Qui licet fan^ moribus uiuac in lumma fide atq} mo 
cencia:tame ^ deoscolunquoru ritus impios ac prophanos de 
us uerus odio balKc:a iufhoa SC a nomie uerp piecuis alieni fut. 
NecefediiGciledocei:e:cucdeorumculcoresboni&iu(hee no 
pofCnt.Quo em fim^iine ab fbncbunc:qui colunt crueKs deos 
MarceaccpSellonalQuoaucparecibuspaccenCjqui expulTore; 
pacrisfid lounaut natis ex fe infentibu^ui colunt iwimumi 
Quo pudiciciacuebunfiq colunt deanucUi dC adultetaidC quali 
apuddeos^feicucalQdofearapinisdC fraudibus abfiinebut: 



qui metcuri) fiirca nouerucidocecis no fraudis cffe decipererfed 
aftudf iQ.uo libidiescobercebdttg Ioue:Hercuie:Libe^: Apol 
line:cf cerofcp uencrat fquoy adulteria 6C ftupra in mares 6C ibe 
minas no tm doctis noca lunt:f; expmunt caa in tbeacns accp ca 
eant :ut fine orbus notiotaiPolTunc ne in^ bfc lufti ce boies: qui 
eda fi natura fine bonitabipCLScndus erudiant adiiufticia^ Ad 
placaddemdeuquecolasbisrcb'’6p^ efrr^b^Uii gaudere aede 
iesAarifcias.Sicfie,utuicacolmudc^^^eatenummis fui for' 
nietr gm r eligiofiflimueftcult^miican. 

Capi.xi.Q^perfeeutorescbriftianoynomo bef^if fuerint: 
fi ipis bcftus bruriores dC crucio res.i^uib^bC qre tormetis mar 
tyresafEdac. 

is igif bommibus,q deoy fuorii moribus cogruuc: <f gra 
1 ^ yu iseft 6C acerba iufticia;eande impietate lua,qua m cf cens 
rcbusucuntraduerfusiuftosuiolemer exerefr. Nec immeritoa 
^pbetisbefrif noianr.Prf clare itacpMar.Tul.Etcni fi nemo e 
inquit:qmori malicrq conuerti in aliqua figura beftif :guis men 
cem bois babinirus,quaco efr mifenusin hominis figura animo 
eircef^ratolMibigdem tanto uidccur:quatoeft prfftabilior a 
nimus corpore. Ai^mantur itzcp corpa bf luaru:quib^ fune ipi 
ff uiorcsrfibicp adeo placet g» boies fine nacirquoy nibilnili lini 
amenta & fumma figuram gerunt. Nam qscaucatustquf india: 
qu^ bircania:ca Imanes ta fangumarias befrias ungaluitiQ^uoni 
amferayoli^ rabiesufipaduecrisiacietate furittfrme^ Icdaca 
^tin^coqefcic.IUaeftuetabeftiarcui^unaiuIIione fimditur ater 
ubicp eruor. Crudelis ubi(^ luCtus ubicp pauor:6C plurima moc 
ds imago. Nemo bui^catf bfluf Imanicate poc p merito deleri' 
beretqui uno loco tecubasrtn g cotum orbe dmtibus ferreis ff ' 
uic:d( no cm arcus bominum di{ripac:red£C oiraipfacominu' 
it^SC in cineres fildicmeqs exta lepulturf locusiquafi uero id afe 
&'Ct^:qui deu cdficenc:uc ad eo^ fcpulcbra ueniacuruic no ut ipi 
ad deu perueniac.Qu^ nam illa fericas:quf cabies:qup infania e 
luce uiuiSjCerram mortuis dcne^dTelDico igic nibil eflemiferi^ 
bis bominibustquos minifrros fiuorisalieni:quos {acellices im 
pjp lulTioismeceltitas^ir inucnitj^c. Non enim bonor ille aut 
^uecftio dignitatis fiiic:fedbomIsdanado ad carnificina:d|iUe ^ 
ro ad poena fempiccma.Quf aut g totu orbe finguli gef^c;^ 


enarrare impoflibile eft.Quiscnluoluminu namer^ capiet ti 
infinita ta uaria genera crudelitatisi Accfpca em pcate:^ fuis mo 
rib^ 5 r<^fpuic.Alij ^ nimiatumidimeplusaufifucg uidebant, 
aUj fuo ^prio aduenix iuft os o dio : gda naturali mecis feritate : 
nonuUi ut placertt:5C boc officio uiam fibiad altiora munira; 
alu ad occidedu prpcipites extiterucfficut un^ inpbrygia guni- 
uerfu populu cu ipo pariter coueticulo c6cremauit:fj bic quato 
fpuior cato clgmetior inumit .Illud uero peffimum gen^efttcui 
clpniecipfpecies61fabladit:iilcffuior:illegrauioreftcarnifex: 
g nemine ftatuit occidere.Ita <5 dici no p6t:buiufm6i iudices q/ 
ta dC ^rauiatormeco^gcnera cxcogitauericmcadcfFecitu mo 
fici fui puenirenc.Hpc auc no tm ideo feciunc ut gloriari pomnt 
nalld fe mocedu pemi(fc.Na 6C ipe audiui aliquos glonatesi cp 
aiminiftracio fua in bac pte ftiericincruenta;fj 6C inuidif ca: ne 
auc ipi uincanc:auc illi uirmcis fiip gloria cofequanc. Itac^ in ex^- 
cogtcadis poenay generib^rnibil aLud quiitoria cogitat.Sciuc 
enuercame illud eife SC pugna. V idiego in Bitbyniaprf fidem 
gaudio mirabilicelacu:an§barbaroy gente aliqua lubegiflee: 
^ un^ 3 P bimiu magna uirtute reftiteracrpoftremo cedere uifus 
cft.Cotcndut igit ut umeat: 6C exqficos dolores corporib^imit 
CUc:6C nibil aliud euic3c:§ ut ne coti morianf. Quali uero mors 
tmsee beatos &ciac:acn6 etia tormeta quato fiiericgrauiorattan 
co maiore uirtutisgloria pariat.IUi aut pcinaci ftulticiaiubec^cu 
ca cortis diligner adbiberi:uc ad alios cruciacu^mebra renouen 
mr;6C paret nouus fanguisad poena.Quid ca piu:ta bcneficuj; 
tabumanu fieri p6ciN6cutalfenctafolicitequosaniarCT.Hfce 
deof difciplina. Ad h§c opa cultores fuoserudiuc:bpc lacta de' 
fider3t.Qum etia fteleradlTimi boniicidf contra pios ipia iura 
codideruc.Na SC cofticutoes lacrilegp 6C difpucatoes iurifpito 
ru legue uufte.DomitiMe offido^pcofulis^ibro fepdo,flcripta 
prindpune&riacollegit:ucdoceret ^b^ poenis affia oporteret 
e os:q te cultores dei cofiterenf . 

4] C^pi* xii.Quo ipfi camifidb^grari 6cd funt q diligunt ini- 
micos.Et ^ expedbili^ cft elfe bonu SC malu putadrq nialu efli 
fiCuided bonum. 




crudelicatifcp docftorcs:iuftos efTe fe tn ac prudentes uideri uo- 
iuctcfci dC bebecesacreru uerJcacisignarii Adeo neuobis o p 
dite mec^ inuifa iufticia e>it ea fumis fcelenb^adeqtisi Adeo ne 
apud uos pericinocedarut ne morte ^dc ftplic^digna iudicecisf 
f? fupra ou &cmora babeacrnuUu. &cm^adniiccere:pectui<p puy 
ab 01 fceleriscotagioe pftacei- Ecqm coif cu deo^ cultonb? log' 
mur;liceat g uos bcne&cerenobi{«.Hf c e em lex nfa:faoc op^': 
bpc religio:G uobis lapides uideinut:imitamini/i ftulti cocen^. 
teautccia ridetefi libet. Nobisenifhilticiant'ajxleG:qd latra-' 
tistqdafdigitisJNo mideni^ iapieti? urp.Hic ftulticiam malu^ 
mus;hac aplecbimur.Hoc nobis credim^expedire ut uos dibga 
m?:SC in uoiiposq odiftis^oia coferani‘^.Eft apud Cicerone no 
abborresa ^o loc^ ea difputat6e:q babet a Furio cotra iufticia. 
Qufro inqt fi duo Cnt quoru ait optim^ uir^ fuma iu 
fticiatCngidari fide:alnfignis Icelere 6C audacia;6C fi meo ficcr 
roreciuitasrut bonu illu uicuJccIeracu^cinoroiu,ne&riu putet: 
cocta aut g fit iprobiftim^exiftimet ceiuma j)bitate ac fiderprp^ 
bac opinioc oiu; ciuiu bon^illc uir uexeftrapiaftman^ei de-- 
nic^ auferanefFodianc ocB:danec;uinciat :urac: extniinet;egeacr 
poftremo iurc etia optio oib^miferrim^ee uidcaf ;CctraaQc ille 
improb%udet;colat:ab oib^diligatioes ad eu bonores:oTa ini 
periatoes opcs:oes denicp copif cofcranc; V ir deni<^ optini^oi 
um exiftiatoe dC digniflim^ oi tortuna ludicet . Quis cande erit 
ta dem« g dubitet ucru feee nialitiProfecto qfi diuinaret q no 
bis mala quo cuetura efTenc^pcer iufticia^Hoc pofuit exeplu. 
Hfccni populus nofter patif oiaprratiu prauicace.Ecce in eo eft 
erroreciuicasul’poci^oroisi^toc^:utbonos &C mftosuirosta 
q malos dC ipios pfequaf ;excruciet:danet:occidat. Na ^ ait ne-' 
mine cecamdcmecegdubicautrufeeemalic,Illegdeucis qui 
cotra iufticia difterebacbocfenijcmiale lapiece malum eflecum 
bona exiftinucoerg bonu cu mala. A nobisaut abGc bfc amroa 
ut f^fum ueto anteponam^. An boni noftri qualitascx populi 
potiuspedebiccrroribus:gcxconfci«ianoftta SCiudiao deif* 
Auc aliq nos foehdtas illiciec ung ut no potius uera bonicacem 
cu omni malo:g 61faj cu or^fpericacem Jimus^Sua iibi habeat 
T^na regestfuas diuidas diuites ut logtur Plaut^) fua? uero pni 
dendam prudeptes;telinquanc nobis ftulcicia^ noftcatquam ud 



ex boc apparet ee iapietia:^ ea nobis inuidet.Quis em ftulto m 
uidcactnili g ipe fit aut no tuc adeo ftultimt ftul 

CIS iuidcac:lj ex eo g* accurate folicite grequut:fhilcos no effe 
c5ceduc.Cur eni ca crudelir uidcrnifi cp metuut ne in dies iua^ 
leiceceiufticia,cu dus fuis uaqgfis isliquant .Si ergo cultores de 
oTf iapittcs fut nos ll:ulci:gd niecuuc ne iapietes iiliciac a ftulcis 

^ Capi.xiii.Quod ex eo patet iuilicia cbriftianf religionis SC 
ucritasfideit^ de cultoribus deo^crclcit ecclefia:ljdc ecdefia 
nec niinis,nec tormetis copelli poilint ad cultu deoy,'lic 3 qda fa 
ctificaiTe ex infirmitate legant inuiciiq tn poftea p poenitetia,in 
quo Nouaciani cofutatdurrexeruc fortiores.Et patietia mar 
tyru folidiffimu eft cbriftian? religionis fimdaniffltum. 

® idt nofter numet^femp de deoy cultoab^augeatur^ 
^„J,.Aqiunq uero ne in ipa qdepiecatde minuat :qm peccare bo/ 
mines dC ingnari lacrificio pnciauerciauca deo nopnciualj eni^ 
ui lua uericas.Quis e ca excors t3<5Cfcus:qno uidcat,^ utrarp 
fit pte fapieciai Sed illi malitia 6C hirore Cf cantur ne uideac:ftul^ 
coi<^ arbitrant ee g cu habeat in Xuapcace lupplicia uicare:crucia 
ri tn 6C mori malutrcii poflancexeo iplo ^uidereno eiTe fiulti' 
ciaria qua tata bominii miliap orbe cotu una pari mececole^ 
tiuc.Si ent foeminf Ibc^infirmicate labunf;na interdii ifti mulie 
bre 6C anile fupfticoemnocatiuiri certe lapiutrfi pueri fi adole> 
fcetes iprouidi funcpptKe:macuri certe ac fenes babtt ftabile lu 
diciu.Siuruciuirasdefipicicerceucit^mumerabilesfiulci ee no 
pnc.Si una ^mda una natio ^uidecia carec:c^cetas oes babere in 
CcUignia re^^inettfiee.Cu uero ab ortu folu ufi^ ad occafii lex 
diuina fufcf pca fit:dC omnis ibcus £C ois ^tas iC gens tC regio 
unis ac parib^animis deo feruiac:eadeiic ubitp pauedaiidecom 
tepc^ raortisiintclligere debuerat aliqd in ea re effe rois: qd non 
fine caufa ufi^ ad morte defindancurialigd fimdamenti ac foli^ 
dicatisrquo d eam religione non cantum iniurus &C uexacoe fcb 
uactfed augeat femp & fiidac firmioce.Na bi 1 bocquot^illoru 
malina cduincicig euernlTe fe fimdicus religione dei opinantur: 
fi bomines inqnauerintrcu 6C deo fatii&cere liceat: 5C nullus fit 
ca malus dei culcoi;gn data ficulcaceadplacidudeu rmercecur: 



quidem deuotione maiorc.Pcccati eni cdfcieria 6C met^ poe 
religi oiibr e&cictdC fempcr multo eftfirmiot fides qua repo 
nic pocnicetia. S i ei^o ipfi cu deos arbitrant fibi iratosttn do^ 
nis^ladrificos 6C odorib^placare eos credue:qd eft tandeqd de-- 
um noflru ta imice implacabile putft : utuidcat isna cbriftian^ 
eflc no pofle:g dijs eo^ coaft^inuicufi^libauericfmTi forte con 
taminacos femel putCT,animu traflacurosrut fua fpoce iam face 
re incipiac:qd’p corm^ feceruntiQuisid officiu libens fubeat: 
qdabiniuriacoepidQuiscuuidcatlateru fuoy cicatricesnon 
magis oderit deos ^ptcr qs ftema infignia 8C iprefTas uifcerib^ 
fuis notas geftetllta fit ut data diuinitus pace:^ q fiierut uniuer 
firedeant:6Calius^ptermiraculuuirtutisnouus populus acce.* 
dat.Na cu uidcat uulgus dilaarari boles uarus tormCTo^ gene^ 
rib9:6C inter fatigatoscamifices inuifta tenere patieriar extimat 
id qcf res cft:nec cofefuj ta mPto^mcc gfcueratia morirau uana 
effernec ipla{ patiraa fine deo,crudac^tancos pofle fuperare : h' 
ttoncsSCrobufti corporis uirijeiufmodilaceratoes pferre ncq' 
anticxclamat fiCgemit^edut. V incunf enim doloretqt deeft illis 
ifperaca patictia. Noftri aut(ut deuiris cacea)pucri dC muliercu 
If tortores fuos tacite uincuc:6C exj^mere illis gemitu nec ignis 
p3t.Eant romani 6C Mutio glorient 6C regulotquoy alter neca' 
dii feboflib^tradiditiqcfcapduu puduit uiuere: alter ab bofti' 
bus depbefusrcu uideret fe morte uitare no pofTeimanu foco in 
ifcicrut ^fecinorefuo fatii&cerj boftirque uoluitocciderercacp 
poena uenia qua no meruerat accf pit.Ecce fexus ff mineus &fta 
gilisftas dilacerari fetoto corpeuricp perpetitur non necefTita' 
te:quia licet uitare fi uelinttfed uoluntate q: cofidut in deo. 

4) Capi.xiiq.Deuecauircutecbri{b'ano^;qui in culmine patien 
df cdfticud:pbilofopbos laudatores padmp antecedut uirtute 
pad^i.Ec uanii SC (hiku efi imaginata terrae^ ut deu colere. 

Aecefi uerauirtustqua pbdofopbi quocp ^oriabudi no 
y r e fed uerbis inambus iadatidilTeretes nibil efle ta cogru 
ens mri lapias grauitad.atcp c6ftad^:q nullis terroribus de ien 
ccnda&^pofuopofledcp^tfedtanri efle cruciari 6C mori: 
ne fide .poatme ab ofHcio diTcedat : ne metu mords aut dolore 

n 


«cetbo fubadtus aligd fedat iniufturnifi forte ddirarc illis uide 
tur.Flaccusmliriciscudidc.Iuftu fiCtenaceeiJe^poCci uiru;: 
no ciuiu ardor, piaua iubentiu:no uultus inflatis tyrini^meceiq 
tic folida:quo nibil ueri^dici pottfi boc;ad eos referaf :g nullos 
cmdat^nulla morte recufantmc a fide iufticitcp dcclinct:q no ty 
ranicas iuffioes no prj fidu gladios' creniutrquo min^ucra SC fo 
lida libertate, coflati mete,defoidat:qug in boc folo tueda fapie 
tia efl.Quis eiilta infoles:ta elat^eflrg mcuetet oados in cflum 
toUere:g imponat inibi neceflitateucl coledi qd noU,ul’qd' ucll 
no colediiduid nobis ia ulterius relinqturifietia boc qd uolu 
tatc fieri oportetilibido extorquet alienal Nemo iftudemciatrfi 
gd-eftnobis ad coteneda morte dolotetp uirtutis efl.Qua con 
ftatiafitencm^:curftultiiudicaniur&cieces ea quf pbilofopbi 
laudatlRedtc igit Scnccafocogruetia boibus obifAis^. Sum 
mauirt^illisuidctmagn^anim^.Etide.Euq cotenit mortq,p 
fiuioCo bab^*qd efl uci^ funimp puerfitatis.Sed bi uana:^ rdi/ 
gionu cultoresieade flulcida id obyduticp ue^ deu ndttelligut. 
Q^uosSibyllaericbrfa.K»^ov<rKcn ivoSTovo”. uocat furdos 
Tciliccc excordes:qnecaudiacdiuinanecrenti^*ijcerta^ digitis 
fiusimMinata metuant 6C adorent. 

^ Capi^um.xp. Quare lapientes habentur^ ftultis.Etquo 
modo in duabus pcipueuirtutibusipiecate fdlicet 6C fquitate iu 
fticiaconflet.Etquid pictas fecundum Trifmegyftuj. Et quid 
equitas fecundum Ci^onemiquarum neutram alTequi potue/ 
runtRomaniucI Gtfdmec aliqui^nifi Cbriftiani. 

^ Ct:ut cos g fapientes fant,ftuIeospttcet:ma 

ro eftmec em firuftra filluf :quf nobis diligenter efl ex 
^icd^,ut errores fuos tande-fia^ofeat. iuflicia fuapte natura 
fpedequada flulcidp habet:quodego SC diuinisS^bumanis ee 
mmonus cofitmare polTu 3 :fed nibil fortaiTeapud iflos agemf 
nifi eos de fuis doceamusau(Sodbus,non pofTe iuftu queg dTe 
.quod efl coniun(%u|cuuera rdigioneauc iapienti^tufi. ide^ flui 
tuseife uideac. Carneades academicf fe<fl^ pbdbfopbus cuius 
in differendoquf uisfuerit:qu?eIoquetia:quodacumc:gnefdt, 
ipfi« ex prfdicarione Ciceronis integet aut Ludlli:apud que 
difleres NeptunMc re diffidUimapftedit no pofle id cxpli^e 



nec Ci Carneade ipfuj orcus remittatJs cu legatus ab Atbaiiefi/ 
bus Roma raiirus effardifpucauit de iufticu copiofe audiente 
Galba & Catone celbrib^maximis tuc oratorib^.Sj dilputado 
nefuapoftridiecotraria dilputatoefBuertm&iufhciaquapdie 
iaudauetac fuftulitmo qda pbiioropbi grauitatercui^ p»qeaa 
firma 6< ftabilis debecelTe lnit«ia:ij qfi oratorio exercitii ge^ 
nere in utracp gte diffcredi.QdiUe &cere folebat utaliosqdlibj 
aiTerCTespolTctreiUtarc.Eadirputatoejqiufticia flSucrtit apud 
Ciceconc.L.furius recordat.Credo qm de rcpublica dilTerebat 
ut de&nfionelaudatione<^ei^induceret:lme q putabat regi non 
pofTerepublica-Cameadcsaut ut Ariftotelemcllerctac Placo^ 
neiufticippatronosr^maeadifputatoecoU^tea oiaquf ^iu' 
llicia dic^atiut pofTet illa ficuc ^t euercere. Eratenl tacillimu 
iudicia radices no habente labe&C^reiut diceret anbelater labo 
rare:(p m nulla in terra fiiitiucqd effetraut qlis a pbilofopbis di 
cere f. Atc^utina totae tales uirirqtueloqueti^ qtu animiitatum 
ctia fcittif ad implenda defenljonefummf uirtuds babuiflent; 
cui^origoinrcligione^oinfgtatecft.Sedbiqprima illa ptem 
nerciueriitmecfecudaqdemccnerepotuerut. V olo autpri^r^ 
cufctiptcacbreuitqd fit oftedefiutitcUigac pbilofopbos igno 
raffeiufticiarncc idqd minime noueratpotuiffe defcderc. lufti 
cia quis oB fimul uirtutesamplei^ticn duf funt omniu princi 
pales:quf ab illa diuelli fepataricp no pnt:pictas 6C fqtas. Na B' 
dcs:tempantia:p>bicas:mnocetia:integritas:6C cfterp buiufmoi 
uel natura ud infiituds parentu polTunt inelfe bifde boibusqui 
iufticianeidut:ficutii'empfuerut.NamRomaniu«cres g lu?; 
cia gloriari fold>ac:bi5uci(^ uircucib^glociabat^qup (ut di^^p> 
ficild a iuftida pofTuntiSC ab ipfo fonte fecerni. Pietas uero CC •' 
fquitasquafiuenp funt eius. His eni duob^ fondb^confiat tota 
ludiciaded caput eius 5C origo in illo primo efldn ieoindo uis 
omnis ac ratio. Pietas aut nihil aliud eft q dei notio: ficut Trif- 
megyfiusueriinmedifHniuiciucalio loco diximus. Sieigo pie 
cas eft cognofeere dcuicui^cognitionis bge fumma eft ut eii cO' 
lasrignorat uti^ iufticia q religione dei no tenet . Quo eni pdt 
eam ipGun nofrc:q unde oriat ignoratiPlato quidem mulca de 
uno deo locutus eft:aquo art cofticutu efte mudu: fed nibil de 
rciigione:fomniauctat eni deu^n6cognoucrac.Quod fi iuftiaf 



defenfione ud ip^e uel glibtt alius^plerc uoIuiiTccan ^mis de 

orii rdigioii®® debuic:<f cotrarif funt piecari.Quod g 

de Socratcs<¥ &cere cetauic in carcere ia tuc sppa/ 

rer} gd e«: fam'f bis boib^:g iufticia ucra^deSderc^deocp fingu 
lari feniirecoepiflent. Altera i^wuftiag gs cft f gtas; fetate no 
dico uci<p benciudicaditqd SCipfuj laudabile cft in boleiuftojf) 
fecu cf ceris cogquandirqua Cicero fetare uocat.Deus g boles 
generac6Cinrpirac:oesfquos,i.parese{reuoIuic.Eandec6ditio 
ne uiuendi oibus pofuic.Owad lapietia gcnuicioibus immotta 
litate fpopodic.Nemo em a beneficiis cius cfleftib^lcgregatur. 
Na ficut oibus unicu fuu lume f ^cer diuidit: emittit oib^ fon 
tcs.*ui(itu fuminiftratt gete fomni dulcillimaj tubuic:fic oibus 
pgtate uirtut^ largit.Ncmo apud eu feruus cft; nemo dns. Si 
eni ciiftis idem pacer eftrfquo iure omnes liberi fiimus. Nemo 
deo pauper cftmiC g iufticia indigec.Nemo diucs; nifi guirtu- 
cibus plenus cft. Nemo denicp ^egiusmifi qui bonus & inno^ 
ccnsfueric.Ncmo clarifnmusrniliqui opera mifcricor dif largi 
ter feccrit.Nemo gfe(fti{rim^;nilji g oes gradus uirtutis implcuc 
ric.Quare necp romanimecp grfci iufticia tenere pocuetut:q! di 
ipares multis gradibus bomines habuerunt :a pauperibus ad di^ 
uices:ab humilibus ad pocences:a priuacis denicpufip ad regum 
fiiblimiftimaspoteftates.Vbi cni no fune uniucrfi pares gtas 
no eft:dC cxdudic if qlitas ipa iufticiarcui^uis ois in eo eft:ut pa 
res 6Mt eos;g ad bui^uite coditocm pari forte uenerut. 

Ii Opi.xi>i.De ^gtateebriftiano^^qua pbdofopbino bab^ 
nec inuenire nec defendere potuerut. 

O Vobus igif illis iuftici? fonob^ immumtatis; omnis uir/ 
tus bL omnis ueritas toliiftSCipfaiufticiaidnigrac in cflu. 
Ideo no e ue^ illd bonu a pbilofopbis cegcu:<^ ignorabat uT un 
de oriretur. ‘uelgd efEceretrquod nullis alusprftcrg noftro po-' 
puio reuelacueft. Dicet aligs.Nonefunc apud uos alu pauperes: 
aludiuices:aluferui:aIudominiiNonealigd inter fingulos ini 
eftlNibil.Nec alia aula eft cur nobis inuicc fiacrufii^H nomen 
imparciam^rniliqzparesellcnoscredim^.Nacuomnia buma 


religionccoferuos.Diuicif quotp n66dunt infles: nifi quos 


nano corpc,f? fpiticu mcciamur:ta6Cfi corpoy fit diuerlacodi' 
ciornobis tn ferui no functf? eos babem^SC ^dm^ fpu fiacreJ 



pofTuntbonisogibus 6c€reclariotes.DiuitcsfunCcninon g di 
uitias bab^:fed5 urunc illisad oga iufticif .Et 3 pauges uident 
eo tn diuitcs func:»^ fiCcocupifcut nibil.Cii igit Eberi 

feru£s:6(dimtespaupib^:builitafeammiparesfuiji^'apud de 
utn tn uirmtc difcemimur.Tato gfcp fublimior eft:gto iuftior. 
Si.n.iufticia c[ pare feceia minorib^ fac^e^quag bocipfo prfcel 
lat:^ fe inferiorib^cofquauitrtn fino tantu qfi pare:^ eda qfi 
minorefegeflcrieiutiqjmiiltoaltioredignitatisgradu deo iu' 
dice cofequec.Napfeifto in uita hac ffculmiqm breuia 6C cadu 
ca funt oia : et prfferut fealteris boies:6C de dignitate cotendut 
quo nibil foedi^:aibil arrogadusmibila Cipietis roe femotius. 
Reboem cgleftib^cotraria funt ifta uniueria terifna.Sicut eni ia^ 
pietia bominu^umaftulticiaeft apud deu:ftulticia(ut docui)fu 
ma£apietiaeft:iicdcobumilisdCabif(fk9eft:9 fuerat cofpicuus 
dC fBlimis in terca.Na 'ut cacea)q» bf c prpfenda terrp bona: qb^ 
magn^ bonor tribuit :uirtuti cotraria funt:8< uigore metis ener 
uattquf tade poc firma effe nobilitas! Qup opeslQu? potentia 
cu pofiit de^reges quocp ipos iferiorcseria infimis fecere! Et io 
colules nobis de^;inter diuina^pta illud prpcipue pofuic:qui 
fe extollit humiliabit :fiC g fe humiliat cxaltabic.Cuius prpcepti 
felubritas docet, 5» g fe apud homines planu fe:eric:bumii^ p 
buerit:bic apud deu pcell& SC infignis habeat. Ne<^ eni felfa cft 
illa fentraarquf apud Euripcde fcrf in huc modii. Quf hic ma 
l aputan£: bgc funt in cglo bona. 

^fC^fxvg.Quo Ciuneadcs 6C iura,p utilitate fencitatSC uera 
mljoibusiufticiajhififorteftulcitf collegerit inueniri nopoitc: 
&C ciuilis iufiicia fapietia gde habeat fed iniufiamaturalis aut iu 
fia fitjiticp : fed fapiencia omnino no habent. 

^ ^ Xpofui,cauiaj cur pbilofopbi nec inucnire iufticia nec de^ 
^fendere potuerut. N uc redeo ad illud qd* intendera. Cac/ 
neadesetgo qm erat infirma qupapblsdiirerebanfifumpfit au^ 
dacia ref^edi; ^ refelli po{reinceUexit.£i^difpuat6is fumma 
bp; fiiic.Iuca fibi boies ^ urilicue fenxiile^dlim uaria pro mo 
c^us:£C apud eos ^c^orib^ fppemucaca:ius aut nanuale elfe 
nullum:oes dC boies di aniniates:alias ad utilitaces fuas natura 
ducm fecri.Proinde aut nulla effe iuiticia: aut fi fit aliqua fum 
mam eife {hilcicia:quonia fibi noceret alienis comodis cofulens^ 



iaferebacbfcar^imra.oibus populis, floreret imperio, £< 
romanisquocpipfisgcotiutorbispotirennirdominio.ii iuftj 
uelint cflc:boc cft Q aliena reftimat:ad ca^,^ efle redcudu:&C in = 
neccflicate acmiferijsiacenduttu omiiOs coibus adoria uenici^^ji 
bM*c.Bonus uu^inquic,fi babeat fcmufugiciuu; uel domu inla> 
lubreac pcflilence:quf uiciafolusfciat:&ideo^fa:ibat,ut uen^ 
dat:ucrune^fitebicfugiciuuferuu,acpeftilente domu uendere, 
an celabit empcorei Si^ficd?i^ emptori fiigitiuu cfTc^ bonus qde 
^no 611ic/ed cn ftultus iudicabit:<f ud puo ucndet uTomnino 
no uMcc.oi cdaueric:erit qdem fapies q rei c5rulet:fed ide mal^ 
611et.Rurfus fi repcriat alique g auricalcu fe putet uendere cu 
fit illud aururaut plubu cu fit argetu tacebit ne ut id puo cmatl 
An id iudi^it ut magnolStultuj plane uidetur malle magno. 
Vnde incelligi.uolebatSC eu qui fit iuflus ac bonus flultum elTe 
6C eu qui fit lapi» malu.Ettn finepniue fleri poiTemt fmt ho' 
mines paupertate coceti. Tranflbit etgo ad maioratin quibus ne 
mo p6c fine periculo uitf iuflus efle. Dicebat eni nempe iufticia 
eft bomine no occidcre:alienu prorfus no attit^erc.Q.uid ei^o 
iuflus 6ciec fi forte nauflagiu feerictdC aliquis imbecillior uiri/ 
bus tabula coeperit: none iUu a tabula decurbabit:uc ipfe cofcen^ 
dat ea<^ nixus euadac:cu maxime fu nullus medio mari teflisl 
Si fapies eft 6ciec;ipfi em pereuduni eft nifi fecerit. Si aut mori 
maluerit g manus inferre dceri:iam no iuflus ille:fed ftultus cR, 
g uit^ fii^ no parcat du parcit alienf .Itefiacie fuoru iu& bofles 
inlequicoeperincdCiuflusiUenadtusfliericalique feuciu equo 
infidence:ein^cecucipreoccidacur:andeticiec ex equo ut ipfe 
poffit bofted&gercl Quod fi fecerit f^ies fed idem malus:fi 
no fecerit iuflus fed idem ftultus ^ecefie efl.Ita ergo iufliciam 
cu in duas partes diuififleaaltera riuile efle dicens:alceta natura 
lem:ucri(p fubuerrit ^ illa ciuilis lapientia fit quidem:fed iufli 
da non fit. Naturalis autem iufticia licquidem:fed non fit fapi 
encia.Argutab;cplanedC uencnata fune: 6C qup MarcusTulli^ 
non potuerit refellere. Na cum feriat LfUa Furio tef^dencem 
^ iufticia dicenKmirteflicacabfC/angfouea} pcpigreiruscft: 
ut uideaf ide; L^lius no naturale qup in ftuiririp m crimen ucne 
raerfed illa riuilem defendiife iuftiriam;quam Furius fepiet^ 
quidem eireconceirecac:fed iniuftam. 



r 


4; Capi .xviu. Contra Carneadem ^ necftultus poteft effe iuft^ 
nsc Tapiens iniuftus.Et ^ innocentibus & iuftxs deus foiip opci 
me colulic dC ncceflaria prouidet:quf patent ex diffinitione ftul 
tidp 6C iapicntip.Ec qup fit cognatio hominis &C dei. 

y Vod ad pfence difputatocm ptinebac:offediquo iuffida 

^ C milicudine ftulticif gcrat:ucapparcat non fme ca deapi 

eostq putant noffrp religionis boics,ft^cos effe ; qui talia uide^ 
antur &cere ^iaille^pofuit.Nucmai^ me exigi fentiomt ofte^ 
di quare iufticia,de^ftulticipfpecie_,couolucap£ oculis bominu 
uoluericauferre.Si prius Furio rcfpoderoiqjparu plene refpon 
dit Lpli^ig^pfevto licet fapiens £ucrit(uc uocabac)pacrocinari tn 
uerpiufticif nullo mo poteratrcpapucipfujfont^iufticie no 
tmebat. Nobis aut fecilior eft ipa defcnCo;gb9cplefti beneficio 
r*"*- familiaris eft:acp|gii9 nota iufticia eftigcp illa no nonue,fj re.no 
uim^. Na Placo 5C Ariftotcles bonefta qde uolutate^iufticia de 
fenderecupieruc:ef&ciff«iccp aliqd ii conatus eo:^ bon^:fi elo> 
quraa:liuirtuceingenu,diuinam^re^ dodtrina iuuifTet. Itacp 
opus illo^ inane atcp iucileiacuic:nec cuiq bominu pfuadece po 
tuerat:uteo y pCcripti o uiuerettcpfundametu a cplo,dilciplina 
illa no habuit. Noft^ opus,certi^ljc,nece£re eft,qd de^docuit.llli 
eni depingebat ucrbis:6C imaginabant iufticia^q.inc6ipcdtu no 
eracrnecprgfcntib^exeplisco&rmarepoteracq cliflerebanc. Re-' 
fpoderi eni pofTet abaudirab^non pofTe ica uiuirficut illi iua di 
fpucacoej)lmpferuc?dco ut nulli adbuc exticericrq idgen^ uirg 
fcqrent.Nosautnoucrbis mofed etia cxeplis ex uero petitis: 
ueta effe q a nobis dicunt ofte^m^.Senfit igif Carneades q lit 
natura iuffidprniC q> pa^ alte ^^xic,ffulcicia no ee:quaq intelli 
gecemibiuidear,quamrteidfeeric.Noeniuere cxiftimauit eu 
ftulcu cfre,^iuftus eft:Q cu fciret no effetSC roem tn cur ita uidc 
rcf no co prebedcret ruoluit o Itedcre latere in abdito ucritace;ut 
decretu dilaplinf fup cuerct:cuius fumma fenceda eft mbil pd^ 
pipofle,Vidcam^ergoucrunqiuftida^foedus aliquod baberc 
cd ffulacia poffic.Iuffus inqc (i aucequu iaudo:auc abula nau^ 
fiago no ademcrittuc ipfe anima fua libcrct:ftultus cft.Pnmuj 
omniu,nego ullo mo fieri pofffiucbommi^ quidem uere lu^ 
ftus fittciulinodi cafus aiemat:<f iuftusinetp cmq irato inimic^tTi t 

n 4^ 


ncc gcg omnino appetit alietiu.Cuc em nauigct:aut gd petat ex 
aliena cerrapii fumcic fuaiCur aut belligerecraut fe alienis fiiro' 
rib^mifceae:incui?aiopaxcuboibus ppetua uerfet^fdiicetpe' 
grinismercib^tauc buraano fanguine deledtabif tgneqjlucru id 
acappecere.cui fuffidt uidtus:6C nonmo ipfe cf de facere:fed in^ 
cfTe &cicntibusac fpedtare ducat ne&s^Scd omitto iftaqm fieri 
pot ut uelmuit^adbfcfubeuda cogat. Adeo neergoiufticft] o 
Furiruel poti^ o Camcadcfcui^eft illa ois roita inane:ta fupua' 
cu5:tacpcotentadeoputas;ucmbilpoiricnibil<5 habeat in fele 
qd ad cuflodia fui ualeac f^fed uidelicet g facrametu bois igno/ 
rantildeocp ad bac uita tpale referuc oia:gta fit uis iuftidf Icire 
nopofTunt-Na SC cudeuirtucedifpucat;guis intelligat erunis 
ac mifcrws efl*e pleniffimatcn expeteda effe aiunt fiia caufa. Eius 
em pi^mia quf funtf terna 6C immorcdia nullo mo uid«.Sic re 
bus omnib^ad bacprpfenteuica relatisiuirtute planead fhilticia 
rcdigutrfigde catos bui^uitp labores firuftra inaniter fufdpit. 
Sed bfcalio loco pleni^rinterim de iufticia(ut coepim^lcui^ tan 
ca uiseftmc cu ocidos in cflu fuftuleritia deo mereat oia. Redte 
igifFlaccustancaelTedixicinnocecipuitnmcad tutela fui non 
egeat nec armis nec uirib^tquacunqp iter icerit .Integer uitf fccle 
rifcp purusmon eget mauri^ iaculis^necarcu: nec uenenatis grui^ 
f da figictis ^c§ pbrettaifiuc p firces iter ffluoiasrfiue 6(iturus g 

Lnbofpitale caucafujiuVqup loca ^bulofus ambit Hidafpes.No 
pot ergo fieriiquin bomine iuftu inter difcrimina tepefbtu at^ 
belloyrcpleftis tutela cuftodiac. Ac n,eriafi cu parricidis &C noce 
cibus nauigectaue malisquo(^ parcacmt una iufla &C innocu aia 
libcof :aut certe pereutibus cfceris fola feruet . Sed concedamus 
poflefieriqd^ponicpbilofopbus.Quid etgo iuft^ faciet fina 
dtusfuerictauc in equo fauduraut in ubuk naufiaguiNo inuic^ 
coficeor:moriec potius g ocddet. Nec ideo tn iufticia qd eft fin 
gularc bois boni^ftuldcif nomen acdpiet.Quid eni meliustgd 
darius homini efie debec:ginnoc^:quf uti<p tato gfei^ior fit 
neceffe efttgco illam ^uxeris ad extremumioriq} malucrisme 
gd de innocCTif rSeminuaf iSculcicia eft^quic alicn? animp par 
cerecu pernicie fuf.Nu^eda ^amidtia perire ftultu iudic^icr" 
^m»r 4i Quidergo&miliaresilliPytbagoridlaudancanobistquoy al 

^ tecfetyranouademmorris^alterodedit:alcerad preftitutum 



tempus eu iam fponfor eius duceret rprefenaam fui fecit: eu^ 
interuencu fuo liberauitrquoy uirtus in tanta gloria no haberet: 
cu alter jd amico eaa pro fide mori uoluir: ^ ftulu putarent. *■ 
Deni^ ob hac ipfa^ uircute c\’ranus bis gratia reculit,utrucp fer-- 
uandorSi bois crudeliflimi natura, mutata cft.Quinetia depre^ 
catus efte dicit :ut fe tertiu in amicitia rcciperCTtno uti^ tag ftul 
tos:fi tang bonos 5C fapietes uiros.Itaqj no uideo quare cu pro 
amicitia d( fide mori fumma gloria c^utet:n6 etia ^ innocroa 
pcirire,fic hoi gloriofum. Ergo ftultiflimi funt g nobis crimini 
datrniori uelle ^ deo: cu ipCpu g ^ boie uoluit mori:in celu fu 
mislaudib^CoUat.Dcnicpuccocludadifputatoemino polTe cu 
de ftultu effe aciuftu:5^eude 6piece &Iiufiu docet ipa ro.Qui 
eni ftult^cfiigd Ct bonu ac iuftu ncfcic:6^ io femp peccat. Dude 
eni q fi captiuus a uicus: nec refiftCTc ullo mo pot:^ caret uiffutlA 
qua nefcit.Iuft^autab omni peccato feabftinet:qdal^6c^h^, 1“^' 
pot:qua fi habeat redti prauicp nodaa.Redtum aut difccmcrc a 
prauo,gs pot nifi fapiesilta fit ut nug pofTit iuft^ ec,g ftult^eft; 
necp fapies gfueric liuft^.Q.d' fi eft ucrilfimurmanifeftu cft eu{ 
gautnaufiago tabula:aucequurauciondademericfiulcu no ee, 

<p hoc fecere pccatum eft a quo fe fapiesabftinet; V ideri umen 
^ ipfe profiteor phominu errore ignorantiu cuiufqjrei pro' 
prictate.Itacp ols bf c queftio no tam argumetis^g diffinitoe dif 
foluif . Sculticiaigit eft in fedbis didlifi^ g ignoratia redti ac bo 
nijCrracio.Ergo ftultusn6eft:qne fibigdem parcitdumodo al 
teri no noceatrquod eft malu.Quod gdem nobis SCto SC ucri 
tas ipfe ptffcnbit.In ommb^eiu uidcmusanimalib^ qp fapiaia 
caretrconciliatrice effe natura. Nocet igitur al«s:ut fibi profint. 
Nefeiunt em qp malu eft nocere. Homo uero qui fcietia boni ac 
malibabet,abftinetfcanocendo ctiacu mc6modofuo:qd'aial 
irrationale fecere no p6t.Etidco inter fummas bominu uirtU' 
testinnocrtia numerat.Quib^rebusapp)arec fepittiflimuj efte: 
qui maluit perire ne noceac:uc id officiuguo a mutis difeemie, 
feruet.Naguendetiserrorendredat^ic^utau:^ paruo emat: 
aut qui no^fitet fiigiauu feruu^ud pcftilcntcm fe domum uen' 
dere:lucro SC comodo fuo confulcstnoneft ille fepiens(ut Car^ 
neadesuideriuold7at)fedcallidus&aftucu5.Calliditas dCaftu 
da in multis quotp aialibus funt:uel cum infidiane alus SC dolo 


capiunt ut deuoccntmel cu infidiasalioy uario 'genere deludut. 
Sapientia uero in bomine folu cadic.Sapientia em eft incellige^ 
cia uel ad bonu redtucp fedendiimd abftinentia dcliitoy ^fecto 
ra<piniprobo^.Lucro aut nung lapies ftudet: 9 bonaI^cterrg 
na.cocOTitmcc queg falli pacif:q: boni uiri ofEcm cftf rrores bo 
minum corrigercteofcp in uia rcducererligde fodalis bois eft ac 
benefica nKura:qua fola,cogniaonem cu deo babcc. 


4l Capitulum.xix.Q^ ignoratioimmoitaIitatis,fiCdeiuerip^ 
dictoru caufa erroni? eft:6C morte meret f ternam. Et <$ homo 
no fit bonus genitor^ftminifter generatonis.Ec quare uera 
lapientiani uoluic fub fpecie ftulticif occultari. 


nimirum bfccau&efficicrucftulcus efle uideacurrqui 
egereaut mori malitrg noceat uf eripiat aliqd alceri:quod 
^ hominem mortedeleripucanc:exea 9 perfuafione omnes tum 
uulgirtu etia pbilofopboy nafcunt errores. Si eni poft mortem 
nibil fumus: ^fedto ftultilfimi bois cft:no buic uirg colulerCj uc 
fit qdiutinar^comodis omnibus plena.Quod qui feciat; a iu-' 
fticipreguladifcedatnecclTeeft.Siautfupeftboiuita melior dC 
longior:qd6Cpbilofopboym^noyai^metis:6Cuacu.rei'po 
fis;S<_ppbetay diuinis uocib^difcim^ bac pfete cufuis bonis c6 
tenere lapi^cfticuius ols iadhira immortalitate penlat. Apud 
Ciceronejde ipfe iuftidp defmfor Lflius:uulc inquit plane uir-- 
tusbonore:nec eft uirtutis ulla alia merccs.Eft plane^ gdc uir> 
cuce digniffimarqua tu Lpli nequag poteras lulpicari.Nibil eni j 
diuinaru noueraslitteraru/qua came illa mquic,accepit facile.exi 
git non acerbe,Erras uebcmecer fi putas ab bole prf mium folui 
poffe uircuci.Cui]^ alio loco ucriftime diflctas:buic uiro quas 
diuitias obiides.^uf imperiafquf regna^Quilirtapucacbuma-- 
na:fua bona diuinaiudicatsQuis ergo tefapieceLfh putcttcuj 
ipiecibiloquaciscoccana^Ecpaulopoftadimis uictuci.qu^ de-' 
diftiffcJ uidelicet ignoratia uerifedt incerta labentetp fentetia. 
Deinde quod adiugi5.Sed-fiaucingcaci uniuerfi aut inuidi mul 
ci:auc mimici potetes:fuisuirtiiteprpmus^piiac.O gftagilem 
qua inanem uirtute induxiftitfi fpoliari pot fiio prpmio. ^uf 
fi bona fua^diuina iudicas.uc airf>as:g poffunc exiftere ca mgrad 


camimiiditampotCTCs:guirtut5fpoliare ualdt’ bisbonis^quf 
fuerint in cacoUacadiumic^iNeillafeinqmtmulris folatus ob 
le<itat:niaximccp fuo decore leipfi} fuftecat.Quib^ fokras quo 
decore:cuincrimeifpeueniat:^inpo€na 5 decorille ueraturi 
Quid enim fi(ut Furi^ diccbac)rapiatur : uexemt: exterminet: 
egeattaufirantur ei manus:dFodiant oculirdamnetunuinciatur: 
uracur:miferis etiam modis necetur^rdet ne fuu prpmiu? uir 
tusJ An potius pcnbit ip&i Mimme.Sed SC mercedcni fua; deo 
judice accipiet, 5C uiuet 8C femper uigebit.Qujfi collas nibilpo r" 
ceft in uica bominu tam mutile ta ftultu uidericlTcrq uirtus: cu' 
ius naturalis bonitas,& boneftas doccrenos pot anima non efle 
mortale: diuinu^ i^ a deo prpmiu coOitucu.Sed iccirco uirtu 
te ipfaj deus fub pfona ftulcicif uoluit efTecclataiut myfleriu uc 
ricatis ac religionis fuf effet arcanum:ut bas rebgiones: fapien^ 
amt^ certfna extollente fealdusifibi multu placente:uanitatis n 
roriicp danarecjut ^pofita denicp difficultate: per aguftiflimos 
ttamitesadimmort^tatisprfmiu fublimc perduceret. Docui 
(ut opinor)cur populus nofter apud ftulcos,ftulcus baberec.Na 
crucuriat<^incaiicimalle:qcbura tribus digitis compbenfain 
focum iadtarc tamineptum uidecur:g in periculo uitf,altcn9ani 
ma;nagis curareq fua.Nefciuc enim qtum fit nefas adorate ali 
ud prfterq deu:qui condidit cflu ztcp cerram:qui bumanum ge 
nusfinxicinfpicauir.luccdonauit.Quodli feruoy nequiilim^^ 
babeturrq dominii fuufiiga deferit:ifcp uerberibus,uinculis ,6C 
ei^ftulo,6C cruce,5C omni malo digniffimus iudicacur;6< fi fi' 
lius eodem mdpdkus.atcp impius exi(limacur:q patre fuu dere 
liquetit,neillt obfequaf : ob ea<p caufam dignus putatur, quod 
fit exbctes:6( cui^nome de &milia in perpetuu ddeatur/ Quan 
tomagisqdcu dcfctitrinqueuocabuladomini dCpatrisfqup 
ucnerada'c6uaiiut.‘lNla ille, feruupeio c6parat:quid ineu benefi 
cu cofet^rfter alimenta, quf illi utilitatis fuf ^a fumminifttatf 
Et g filiu generatrno in potefiate ut cocipiaf : ut nafcaf : uc 

uiuat. Vndeapparet illu no eUe patre: fed cmmodo generandi 
miniftru.Quibuseigo fupplicus dignus eft defertor eius: g 6C 
dominusueru5&pacerefi:nifi quf deusipfec6fticuit:g fpirici 
bus iniuftis ftemum parauit ^ej:quod ipfeper uates fuos inv 
pUsacr^xUibus comminaturi 


^Capi .xx.Dc irifania coy g deos coli5t;5C no audet roe coccn-' 
derecu fidelib^.Ec q tdactametoy fuoy filendu indicat. Et <$ 
religio p patientia defendeda eft:& roe poti^ §{f uicia:fcn:o:ud 
igne.Et quantu &C in qbus difFerut religionis uerg cult^ fiC felff . 

^ licatigitgCfuaydCalienayintfeftorcsaiayiqinexpiabile 
Scin^admittant. Primu fcipos iugulat gdidifimis df 
monib^feniiedorquos dc^in ftemafupplicia danauit: deinde 
qi nec ab alos deu coli padut.-fj auertef boies ad mordfera facra 
cotedut; nitufcp fumma diligttiatneq fit aia incolumis in terra 
qu? faluo flatu fuo fpecitec in cflu.Quid aliud dicaq miferos: 
qpr^donufuoymftigadonib9paret:quos deos cftc opinanti 
: quoi^neipcoditoemmei^origincme^noiamccp roemfciutifj 
inbprecespfualioniuulgarilibetcrerrac:6Cfluldcif fup &u«::a 
qbus fi pfuafiSis eius ro^ reqras : nulla poffunt reddcre:fed ad 
inaioy iudicia c6fugiut:q> illi lapientes fueric:illi^bauerint:illi 
fcierint qd effet opdmu;iecp ipos fenfib^ fpoliattroe abdicant: 
du alienis errorib^credad Sic implicari redi omniu ignorantia 
nec fc nec deos fuos norut. Atcp urina foli errare:folidefipc uel/ 
let. Alios eria in coforriu fui mali rapiuttqfi babituri folariu de 
gditoe mulcoru.Sj bgc ipa ignoratia efficitmt in pfequendis fa 
pirab^ ta mali fint:fingut fe illis cofiilcre:illos ad bona ment^ 
uellereuocarc.Nuigitbocfermonc:autaliqr6e reddita fecere 
I nicunclMinime.Seduiac(ptormeds.OmiiaSCcfcadcmeriain 
bis putat malameseffe;qfideferuareconanf:in camificib^aut 
bona;lnbis‘nemalamensefl:qcdtraiusbumanitaris:contra fes 
1 omne laceranti An poti^in bis:qca feciut in corporfe>9innoceri>' 
: um:qup nec ff uiffimi latrones:irarifrinii bofles:nec imaniffimi 
barbati aliquado feceruriAdeo ne aia fibimeriunc:ut uiciffim 
boni ac mali nola traf&rant 8C immutai Quid ergo 1 No diem 
noc^e uocac:rolecenebrasl Alioqn eadem impruderiaefl bonis 
maloy nome imponerc:fapierib?flulcoru:iullis impioru:quin 
immo fi qua illis fiducia efl:uel in pbta uel in eloqueria:acma fe 
ac re &llanr b^cnoflra fi poiTuncteongrediantur cominus:£C fin 
gula qu^i^ difcuriant:decec eos fufdpere defenfionem deoru fu 
odfine fi noilra inualueriiuCut quotidie inualefcuc)ca ddubris 
fius ac ludibeos defoantur. Et quonia nibil pofTuntfaugef eni; 


filis religio dei gcomagis premit roe)magis£C borcaniecissgac. 
Procedat in mediu pondScesdeu minorcs.feu maxmi flamines, 
auguresuce r^cs facrificoiiigcp fune facerdoces & andftices reli 
gionu:couocecnosadcotendone;coborcent nosad liifcipicn/ 
dosculcus dco^:gfuadcantmukoseire:quoru numine ac ^ui^ 
deda regant oiaroflldanc origines SCiniciaiacroru ac deoru}: i 
quo £inc moctalib^traditaig fonsqupro fiCjexplicet: ^feratquf 
merces in cultu:quf poena in coceptu maneat: quare ab bofo^ fe 
coli uelintigd illis fi beadfunfibumana pictas cofcrat.Que oia 
no^ireueracoe^pria(hec ^ ualcc q^cq mortalis boisaudlonta|> 
fcd diuinisaliqbus ceftimonos c6firmet:ficun nos fecim^; non 
efl opus uijC iniuriati^Kdigio cogi no p6c:uerbis potius q uec' 
ben b^res ageda ci^utlic iiolucasidiftringatjide ingenio:^ fuo-' 
ru:fi ro eoy uer a eft afldacrp arad fum^audire fi doceatrtacenti 
bus certe ni bil cred.im^:figic nec fguienb^ qdc credim^.l micent 
nosruc roem toci^rci exponat. Nos cnq no illicim^[ucipfi obif 
c!tant)fed docemus: ^bamusroftcndimus.Ita^ nemo a nobis re 
tinecur inuicus. Inutilis cft em deo q fide ac deuocione caret: d.' ta 
men nemo difcedit:ipfa ucricace recinente.Doceant ifti boc mo 
fi qua illis fiducia ueacatis eiy oquant:difcanc. Audeant-, inquaj 
difputare nobifeu aliqd eiufmoiiiamprofecSo ab aniculis quas 
c5temnunc:6C a pueris nofiradb^error illoru ac ftuldcia ridebit. 
Cu eni fine piriffimi:deo:^ ^ geftas &C imperia 6C , 

interitus & fcpulcbra de libris noucrincripfofcp ritus qbus func j 
iniciad^udexrcb^gefhsbominu:uelexcai]ib^:ucleda ex mori^ ' 
beatos fdatjinctedibilis dementia eft deos putare: quos fiiilTe ; 
mortales negare no audeat:uel fi ta ipru d«es fiierit ut neget: lup 
iliosae illo^lfpcoaigun:ipfa deniep illos facro:^ inicia conum 
cenc.Sciat igif ex bocipfoqtu interfit inter ueru 6C filfum: qua 
do ipfi qui funccloqucccs pfuadere no polTunt; imperiti ac ru' 
des polfuntiqi r esipia SC uttiosjqqtur. Quid crgolSeuiut ut 
(hild<^ fi%du minuete uoIuntyiugcat.L6ge diuerla funt cami i 
fiema piem.N ec pot aut uentas cu ui:aut i ufticiacu cniddi/ 1 
tatecoiu^. ^d merito no audd de rd>us qcq docere diuinisme j 
fiC a nfis dcridcant:6C a fuis deferant .Na forte uu^us cui fim^ • 
plex icomiptui? iudidii efi:fi myfteriaiUacognofcat: i memo 
ria mortuoy coftituta danabit:aliud<^ ueri^ quod colat qufret. 



Hi nc fida Gleciafacris coft ic uta funcabb oIl^ fjllidis:ucnercia t 
’ p opul^ gJcolat .Cuauc nos in eo^ doctrinis uerfemur: cuc no 
I bis auCnoISino creducr^utrucf nouim^uut muidenc cj: &iis 
i uera^feram^iSjdefendMa lunc,in3uc.publicc luicfpta Iaera. O 
I 5 inbonefta uolucate mi feri errac.Scriucem nibil eile in leb^bu 
; manis religione prf ftatx^:ea9 fumma ui oportere de^di.Sed 
u cini^ r eligio e:{ic I defoifiois gene re £Ulun f . Defendeda en i re 
ligio eft nopccidedo:!) moned6=n6 fgmc^fed padecia: necf«~ 
13 fid e. I lia enI inalo rd i unt:bgc bonoy .Et necelie dt bonu^ 
~in religione uerfarind malu. Na ri fanguie;fi tormet i s; fi mal o, 
r eligio ne defendere uelisda no defendet ilia:ri£Oiluef^uiola^ 
bif .Nibd elTcm tauolutanurg rdigio in q fi aim^ fecrificancis 
auerfus efiria fublaca ia nulla efi.Recta igit ro efi:uc religionej 
paciecia uel morte defendas:in q fides coiecrata SC ipi deo grata, 
6Crel;^ioni addic auAoritacem. Nafiisqinbacterrfftrimili^ 
tia:r^i fuo fide feruet in aliquo egregio fecinoredi pofiea uixe 
tic accf peior fit dC carior,Si gicrit fuma cofeqc glonaiqd du' 
ce fua morte occubueritiqto magis imgacori oiuj deo, fides irir^ 
uada cfi:q no tm uiueeib^d; etia mortuis pmiu pot uirtutis eX' 
oluere.'fgicdei cult^qm milicif cflcftis cft:deuoi6em maximam 
fid^defidcrat.Q.uoenIde^autamabitcolfte:fi ipc no amet 
ab eo lAucpftabic pcati qcgd oraueric:cu ad pcandu nemo nc<^ 
exalomeq} obfecraceracadacilfii auccuad iaarificadu dusiuis 
ueniucmi bil intimu nibil ^priu ofFerutmo itegricate mnis; no 
reucrecia:no cimore.Pera^J^itacp iacrifieps inanib9;oq rebgio 
ne in t^lo 5C cu teplo ficut inuenerat rclinquu t.Nibil<^ i«u ex 
eatie*^ afferuc ne^ referuc.Indeeft q» eiuihioi rebgioes nec bo^ 

, nos fecere pnc:ne^ficmpat(ptmucabiles eile.Traducunc itacp 
ab bis boies fecile nibil ibi ad uicarnibilad fapifeiainibilad fi 
de difeif .Q.up eft.n.fugfimo illoy deoy !Qup uisiQuf difei-' 
plinaiQ.uf origoJQuproiQd fundameculQ,uf fBaiCiuo cen 
dicaut qd pollicrf ut ab boic poflit fidelit feruari/orti^q) defic-- 
di: in q nibil aliud uideo:qricuadfolos digitos peineniei Nfa 
uero r^gto eo firma e SC folida SC imucabi^: q; lufiicia docet 
qnobifcuicmpeft:qtotaiMOCoimse:qm«c ipfej ^ facrifi' 
cio b;. Illic nibil exigit aliud,g fenguis pccudu: SC fiim^ 6C lepta 
, iibaoo.Hicbonam«:bicpuy pc(ius:innocesuita. Illuc ueniut 


fi!isdele^tuaduitere:impudic?:lene^ces-'5<obfcoen?meretri 
ces. Veniat gladiacores:lacrones:fiices;ue!icfici:6C precant nibil , 
aiiud § ut fcdera impune c6mictat.QuidenIlatro facrificas aut . 
gladiator roget:nifi ut occid3tl,Q.uid foeiierari^;mli ut fellat^ 
Q^uid meretrix :niii ut plurimum pecceti Q^uidadulteramifi ut 
mortq uiri optet^ut ut iua impudicitia celeti Quid lenarnifi ut 
f multos bonis exuacQuid fur nifi ut plura rapiat! Hic uero etia 

leui coic^ peccato loc^nulIuse.Et fi gsad facrificiu no intuta co 
fciraa ueneric,audit q de9c6minac:ille g latebras cordis uidec: g 
peccatis femp infeft^gftjg^ exigit iu{hcia:gfidepofcic.Quis hic 
malemcciautmalepreciloc^eftlAtilliifoelicesnec ex fcelerib^ '■ 
* fuis incelIigutgmalufitqdcoluc:ggdefiagicu'soib^ingnatiuc | 
ni ut ad precadu:6C fe pie lacrificare opinant, fi cutelaueritrtanq i 
libidineinttapecfhisincluiaj,Vlliamncsabluat:auc ulla maria 
purificet.Quato fati^eftmaepociMuercq malis cupiditatib^ 
l’ordidaf:d( uno uirtutis ac fidei lauacbro uniuerfa uicia depelle I 
refQuod g fecerit qualibet ingnatuac fordidu corp^gerattfa i 
tis purus cft. 

^ Capi.xxi.Q 2 ^boftesfiiosadotatftulcagentilitas:quoy cub 
tus no mo Cbriftiani:fj dC pbilofopbi,8< domeftici cultores de 
deoru definiunt. 

X Sci aut g nefciuc gd uelquo fit colcdu,cf ci dC iprudCTCS u 
cotrariu cadut. Adorat ita<^ boftes fuos latrones 6C in^fe 
ctores fuos ui Aimis placat:SC alas fuas cu tbure ipo cremandas, 
aas deteftabilib^ iponut.Irafcunc eda miferi ^ no files, alupere 
anticredibili mttiucfcitate. Quid eni uideat:gfolcno uidentl 
I Quafiuero fi du effentadigerCT boiu$ auxilio, aduerfus cotepto 

res fuos:gd ei^o nobis irafcutifiilli nibil pnc:mfi g> ipi deos fu 
osdefiruut:dequo^ptacedifEdut:magisin;eligiofi:g g orno 
no colutlCicero^in fuis legibfcu caftead facnficia pciperet acce/ 
dereipietate.inqt ,adbibito:opesamoucto.Qq fec^£mc:de^i^ 
j uidex erit.Refte boc gde.Necp em feseft defpare de deo:quem 

rr'*’ ideo colasq ptatc p utas. Na quo uindicarecolms liuria fepotr 
g fua no potlLibet ^t ex bis qufrere^cui poriff imu prp ftare fe 
I putetpogedo inuitosadfacrificiu^fencquoscogutl Atnoncft 

bencficiuqdingcricreculantitfedcofulendumcftcdam uolen " 
t tibusquando quodbonufitpcfciunt.Curcrgocamcrudcliter 


uexanc:debuicac:cmciant:fi&luoscneuoluntJ Aut unde pistas 
ta iinpiaruc eos mitecis modis aut gdac,auc mutiles &dat: gbus 
uelint efle cofultu! An uero d«s prfftaci At non eft facrificiu qd 
exprim itab inuito ,Nifi ent fpoc e atcg exanimo fiatiexecrato cfl. 
cti boies ^fcripcione iniuriis.carcere^tormCTuadactrfeciunt. Si 
dii funt ifti q iic colunt;aut^pter boc Tolu colendi non func:q> 
fic coli uoluctdignifcilic} deteftatoc bominurqb^cu lacbrymis 
cu gemitu: cu Tanguine de mebtis oibus fluecclibat . At nos c6^ 
tca:no expetimus ut deu noftru q eft omnia creatoriuclic^nolit, 
colat aliqs muicus:nec fino coluent irafcimuticofidimus enim 
maieftati eius:g taconteptu fui poiTic ulcifcitq femoy fuoy la^ 
bores SC iniuriastSC ideo cu ta ncfenda gpctimur: ne uerbo qde 
reluctamur;f| deo remitnm^uldonetno ut bi feciutiq de^fotes 
fcelTe deoy fuo^ uidcri uoIut:3C ff uiut efferateaduerfus no co 
leces3x quo intelligi dat qua no fitbonu deoscolcre:qm bono 
potius adducedibomies ad bonum fiicra^ no malo: fed illud 
malueftiecia ofFiciu eius bono «ret. Ateni puniendi funt' qui 
deftmut religiones.Nu peius nos deftruimus g natio Aegypti ■■ 
oru q turpiiumas bcftiaru acpecudu figuras coluc!Q.uf da etia 
pudeda diftu tanq deosadorabec. Nu peius, ^iide ipfi g cum 
deos fe colere dicatrtn eos publice turpiteccf decidetidcquibus 
etia per mimos agi,cd rifu ^ uoluptate patiunt lQ.ualis l^c reli 
gio aut quatainaie^s putadaelliqu^ adoratur in templis: illu-- 
dit in rbeatrislEcqbecfeccrintno poenas uiolati numinis pen/ 
dunt:fed bonoraci ecia budaci<^ difcedut.Nu peius nos d^ru 
imus:q qdam pbilofopbi q omnino nullos deosefTeaiunt: fed 
omnia fp6tccflcnata:omniafortuitoficri qup geruntur! Num 
peius q Epicurei:qui eife quidem deos; fed curare qcq negant: 
nccpirafcieosnc<pgratiac5moueriiQuibusdi<itis uck^ pfua^ 
dent colendos omnino non eflbfi qdem nec colentes refpiciut: 
nc <5 non colentibus itafomtur.Precerea cu contra metus diffc' 
nmt nibil aliud efficere conantunq ur nemo deos timeat: 8C b?c 
tamen ab hominibus dCaudiuntur libenter^ diilerunf ipune. 

^Capitubim.xxij. Quare maligni fpiritus infligant cultores 
fuos in perl£cutionemfidelium.& quare uera religio uideacur 
inanis. 




On ergo ideo aduerfus nos inianiunt: 9 d« non colunf a 
I Fn obis:a multisem no colunt:red 9 uericaspcies nos eft:q 
(uceft u:rilBrne dictu] )odiu parit. Quid igit exiftimabimus: 
niiineicireiilosquipatiunturiPergicurergocfco 6 C irraciona-' 
bili £urore:quem nos uidemus illindaunc. NonoiiniipiibO'' 
mines pfequunturiquicaulam cur iraicantur innocentibus^ non 
babenctfed lili fpicicas contaminati ac perdiriiquibus ueritas 6 C 
nota efl 6 C inaila:inrinuanc ie mentibus eoru^ ihftigant nelci^ 
os in fiirore.Hi enim qdiu pax efl in populo dei^fugitantiuftos 
dC pauet.Et cu corpora bominu occupatianimafcp diu uexant: 
admranturabbisiSC nomine ueri dei tiigancuc.Quo audito trc 
munc,6C exdamat^SC uri^uerberaricp ie teffantur. Et interrogari 
qui fint:quando uenerintiquomodo ii^bomineirrcpferint^on 
ficentur.Sicextorti 6C excruciari uirtutc diuininominis cxulac, 
propter bf c uerbera dC minas^lanctos iuftos uiros irinp ode 
rut:6C 9 p fe nocere bis nibil pofTuttpublicis eos odus piequu 
tur:quos libi gtaues ientiutjexecccnccp uitiaiqua uiolralTime 
polTuntratauceo^fideminuacg doloreiautfi id efficere non 
quierincauferantomninodctectanermcquipoflint corii neq 
til cohercere. Non me fugit quid relpondcn ecotrario poffit. 
Cur ergo deus ille lingularisiiUemagnusiquem rerupocetcm: 
quemdominuniomniucofiteris^bfc Seri patitur: nec cultores 
fuosaut uindicat aut tuccuriCur deniq} qui eum non coluc opu 
lenti 6 C potentes SC beati funt 6C honoribus regnoqj potiuntur 
cofqjipios ditioni luf ac poteriarifubigiftos habenti Reddeda 
£(. huius ro reitnequid remaneat erroris. Nam in primis bf c 
caufa efl cur exiflimetur religio dei uiui non baberc,9 inducan^ 
tur homines fpeterrenoyacprflencium bonoruiiuquf ad cura 
mentis nullo mo ptinri::quibas 9carcce iuftos uident,& afiluc' 
re miuftos^£^ dei cultum inane acbitrantur:in quo inelTe lUa no 
cernunt, deo^ ritus exiftimac uerosrquonia cultores eoru] PC 
diuitys: 2 C bononbj«^ 5 C regnis Suant. V cru bi qui funt in ifta 
exiftimatoe^no p^iciutalteriusuinvrarione^bommisquf to-- 
ca no in corpore fed in mente eft. Nibil enim uidenc amplius 3, 
uideturcorpustfalicct 9 9uidef oculis manutp tradtabilc eft? 
inibeciUu fragile mortale elbeui funt lUa oia bonaquf cupidici 
ri ac mir^uilo iunt opes,bonores^mpcna:qra corpori afFerunct 


iioluptatcs:SC ideo tam caduca funt:§ corpus ipfuj. Animus ue- 
ro in quo folo cft bomo:qm fubi^ct^ oculis no eft:nec boiu ei? 
infpici pofTunc : quf in fola uirtuce fune poficardC ideo ta ftabi' 
lis SC coftans 6C ppecuus fic ncceffe cft:ficuti ipikuiit^ in qua eft 
animi bonum. 

C Capiculum.xxiu.Quare deus eledtosfuos tradita imp«'s po 
rellate ueTtari patitur. 

lP i Ongumeflunmerfasuirtutu fpccies^meremt de fingu/ 
docea q neceffe fit fapientem ac iuftum ui^loge ab ^b’s 
bonisabborrere:quibus fruunc iniufti:dcoru cultus ueri 6C cf 
ficacesefrecreduncjquodadprffentepertinetqufftionemtiacis 
eH: fiex unauircuteid _pbemus quod intendim?.Nempe magna 
£Cpc^puauirtusellpaciencia:qua^pancerdCuulgi publice uo 
ces:6Cpbiiofopbi 3C oratores fumis laudibusc6celebrant.Qd 
CnegarinopoteftquinfummafituitTus:neceire eft iuftum dC 
lapiente uiru, in poteftate eftebominis iniufti^ut capiat patienti' 
am.Paticnriaefteminaloruquf autinferuntur^ut accidunt cuj 
fquanimitate platio.Ergo iuftus ac fapienstcp uirtuce capit: ba' 
bec in fe patientiam :qua carebit omnino :fi nihil patietur aduet' 
fi.Contca:qui in rebus profperisagiympacies eft uirtutc ma 
xima carettim patientem dico nibil patitur. Innocentiaquoqj 
feruare no poteftrquf 8C ipfa iufto 6C fipicci uirqjjpria eft uir' 
Cus:feddCnocecffpe6Cc6cupifdtalima:3Crapic quf cupieritp 
iniuria:<p uirtucis expers^uido^peccato fubif ^us eft:5C ftagili 
tatis oblitus,ammo infolenter elato tumet.lnde iniufti ac deum 
nefaentcs;6C diuitus potentia dC bonoribusftorent.Hf cenij 
cundta iniufticip prjmia funt;<^ & ppetua efle non pofiime: 6C 
per cupiditatem uiolentiamcp quf runtur.Iuftus ucro ac fapiens 
quia illa omnia humana func(ut eft a L^lio did;um)luabona di 
iudicat:necalienumquic§concupifdt:nequemcocraius buma' 
nicatis Ipdat omninotnec ullam potentiam^onotemue dcfidc' 
rat:necuifeciatiniuriam.Sdtenijcu<ftosabeode deo^gC abeo/ 
decodicore generatos, iurefiatemicadsefle coniunAos: fed SC 
fuo concentus 6C paruo:<p fragilitatis fuf memor no ampli^ quf 
tic:§ unde uitam fuftaitct:SC exeoipfo quod habuerit: im parti 
tur etiam no habenti q: pius eft:pietas etiam fumma uirtus eft:6C 



accidic ex eo uolupcaces caducas, uidolir*^ coceiut. ^ 

Ia opes appecuc;qm cocines eft ac libidind uictor:^!!! ‘ 
risat<^ inloldie gecens:no excoliic fe alnus: nec engic JTuper 
capunled placidus,6C cocors ^ planus ,£C cois eft: codirionej 
luanouic.Cuergo iniuriam nulli 6cit:nec aliena rapiac- nec Tua 
quocpfi auferant deFmdat cu toac etia illatam iniuna moderate 
ferre:q! uirruce prgditus eft:neceiTe eft iuftu hominem fubif clu 
efreiniufto;6C cocumclijs ab inlipienceelFici tapientem:ut CC ii' 
le peccet (f iniuft^eft:6C hic in ieuirtuce habeat 9 iuftus eft.Si qsw 
aucem uolec Icire plenius cur malos Si iniuftos deus potentes be 
acos,6C diuites fieri finat:pios cotra humiles miferos inopes ce 
patiacur:fumac eu Senecf libru cui titul^ eft. Quare bonis uiris ^ 
muitamalaaccidanKCufit ^uidenoallnquo illcmultanon pia | 
ne imperitia fpculariifed lapiencer ac pene diuinitus elocutus eft. j 
deas,inquic,bominesproliberisbabct:fed corruptos dCuiciO'" 
ibs ^ luxuriole fiCdelicate pwit uiucre:;p no putat cmedadonc 
fua dignos.Bonosaucquosdiligit,caftigat rfpius.dCafliduis 
laboribus ad uLum uircutis exerccttnec eos caducis ac mortalib^ ; 
bimSjCorrumpiac deprauari fmir. V nde nemini debet mirum 
uideri fi pro noftris Ippe delicis caftigamur a deo:immo ucco . 
cumuexainur,ac preminiur;cum maxime gratias agimus indui' ' 
gentiflimopatrirq» corruptelam noftiam non patitur longius 
procedere: led plagis ac uerberibus emedat. Ex quo incelligim^ | 
nos effedeo curp :quonum cu peccamus irafaf .Nam cu} pofTet 1 
populo luo 6C opes &C r^nalargiri/icuc dederat an iudeis:quo ' 
rum nos fucceflotesaepofteri lumus:iccirco etia uoluit fub alie 
na dicione attp imperio degere:nereru ^fperaru foelicitacc cor 
ruptusjin luxuriam kberetur:ac dei prfcfpcaconteneret:ficut il 
li maiores noftri qui 1'ppc cerrf nis ac ftagdibusbis bonis cnena 
ti aberrauerunt a difdplina lcgis^uncuia<^ ruperuc: prou/dit er/ 
go quatenus cultoribus fuis prpftarec quieteni fi madata feruaf- 
imt: (SCcamen eos emendateeji prf cfpcis no ooteperaflent. Icacp 
ne camcorrunperentotio^qpacres eorum . licenoa^rfmieos^ 
bis uoluit in quorum manibus eos collocauic:ut & labentcsco 
confirmet fiCcorruptosadfbrdtudine repararet fiC fidos expe/ 
riafacceKt.Q.uomodocnimp6timperator militum fuorum 
probare uirtutem mfi babuenc boftem^Et illi tamen aducrlan^ 


futuit innico-'*? mortalis uinci potcft:deo aut q: repugna 
ri no pocripie aducriarios nomini fuo excitatmo q cocra ipfum 
deupugnec:redc 5 tramilicesdus:ucdeuocioneacfidc luorum, 
uel probet uel corroboret: donec prefTurf uerberib^defluentem 
corrigat difdplina.Eft fiC alia aufa curaduerfusnos pfccutoes 
fieri iinattut dei populus ai^eat.Ncc cft difScile monftrarc cur 
auc quomodo illucl fiat.Primu fiigat a deoy cultorib^ plurimi 
odio crudelicatis^cui etia talia iacrificiano borreat^einde plaq 
«gbufdamuirtusacfidesip&nonuUifufpicanfdcoru cultu no 
finecauia malu putari a tam multis bominib^mt emori malint: 
gid&cereqdaluiaciucucuiuanc.Aliquicupiucfcire quidna fit 
illud bonuquo^ ad morte uf<^ defendit:qd’ omnib^ quf in bac 
uita iocuda dC cara fune prf ferf :a quo nec bonoy^nec lucis amif 
fio nec dolor corpis^nec uifceriicrucumeta daerrcnt;ualcnc bf c 
plurimu fed illf nuxime caufp noftroru numeru femg auxeruc^ 
Audit circuflas populus inter ipfa tormeta dicdesno facrifica' 
re felapidib^ bumana manu fadhsrf? deo uiuo g fit in cglo.Mul 
ci bocueru effe iiuclliguttSC in pedtus admittut.Dcindc ut 
folct in rebus incertis:du inter le inuicequgrutjquf fit buius^r 
feuerantip cauia mulca qu^ ad religione pertinn diuulgata^c p 
rumore uicifllm aucupata difcunc:quf ^ bona funt placeant nc/ 
ccfTecft.Prfterca ultio fecucaficutfemperaccidit^d credenduj 
uebemetcrimpdlit.NcbfcquidelcuisGmlaeft:^' immudi df 
monu fpiritus accf pta licentia mulcoru fe corpotib^ immei^ut, 
quibus poftea rcif (^:omnes qui reianati fuerintadbf reae reli^ 
gioni cuius potentia fcnfenmt . Hf tot cauf? in unu colla^:ma' 
gnam deo multitudinem mirabiliter acquirunt. 

Capiculum.30diu.Q2. bonorutortorescorquebucur: 8 Cma 
lais beitias de terra auibrec deus. 

I ^ Vicquid ei^oaducrfuj nos mali principcsmoliunf^cri 
^ ^^ fcpmirticrSC tn iniuftiflimi pfccutoresgb^dei nomeco 
tun^f ac ludibrio fuic:no fe puen impune laturos: cp indigna> 
donis aduerfus nos, eiusquaCminiftri fiicruc. Punient em iudi 
do deitqaccgpta poteffciccfupra bumanum mofium fuerint ab^ 
ufi: 5 C infukaucrinccciam deo fuperbius:eiuf<p nomen ftemum 



ueftig«s Tuis fubifceric, impie neferiec^ calcadu.Propcereauindi 
cacuf fc eos celeri^ pollicet: SC excermucuy beftias malas de cec ' 
ra.Scd ideguispopuli fui uexatoes hic in pfend foleat uidia 
re;tn iubec nos expedarepaDecer illu cfleftis iudicu die;quo ips 
^ fuisquecp meritis aut bonorec aut puniec.Quaprop£ no ipe^ 
rdlacrile^animf c6tepcos6CmuJcos fore quos lic opcerunc. 
Veniet tabiolos ac uoracib^ lupis merces fua;g luftas H. limpli^ 
ces aias nullis fecinorib^admillis excruciaueriic.Nos tmmo la^ 
borem^; ut ab boib^nibil aliud in nobis,niii fola iufticia puniat, 
Demus opera cocis uirib^iuc mereamur a deo limul ^ ulcioncj 
paiTionis 6Cprf miu. 

fl L.Coclij ladacu Firmiani diuina:^inftimcionu aduerfusge 
ces liber fextus:de uero cultu ad Coftacinu imperatorem. 

^ innocentia uerifTimus dei eultus eil:qua^ carnalis homo 

corpou dedicusncfcic Capimlum.i. 

Vod erat ofFiciu fufcf pei muneris diuino fpiri' 

( tu inftru^iac fuffragance ipia ucritatecompleui 
mus.Cuiusa(rerend^ ac^ illulfrad^ caufa mibi 
fiCfcientiamSC fidem ipledomin^ no fler impo' 

. fuitifinequonecfciriquicqpoteftnec explicari, 
V enio nunc ad ipfum quod eft fummum operis buius Sc maxi 
mum:utdoceaquoricu:quoue facrificio deum coh oporteat. 
Id em eft hominis ofSciurin cocp folo lumma rerum & omms 
beatf uicf ratio cofiftitiquandoqde propterea fedi SC inipirati 
ab eo fumusinon ut cplu uideremus £C Iole jquod Anaxagoms 
pucaui^marcificem loiis SC cf li,d^u.pura SC integra mente cole 
remus:quisautemprfcedencibuslibris,^ ingens mediocritate 
defendenmiuericacem^tn ex ritu quo(^ ipfo elucere^uel maxime 
poc.NibileniiandadCfingularisillamaie{bs aliud ab bonne 
defideraciq fola innoceDa;qua fi qs obtulerit deo. pie latis rcli^ 
giofe^ litauic.Holesaucnegleda iufticia:cu fine omnibus fiagi 
tus ac fceleribus inquinatiirel^ofos feputan^fi templa ac aras, 
bofiiaru fanguine cruencauerim:ii focos adorauerinciac ueteris 
uini pccfufionemadefeccrint.Ciuineaa facrisdapesapparat fiC 
exqfitas ^ulasj^uafi aliquid inde libacuri),oiKcunt. C,> uicquid 
alpedu earumiqcqd opereaut odore prfciofuj eft:6C bfc grata 




loC-r - 



' 7 ' 


•7e 


dgs fuis noncx aliqua diuinitaris tationequam nefciunrt {ed ex 
fuis cupiditatibus iudicantmecintelbgunttetrfnisoperibus dc 
um non indigcte.Nibil enim iapiunt nifi terramcbonac^ 6C ma 
la foli^corgis fefu^C uolupcace gpcndut.Huius arbitrio ur reli 
gione ponderatrfic totius uicf fuf atJta difponunt.Et quonia le 
£gnieiacflicontempladoneaue£pmt:fenfum9illucflefte} cor^ 
pori mancipaucmncXibidimbus frj na pemiictunt,tanq lecum 
ablaturi uoluptatem:qua momentis oinnibus capere feftinat;cu 
animus miniflerio corpori^ no corpus minifterio animi^uti de 
beat.^dem maximum bonum iudicant opesjquas ii bonis arti/ 
bus afTequinon pofl'unt:malis affequuntuc:fiaudat:rapiuc:ipo 
liant:infidiantur:abiui:ant.Nibildeni<^moderatiauc penliba^ 
benttdummodo auro corrutcfflt: argento:gemis: ueftibus fui/ 
geanciauidifTimo uentri^opes ingerant: fhpati &miliarium gre/ 
gibus per domitum populuj fempct incedantrficaddidti l’er 
uientes uolupcacibu5,uim^uigorem(^excinguunt:6< di uiuere le 
maxime putantiad mortem concitatiffimc prop^nt. Nam(li'k 
cut in fecundo libro docuimus)cfli ratio in anin^tetrc autein J 
corpoceel!l:(^bonanegliguntanimi:corporisapJ^ecun<^*n tene 7 
bris acmortc uerfanc;qup lunt terrf at <5 corporisfi^! uita • ^lu>r 
men de c^lo eil:cuius quoniam expertes funt,corpac»ieiruiendOj 
longe abfunt ab intelledtu reru diuinaru.Eadem miferos ubi<^ 
cfcicasprcmit:fi^ut g ficucr^deusiita g fit uer^cultor ignorant. 

^Capiculum.g.Q 2 .dcusnecefuritncc{itit nec in tenebris cft: 
ut ei oporteat bo (lias immolariaucuM offerri, uel lumina. Et q 
re bfc offerantur dgs gentium quf fidem i«Sam,6C ucra innote 
da offerre nefdut: in quibus cofiftit dei cultus. Et q> intra ola q 
ad cultum dei pertinent prpfiantilTimum e(l:bomines ad uerita 
CemdCiufliciamenidire.Etquare nolit ab elementis incipere. 



/ CV Adfcant igitur opimas ac pingues bofiias deo quafi efurie 
% 1 r ri :pro fundunt uina tang £iaend:acccnduntlumina uelut 
mtencbrisaged.Quodfifufpicariaut peipere animo poffent, 
qupfmt bona illa cfle(lia:quorum magnitudinem t eri ^ n o zd' 
buc corpore obuoluri,fenfu capere nonpoflumusriam le,cuj bis 
ofEcw inanibuSjftultifTimosefle cognofcantiufucflefle lume 



T 

I 


quod dicimus folemcoccmpliri uelint ; iam fcntiatg no indige 
acluamis eorudcustqipfeinufum hominis tam claram: tam 
candida lucem dedit.Ec amencu in campamo circuloiqui pro 
pcer longinquitatem n5 ampU^q buimni capitis uidetur habere 
menfuram:cacum£icfulgoris,uteummortaIiuluminu aaesno 
queat cotueri.Et C pauliiper intenderim hebetatos oculos caligo 
ac cenebre cofequanc.Quid tandej luminis.quid claricatis apud 
ipfum deum penesquem nulla nox eft 'elTe arbitremur fg hanc 
ipfaj luce Ijc moderatus eftiucnec^ nimio ftilgorernci^ calore uc 
bemencinocerecanimatibusicantucp iftaru; rerum dedit ei qua 
tum mortalia corpora paci poiTunc: aut frugum maturitas po-* 
ftularcd Numigif mentis iuf compospucanduseftigauAort 
6 Cdacorilumimspdelaru ac ceranilumen offert pro munere/ 
I Aliud uero ille a nobis exigit lumcn:3C quidem non fumidum: 

fed(utaicpoeta)liquidumae 9 darumencis:l'cilicecproptcr qd 
a poetis. fontes nucupanc quod exbiberi no poteit^nilliqui deuj 
agnoueric. Ulor u autem quia terrf ni lunc egent luminibus ne 

in tenebris finciquoru cultores 9 cfleftenibil lapiucietiam rcli' 
giones quibus deferuiuc ad terra reuocant.ln ea^umine op^etb 
q; ratio cius dC natura cenebroiae{^.lca<f dus nocfleffe tenliim 
iedbumanuni potius atcnbuuc.Ideo<^ illis necedaria£C grau 
credunt cffevquf nobis;q'jibus aut clunibus opus eft cibo: aut 
fitiencibus potu; aut ueltealgentibusrauccumloldccefTeric lu' 
mine:ucuidcrcpofljmus.Nullisigicex rebus ^tam probari 6C 
intelligi pocefl deos iplbs.cu aliquado uixerinc,mortuos effe:g 
ex iplo ricu qui eft totus terraXj^uidenimcgleftismCe bompo 
celb babere pecudum languis e£Bilus:quo aras inquinat: nimbe^ 
te deos exilbimac eo uefci quod homines arpemantuc udngerel 
Et quifquis illis hanc faginam prf(bicecic:guis ille gralTaCot^ zd' 
ulcec,ueneScuspariicida {ic:keacusac fodix erit. Hunc diligunt, 
hunc tuencucthuic omnia qup optauerit pr^lbaiu. Merito ergo 
Perfius huiufcemodi fupfticioncs liio mote deridet. Quam, 
inquit, metcede deoru emeris auriculis,pulmone dC lacftibus un 
dtislSenciebac uideheet non came opus effead placandi c^lefbq 
maieibacem:led mente (^Aa SC iufro animo & pc(^ce(uc ipie 
aic)qd naturali fit boncftace genetofum. Hfc eft religio cf lelbis 
non qup conftacex rd^us cocrupcis:iedquf uircuobus animirg 


oritur e cflo.Hic uerus cultus eft;in quo mens colentis feipfam 
deo immaculati mAimafiftic.Id aut ipfum quo coicquenduj, 
quo prpilandu fit, docebit buius libri difputatio.Nihileni tam 
ptfcIacu:bomini<^c5ueniespotefre:qerudirebominesad iufli 
cia. Apud Cicerone Catulus in bortenf! 0 ,pbilofopbia omnib^ 
pcp&res:malle fc dicit uel unu paruu de officio libellu:516gani 
oratione) pro fediciofo homine Comelio.CIug fententianon 
uticp Catulig fortafle illud non dixit:f) Ciceronis eft putanda^ 
g fcripfit;’credo)uclibellcs quos de offi.cuserat feripturus come 
daretnn gbus ipus nibil eite teftat in omni pbilolopbia melius 
6C fruituoGus:g prpcppca uitf dare. Quod fi boc illi 6ciu t 
non eft ueritas cognitajquatomagis nos lacere debemuscg a deo 
eruditi dC illuminati poiTumus uera prfcipere^ncc tn £ic dccebi 
musmt quafi prima uirtutisdemeta tradamus quod eftinfinitu 
fcdtangdoccndu fufcppcrimus eum qui apud illos iamperie/ 
^tusuideatur.ManencibusenlprpCfptiscoruqup folent ad pro 
bitacem rcitedare,ignota illis fuperftruemus ad gficiendajcon 
fumandame^ iufticia quam noncenent.Fa uero qup polTunt cuj 
illis effe comunia prftermittame gd ab bis uidear mutuari^quo/ 
rum errores coarguere^cp aperire decreuerim. 

41 CapicuIu.iti.De duabus ufis quarum altera iiirtutum altera ui 
ciorum ef^ :quf in littera pytbagorica figui-anc:6< fidelius traAa 
tur a cbriftianis g a pbilofopbis.Et de duobMucibus uiarum. 

O V f funt ui? per quas bumanam uitaj progredi necefic eft, 
fcilicecunaqu?mcflumferat:alteraquf ad inferos depri' 
mactquas 8C poct? in carminibus: dC pbilofopbi in difputatio.' 
nibus fuis induxerut.Ec gde; pbilofopbi altera uirtutu; effe uo 
luerucialtera uicioru;ea<p qu? fit affignata uirturibf primo adi 
Cueife ardua, dC cofiago(am:inquafi gs difficultate fuperaca in 
funimum eius euaferic,babere cum dec?tcro planum itertamoe^ 
numcp campum: & omnes labores capere fiiiiffiis uberes ,atcp iu 
cundos.Quos autem primi adit^ difficultas deterruerit: cos in 
ea uicioru uia labi at<^ deftedtcce:quf primo ingreflu fit quafi 
amoena multoqt triftiQr rdeindg cu in ea paulo ultcri^ Reflent 
amoenitatis fpem tepete fubduci; exoriri aut uiam prjdpite, 


Nancfaxisafperatnucobduiitafentib^mucgurgitib^intercifaj 
uel correntib’^ rapidam: laborare, bfrer€,labj padere fic necefie. 
Quf omnia eo^teruc; uc appareat m uirruab^capiedis labores 
ciTe maximosnn prfCf pdsaucmaximosfruct^; OC lolidas 3t<p 
incorruptas uoluputcs. V icia uero gbufda deliniam«is naw^ 
ralibus dlicere animos bominu:5<. inaniii iucuditatu ipede cap 
tos:adacecbasamar::udies miferiafcp gducere.Sapiesprorfus 
dilputacio;!! uirtucu ipiay formas acc^ terminoslcir«:no enij 
didicerant uelquf fmtrufgdeasmercedisa deo maneat: qd nos 
bis duobus libris docebun^.Hi uero ignorabant: aut dubiQ' 
batanimas bominum immortales clTe:6C uirtutes dC uicia tenf 
nis bonoribusaut poenis fftimaucrut.Omnis ergo bfc de dua^ 
bus uijs dilputatio ad £rugalitate ac luxuria Ipedtac.Uicuc erum 
bumanf uitf curfuj.Y.Iittere cfle llmile:^ unulgfcp bominum 
cu primu adolelcetif bmcn actigcric:6^ m eu locuj uenerit: ubi 
fe uia findit in ambas.Hf reae mutabud^jac nefeiat m qua le par 
lem potius inclinet.Si duccj natibus fucrit:q dirigat ad meliora 
titubantc:boceftiiautpHamdidicent:auteloquecu:autahqd 
boneftf artistquo euadat ad bona firugerqd fieri line labore ma 
ximo no p6t,Honcfta accopiolam uica dilputat padturum. Si 
uero dodtore firugolieas no inuencritiad fmiftiam uiaj quf me^ 
lioris fpecie mentiat incederetideft ddidif^luxurig .inertifc^ l'e 
tradere:quf fuauia quide uidenf ad tempus, uera bona ignorans 
ti.Poft autem aniifla omni dignitate ac re fiimiliari in omnibus 
miferus ignominia^ uidturu. Ad corp^ergo dC ad bac uica qua 
in terra ducimus:fines earuuianimre^etu^poec^ forcalTeme 
liusiqui binum boc apud inferos elTe uoluerut:fed in eo fallunt 
eas uias morcuis^pofucruc. V trit^ ergo ueteifed cameutri^ 
no redterep oportiut uias ipfas ad uitam:finesearum ad mortej 
teferri.Nos igitur melius dCueriusrqui^duas ifias uias c^li SC 
inferforuj efle dicimus:<f iuftis imortalitasiiniuftis poena fter 
napropoficacft.Quomodoautemuif iftf uel in cflum tollat 
uel ad inferna pt^ip icent explicabo : SC aperia qu^ iint uirtutes 
quas pbiloropbineidenmc:cum edam qu^ finc earum prfmia: 
fimuleriamquffintuiciarqupuc eorum lupplicia monftrabo. 
Nam fortaffe aliquis expcdbec ut fcparadm de uiciis ac uirtutib^ 
dicamteum de bono ac malo diirerencibus nobis eda; quod eft 



contrarium poflit mtelligi.Siuc enim uirtutes inferas^uicia fpo 
ce deccifctiiueuiciaeximas^ircucesultro rubibunc;fxc bonoru 
ac maiora confticuca natura cft:uc fe inuice iemp oppugnccrlem 
per expellac:ica fic ut ne(^ uicia retrabi fine uirtudb^^ poflmtmec 
uircutcsinferi finedetradlioneuicioru.Hasigif uias lor^e ali^ 
mducimus:5apbilofopbismducifolec.Primu5* uticp ^pofi 
tum effe dicimus duce ,ucru<^ immortalem:fedalceybonoiatu 
qui uutucibusacbonisCtprfditus.Alceru danatum:qui uicgs 
ac malis: illi autem in deteriore cantum uiam ducem ponut ne <5 
unum ne;^perpetuum.Si quidem quelibecdoctorem bonp ar-- 
tis mducuntrqui a deCidia reuocet bomines:6C fi:ugi efle doceat; 
fed ne <5 ingredi 6ciunt in eam uiamtnifi pueros bC adolefcen^ 
testuidelicet q»artes difcantur in bis futibus. Nos autej omnis 
fexus dC gmecis SC fcacisin boccflel^eicecinducimus:quia deus 
qni eius uif dux eiliimmorcaliutem nulli bomini nato negat. 
Forma quoi^ uiaru ip{^; non iu ell ut illi puuueruuc. C^uid 
enim opus eft. V.lictera in rebus conturus ac4^ diucrfisi Sed al' 
ceuillameiior^onuetlae(ladibli5orcu',:alceu illa deterior ad 
occarum:quoniam qui ueriucem ac iui^icia^ lequitur:is accf pco 
immortalitatis prfmio perenni luce potittur : qui autem ab illo 
malo duce illetitusprfculeric uida uirtutibus, mendaciu uericaci, 
neccflceftadoccaiuni 6C tenebras deferatur. Defcribam igitur 
utun^iSC earum proprietates l^bicuiicpmonllrabo. 


^CapituIu.iig.De uia uirturis quf inelyfios campos deducere 
didfi^uicioruquf ad impucarcara ducit: SCducib^iuriufcp. 

d ^ I Na eiligicuirtutis ac bonoru uiarquf fert nos lelyfiios ca 
; .Apos^ut poecf loquunQ fedadtptam mu di arcem,bacleu a 
tnaloy exercet pocnas:5C ad impia uttara mictic.Eft emcriniTa^ 
coris illius:q puuis religionib^ inihrucis^uercic homines ab ici 
nerecfle(li:6C in uia pdicionisinducic:cuius uif fpecies, 6C iigu^ 
ra iiceft copo fica in afpedtu:uc plana paces omni genere do^ 
accp frutftuu deledtabilis efle uideatur.In cacnim pofuit dc^om 
nia qu? ^bonis babent in ccrram:opulenciadico:bonore}: quic 
cem:uolupatem:iUecebras omnestied cum bis paritet miuftici^ 
am:crudelintcm:fuperbiam:perfidiam:libidincm:cupidiratg: 


dircordum:igtioranriam:{nmdadum:ftulriciamtcfterai$’uicia- 
Exicusauc baius uig calis eft,Cu uencum fuerit ad excrenium un 
de iam regredi no hccc^cum omni Tua pulchritudine tam fubito 
prfcidic:ut no ante gs fraude profpiccre poirit;g precipicat^ in 
altitudine ^dmda cadat.Q.uil’gs eni pi^laidu bono^ Ipecic ca 
pcus;5Cinbisc6fcquedis,acfruedisoccupatus^5 prfuUerit ea 
quppoft morte fecutucafunc:te:pa deo auerteritas u^o ad infr 
ros deif Aus in fccma danabit poena. Via ergo illa cfleftis diifi 
cilis fiCcliuD&ppofitaeftruel Ipinis borr«ibusaipera:uelfaxis 
excantibus impedita:ut cu funimo labore aepeda trjcurcucp n:a 
gna adedi Ibllicitudine fit cuifp gradiendu m bac poiuit iufli- 
aa;temperacia;paciencia;fid«cafticate;abfrmencia:c6cordiam: 
fcientu:ueritace;rapientia:cfcerar<^ uirtutes: Icd limulcuni bis 
pauptate:ignominia;Iabore:dolore:amaiitudiesomnes.Q.uif 
gs eni fpe l'ua porrexerit I6gius:SC meliora nialuerit:acebit bis 
terrf bonisrutexpeditiwac leuis difficultatem uip Tuperet-Ncc 
enim poteft qui fe apparatu regio ciramdedcric,auc diuiros one 
rauent:angufiiasillMuelingcedi uel tenere. Vnde intelligicuc 
iccirco malis 5< iniuftis frcilius proucnirc quf cupiantiquia pro 
na 6C decliuis efl eorum uiatbonisautem qup optent, difficile 
cedere:quia difficili SC arduo itinere gradiuntur. ergo quo 

nia durum, a rperu <5 iter ingreflus e.l coteptui^derilui, odio fit 
necefleeft.Omnesenimquoscupiditasauc uoluptas precip/tes 
tcabitrinuidcnceiquiuirnitemapere potuit:6C iniqu? ferutid 
baberc alique quod ipli no babenc.Eric iucp paup bumilis, igno 
bilisifubifftus iniurif; 6C tamen omnia quf amara funtperre/ 
rens.Et fi patiendam lugcm ad fummu illum gradu,fine<p per^ 
duxerit, dabitur ei corona uircucis:6C a deo pro laboribus quos 
in uita propter iufticiam pertulitnmmortalitate donabitur .Hf 
funtuipquasde^bumanf uitpaffignauitrin quibus lingulis gi 
bona oftendit maladed ordine prf poftero atep conuerlo. In 
una enim monftrauit temporalia prius mala, cum ftemis bonis 
qui eft ordo melioriin altera ceporalia pnus bona cu ecemis ma 
Iisquieflordodeterioriutquicumpprffcntia mala,cu} iufticia 
ddcgerittmaiora 8C cerriora bona cofeqcrgfucrut illa qup fpre 
uic.Quifquisautcm prffendabonaprfpofucnt iufiiaf: in nia 
iora SC longiora mcidet mala:g fiierunt illa quf fiigit.Hf c enim 



uica teporalis eft qibmiiseflrSC iccirco SC bona eius,5C mala^brc 
uia fmt neceffeeft.IUa uero fpualis qu? bmc terrf n? cotraria eft: 

lempitema eft:icdrco SC bona ei^fiC mala fempitema lunt.lca 
fic:uc 6C bonis breuib^malaecemaifiC malisbrcuib^ bona ftema 
fuccedac.Icacpcufimulppofitafintbomini bona ^Cmalapoli/ 
detace iiniaque^ lecu dec|,gto fatius fic pro ppetuis boms,niala 
brcuia pefaretq pro breuibus 6C caducis bonis^mala gpetua fufti 
nere. Na ficut in boc culo cu eft ^pofituj cu) bofte certamen: 
prius laborandu eft:uc fis poftmodu in ocio:efuriendu,fitiedu, 
Aeftu^frigorapfereda^umiqelcendu:uigilandu:peciclitandu 
eft ut laluis pignorib^.-SC domo,6C re faiiiiliari;6C oinnibus pa^ 
cis ac uidtorif bonis gfrui j>o]Iis.Sinau t prp fens ociu malueris 
51abore:nialu tibi maximu &das necefle eft.Prf occupabit eni} 
aduerlarius n5 rcfiftente:uaftabunt agri:cleripief domus:in pre 
dam uxo^ac liberi ucnienttipfe interriciere ac capiere,Q^ug cm^ 
nia ne accidant prpfenscomodu diferedu eft:uc maius logiutl^ 
pariac.Sic in omnibacuitacf nobis aduerfarium deus reierua-- 
uitmt poiTemus apcrcuirtuteiomictenda eft prpfens uolupeas: 
ne boftis opprimatmigilandu ftationesagendprmibtaresexpe^ 
ditionesobeund^;dindendusadulumu;cruor. Omnia denit^ 
amara ,5Cgrauia patienter ferenda: eo quidem promptius quo 
nobis imperator nofter deus.prgmiapro laboribus ptemacom 
ftituic.Et cum in bacterrjna militia cantum homines laboris ex 
bauriancmcea fibi parianciqup poiTunt eod^ modo perire quo 
parta func:cerce nobis nullus labor eft rcculandusiquo id aequi 
ricurquod nullo modo poffitamitti.Voluitenij deusqui bo 
mines ad banc mabeiam genuiticxpeditos in acie ftare;6C inten^ 
cis acriter animis ad unius uel inuifibilis boftis inii dias: uel aper 
cos impetusuigilare;q nos (ficut periti SCexercicaci duces folec) 
uarusarcibuscapucr^cuiufi^namra dC moribus rpuiens.Alus 
enim cupiditate inlaciabile immitcic:uc opibus fuis tang cojxdi 
bus illigacosia uia uencacis excutiat. Alios inHammac ire ftimu^' 
lis:uc ad nocendu potius inenosta dei coc^Iadone detorqueat . 
Aliosmioderatislibidinib^immergitiucuoluptati SC corpori 
feruietes:ad uirruce refpicere no poflint. Algs ikto infpirat inui 
dia:ut iuis ipfis tormecis occupati:nibil aliud cogitet: mli coy 
quos odennt fi^clicitacc. Alios inftamac ambicoily . Hi liimqui 


ad geredos itigratus oem uitf fue opera cura^ conuertdt: uc fe 
ftos figntr:5Cannis nome iponat.Q.uoruda cupidias tedicalri 
us no ucj>uintia5 tpali gladio tegacrfjuc infinita dC ppecua ptate 
dnosfe dici uelintuniuerfi generis bumani.Quosaut pios ui^ 
derit,inanib^ ipliat religiomb^tut ipios ftciac.His uero 3 fapie 
tia qtucrpbilolopbia in oculos impingit ut fprae lucis execret: 
ne qscoprcbedat aut teneat ueritate.Sic boibus obftruxit adit^ 
oes:5C obfepfitomnesuiaspublicislataserrorib^. Quosutdi 
fcutete pofTem^.npfucp auAore malo:^ mcer^illumiauit nos de 
us: 5C amauit uera,cflefticp uirtute:de q mibi nuc difleredu cft. 

4 Cap.’^.De felfa diffinitoe pbilofopbip : qua audtorc Lucilio 
pofuerdcpbilofopbi:5C ucra differentia fcientif 8C uirtuds. 

0 Ed priufq fingulas uirtutes exponere incipiatdeterminan 
da eft ipla uirc’^:qu 3 pbilolbpbi no redfce difFmieruc quid 
euecraut in cftensgbus rebus qd operis gd babeat officii. No' 
men itac^ foiu retinueruc:uim uero efficflu, 6 C ratione pdide 
P rut.O u ^iia auc in diffinitione uirtutts folec diceretpauds uer 
fibus colligit enarrat Lucilius: quos malo equidem ponere: 
nedum mulcorumfenrenciasrefello:fimlongiorg necelTe eft. 
V irtus albinereft preciu perfoluere ueru.Quis inuerfamur: gs 
uiuimus rebus adeflc.V imis eft bomini feire id quod que<^ ba 
beat res. V irms Icire bomini rectum:utile:gd fit boneftu-C^up 
bona quf mala.Ite quid inutile:tutpe:mboneftu. "V irtus quf re 
dp rei finem: fare moduep. V irtus diuirts;prf miu pfolurepof 
fe. V irtus id date; quod re ipfa debet honori. Hofle effeate^ in 
imicu) hominum moruqj bonoru; Cotra,dcfenfore bominuj; 
morucp bonoru;Hos magnifiarc;bisbene uellc;bis uiuereami 
cum.Comoda pi^erea patrif fibi prima pucarc:Deinde paretu, 
tertia iam pofttemai^noftra. Ab bis diffinitionibus quas poeta 
breuiter c 6 prebendit,MarcusTulliustraxit officiauiuendi: Pa 
netium ftoicum fecut^:eacp tribus uoluminibusincluGt. Hfcau 
tem g fy ia fint mox uidAim9:ut appareat geu in nos dignatio 
diuina c 6 tulerit:qup nobis aperuit uericKC. V irtutc efle dixit; 
fcirequidficbonum 8 Cmalum:quidturpc:qiiid boneftu:quid 
«cile;gd minus breuiufq; 6 cerepotuit:fitantu bonu ac malum 



diceret <5 nibilpotcft efle utile ucl l5one(lu;quod no idcj bonuj 
£it.Nibil mutile ac turpe:qJ no idemalu fic.Quod & pbiloio 
pbis uide5:5( ide Ciceco^n tertio lupradi<fti opem libro ofteij 
dic. Veru faecia no goc cfle uirt^rep no eft incus in nobis: ij ad 
noscxtrinIec^uenic.Q.cf aut tralire ab altero ad alcerii p 6 t:uirt^ 
no eft:c{! uirtus fua cui (5 eft.Saentia igit alieni beneficii eft: quia 
pofica eft in audito. Virtus tota noftra eft:cp pofita eft in uo^ 
lutate faciedibonu-Sicucergoinitincrc celcbrado nibil ^deft 
uunofre;nificonac9acuicesluppecatambuladi:ita uero Icietia 
nibd pdefirfi uittus ^pria deficiat. Na fere ecia bi q peccat: 5C ii 
n5 g&cfteimqd fit bonu 6C nialii ientiunc.Ec quoties aliqd im' 
probe 6 ciuc:pccarefe i'ciuc;& ideo cdarcnitunt;fcd cucos bo 
ni 5C mali natura no 611ac:cupxdicacc mala uincunt ut peccent: ^ 
deeft illis uirt^ddeft cupiditas redta fiC boneftas 6 ciedi. Ex bcc 
igitur apparet aliud elTe feientia boni malicp: abud uircuc^j cg 
p ocefi eife feienda fine uircuce:ficucin plurimis pbilofopwori^ 
fiiit.In quo quonia redte ad culpam pertinet non feciffequp icie 
risiredte uoluncaspraua^SC uiaofus animus quejcxculareigno' 
ratio non potefi paniecur.Etgo ficut uirtus non efi bonum ac 
malum i'cire:ita uirtus efi bonum &cere,malum non &cere.Et ta 
men feientia fic cum uirtute coiundta cfiiut Icientia prp cedat uir 
tacem:uirtus fubfequaf fcima:q:nibilprodcftcognitio:ni{i 6 C 
adtio fublequat.Horatiusei:go paulo melius diffiniuit.Virtus 
f fi uiciu fiigere dC fapieda pnma:led inepte:<:p eam cotrario ter' 
minauic:ut li diceret bonu e quod malu non e .Cur cmniquid 
ficuirtusnefcio:ncuiciu quidem quid fit fciol Vtrucpigic 
idiget diffinitione : quia natura rei talis e; ut utrucp aut incelligi 
aucnoitelligifitnccelle . Veru nos fedamus quod ille debuit. 
Virtus eft iiamcobibctc:cupiditatecopcfccre:libidinereftpna>' 
re: ideft enim uiciu) fugere. Na fere omnia qup fiunt iniufte ati^ 
improbeiabbisoriuncura&dtibus.Sienim comodonis buius 
qufiradicicur^mpet^rcnmdaciomnesbominucotentiones ma 
le fopient :nemo infidiabic:nemo profiliet ad nocendum.ltmi 
fi cupiditas temperecur:nemo terra mari^ graftabitunnemo ex 
erdtum ducet:uc rapiat dC uaftet aliena.Ite tiardor libidinum cd 
prinunit:omnisftas 6 Cfcxus retinebit 'luam landtitatem. Nc' 
mo quicquam pudendum aut paaetui aut £udec:ergo uniuerla 



fcclera ^ flagitia bis comotionibus uirtute Tedatis; ex bominuj 
uica moribuii^ tollenc.Q.uf ledatio comorionum £< afFechiuj 
banc babet rationemmc oniniareitafeciamus.Omne igitur uir 
tutis officium elt no peccare:quo profecto fungi no poccft:q de 
um nercit:quoniam ignoratio eiusaquo bona oriuncur,impru 
dencemimpingatmuicia^ecefleeft.Itacput breuius dC fignifi'" 
cantius utriuG^ rei fumma officia determine:fcietia eft deu nof 
femirtus colerc;in illo fapientiarin boc iufticia continetur. 

ifcipi pbilofopbi nefcicrut qd effjbonu autmalu; qs 
fote boni lucidu nefciebac: nec itellexerut gs debeat re:^ b(. qpey 
finis effciSC quo coftet Lucibu 61fo diffiniuifle uirtutis ofricia 

Ixi qd erat primu^fcientia boni n5 cfle uirtute: deinde qd 

fituirtus 6 Cmquolit:feqturutidquotpipfu 3 ,qd fit bo'' 
nu malu nefciffe pbilofopbos brcuitcr oftcndam:cp pene de 
claratum eft libro tertio cum de fdmnobono difputarej. Qui 
autem quid ciTet fummum bonum ncfcircnt; 6 C in cfteris bonis 
malifuequf fumma non funtterrauennt ncccffe eft;quod no po 
teft uero iudicio examinarerqui fonte ipfuj no tenet : unde lUa 
defeendunt. Fons autem bonorum deus eft;malorum uero ille 
fcilicec diuini nominis femper inimicus:de quo ff pe diximus. 
Ab bis duobus principiis bona mala<^ oriuntur.Quf ueniunt a 
deo banc babencrationemtut immortalitatem parent quodeft 
fummum bonum.Quf autem ab illo altero:id babent officium 
utacfleftibusauocatum^terrfnifc^ demerfu;:ad poena interfici 
antfcmpitemamrquod eft fummum malu.Non igitur dubiuj 
efi quin omnes illi^quid effet bonum 6 C malum^gnorauerint; q 
necdeum;iec aduci^rium eius fcicrint.Icacp finem bonoru^ ad 
corpus & ad banc uitam breuera rctulenint:qua fcilicec folui 8 C 
occidereneceflecft:n 6 funt^reffiulteri^:fed omnia eoruj prg 
cf pta 6 C oiaquf inducunt bona.terrf inbf renc^ 6 ( bumi iacet:qm 
£imulcumcorporequodeftterra;noriuncur:pertinet enim n5 
ad uitam bomini comparandam:fed ad quf rendas uel aigmdas 
opes: bonores: gloriam: potentia: qug fune uniueria mortalia 
tam fcilicet q ille qui,ut ea fibi contingerent ,labqrauit. Hinc eft 
illud. Virtusquftendf rd finem fcire modumcp.Prfcipiuc em. 



qiiibus modis,2< gbus arabus res feniibaris querenda 'ui- 

dent male qugri lolcre.Sed.buiuiinoi uirtus no eft,ppofita lapi 
cnd.Nec eni eft uirtus opes qu?rere:quaru ne^ inuecio,neq5 pof 
feflSq m noftra poteftace eft.Itacp 6C quf ftu 6C optecu feciliores 
funt malis, q bonis.No poteft ergo uirtus efTe in bis reb^qug ren 
dis:mqianIc6teptUjUis ac ratio uirtutis apparet : nec ad ea ipla 
tcaffiigicc:quf magno ac excelfo animo calcar, aqpte^ere geftit; 
necp&seftammacfleflib^intetainbonismt l^c fragilia £ibi co/ 
pareqab immortalib^ luis operibus auocari:lcd potifllmu i bis 
reb^ coparandis^uirtutis ratio confiftittquas nobis nec bo ullus 
nec mors ipfr pot auferre.cu bfc ita fe babeataiiud qd‘ leqtur ue 
riieft, Virtus diuirus preciu perfoluere polTe. Q^ui uerlus idcj 
fecefignifiatqdprimiduodedne^fipienecp qlq pbiiofopbo 
ru fdrepotuitjpreciuipfuj uelquale^uelqd Iit. l)deenipoet§£C 
illi oesquosfccumseft^ucauerutredteopibusuciiboceft frugi 
cileno inftruerecouiuia fumptuofeinec largiri temeretno efFum 
dere uires fuguacuas aut turpes/eamiliare.Oicct aliqs torralTe. 
Quidtu^Negasne bancefieueritatemiNon equidemnegoico 
traria enim uideor probare fi negemifed ueram negoiq: non fit 
illa cfleftisfed tota terrfnaeft: quandoquidem nibil efficit nili 
quod’remaneac in terra. Quidiitauccmredte opibus uti:6C qs 
fit cxdiuitus fructus petendus:declaraboapeitius:cuj de pieta^ 
tis officio loqui cocpero.Iaj cfteraquf fequunc nullo modo ue^ 
rafunc.Namimprobisinimicitiasmdicere^utbonoru defenfi 
one Tufcipererpoteft cuj malis eiie commune. Quidam cni ^b^ 
tace frdla^iam libi ad potentia muniut;6ciunt<5 multa quf bo> 
ni folencieo quidem promptius:^ fillendi gratia faciunt. Vti^ 
nacptam&cileelTetprfftareiq&cileeft fimulare bonitat^. Sed 
[ bi cuj efle coeperint propofiti ac uoti fui compotes:6C lummuj 
potenti? gradum coeperintitu uero fimulationc depofita mo/ 

I res fuos detegutrcapiuntiomnia uiolat SC uexat:eolq; ipfos bo^ 
nos quoru caula fufc^perat^nTequuntiSC gradus per quos afcen 
dcrunt.amputantmc quis illos.concra iplos^poflit inutari. V e:^ 
tamen putemus boc officium non mli boni efleiut bonos defen 
dancrat id fufeipere ficile cft limplere difficileiquia cum te certa- 
mini congreffionitp commifcrisiin arbitrio dei non tuo polita 
uidtoria^.EtpIeru<5 improbi numero cofpiratione fut 


poteciores g bonimt ad eos fugandos no tam uirtus fic, g foelix 
citas.neceiTaria.Analigsignorac g» aliquoties melior, luftiorcp 
pars uicta fitlHinc fcmg dnatones accrb? i ciues exdcerut.PleM 
eft cxeplis ois biftotiacd nos cocCTi erim^ uno.C laudi us cni p6' ^ 
peiusbonoruuoluiteffedefenforiligde pro republica:^ fena' 
tu;^ libertate arma fufcepic.Ide tn metus cu ipla libertate occi 
diciSCafpadonib^^pnjsdetrucaras infepulcus abifCtus eft. 
NdeH: igic uirt^ aut bofte maloruraut defenfore bonoru; elTe: 

uict^in certis cafib^no pot elTc fubif cta.Comoda precerea pa 
CEif prima putare:lublata bominu cocordia^nulia ejt omnino.q 
funteni pacripeomodamiCi alterius duicatisaut getis incomo' 
daildeft fines propagare, alios uioleter ereptos; augere imperiu 
ueAigalia 6cere meliora^Quf omnia no utiqj uirtutes: Icd uir.' 
tutu fune cuerfiones. Imprimis enij toUic bumanf iocietatis co 
iundtioicoUif innoccntia;tollicuralieniabftinentia;tollitur de^ 
m<p ipla iuftid3;qu? difeidium generis humani ferre no poteft. 
6Cubicuncparmafulfei^t;binccamfugari dC exterminari ne^ 
ceffe eft. Verum e(l Ciceronis illud.Ciui autem ciuium ratione 
dicunt babendameextemorum n^ant : dirimunt bi comunem 
generis bumanifocietate:qua fublata^cneficecia:liberalitas:bo 
nitasiiuflida fiinditus toUif.Nam quomodo poteft iuftus cfle 
g nocettqui odittg fpoliatiqui occididQuf omniafeciunt: qui 
patrif ptodefle nituntur.Id enim prodefle quid fit ignorantig 
nibil putant utile nibil commodummifi quod teneri manu pO' 
tcft:quod folum teneri no poteftrquia eripi poteft. Hgc itaqj ut 
ipfiappeUancbonaqmfgspatripacquiliencrboc eftqui eueriis 
duitaabusrgendbufcp deleds f rarium pecunia referferit: agros 
cocpcrit:dues fuos locupledorcs feccdt;bic iaudib^ fertur in cf/ 
lu:bf c putaf fumma 6C perfecfta effe uirt^.Qui error no modo 
populi 8C imperitorum fcd eda pbilofopbo:^ eft: qui prfcf pta 
guo(^ dat ad iuftidame ftuldd^ acmalici^ difciplinpqi audori 
tasdefit.Ita^cuj deofficosadremmilitarempcrdnendbus di 
fpucentmecp ad iuftidam ne<^ ad ueram uircutem commodatur 
illa omnis oratio:fed ad banc uita moremcp duilemtquam non 
efleiufticiamSCresindicatj&ipfeCicero tcftatus eft.Scdnos 
, inquit.ueri iuris germanfcp iuftidf fobdam exprefla; effigie 
nulla ; tenemus. Vmba SC imaginibusudmur;cai'(p ipas urina; 



fequereinur/crunf eni; ab opcimis natur? ac uedtatis cxeniplis. 
V mbra eft igitur 6C imago iuftici? :qua illi iufticia putauerunt. 
QuidfapiraaiNoneiidecofitenc in pbiloiopbis eenuUa^ Aut 
cu Fabnci^ inquit^uc Ariftides iuft^nominet;auc ab iliis forti'- 
tudinis aut ab boc luftici? tanq a tapiCTepcdc exepiuiNemo eni 
boy ficiapies^uclapienteuolumusincelligi.Nec big lapientes 
babiti 6C noniinati:Marcus Cato,6C Cicero, L?Iius,lapieces fue^ 
ruc.Necilliquidenii'epte:redexmedioru officioril tfequenua 
finiilicudine quadam gerebant/peciemtp lapientum.Siergo 
pbilolbpbisipforumcoalTionc adempa lapienda cft;dl bisg 
iufti babiti lunt:adempca iufticia eft. Omnes igitur ill?,uirtutis 
defcripciones&lf?lmtneceffeeft:cpqu?fituer3 uirtus Icire no 
poceft;nifiiuftusaclapiens.Iuftusaucemaciapiensnemoeft;ni 
ii quem dominus prpcfpris c?leftibus crudiuic. 

apitulum.tU.Q 2 in uia erroris eft fpecies lapienti? uir- 
tutis.Et 5 ' uia uedtatis SC lapienci?eft fimplex 5C angufta 6C ar^ 
dua: dC deum habet ducem. 




. Am illi omnesqu^peralioru confelfam ftulticiam/apien 
[^exiftimafdpecieuirtutis inducti:umbras 6C imagines 


apprcbendunt:nibilueru.Q_uodeafitratione:quoniam uia illa 
ut mendaxiqu? fert ad occafumimultos tranutes babetipropter 
ftudiorumbCdiidpIinarumueritatemiquf funtin uica bomi-- 
num diflimilesati^diuerlf.Namficuciila uia iapiend? habet 
aliquid fimile ftultici?:qubd libro pr?ced«e moftrauimusrita 
bfccufic tota ftultici?:babet aliquid fimiiefapienti?; quod ar.- 
dpiantbiqui ftulticiam publicam intcliigunc:& ut babet uicia 
manifefta:fic babet aliquid quod finuleelle uideatur uirtutiiuc 
babet apertum fcelusdic imaginem quandam fpecieme^ iuftici? . 
Quomodoemmprfcurforeiusui?(diius uis 6Cpoteftas om^ 
nis in feliendo eft)uniuerfos in feaudem poiTet inducere: nifi ue 
rifiniiliaboniinibusoftentareciDeusenim ut immortale illud 
arcanii eius in aperto effetipofuit in uiafua:qu? bomies pro ma 
lis 6C turpibus afpemarentur:utauerjj a;lapiencia SC uencace; 
quam line duce ullo requirebant:in idipfum inciderenciqd uita 
re acfiigerc cupiebant- Ita<^ illam perdidoms ac mortis uiam 



multiplice; ofi:edic:uel q> multa fint genera mc?;ul’g» dii multi 9 
colunc.Huius dux preuaricator ac iBdolus: uc uidcat efle difcri 
mcnaliqd 61 fi, 6 < ueri.niali ac boni. .Mia ducit luxuriofos.alia 
cos 9 firugi appellanc;alia imperites; alia doc'tos:alia iertes: alia 
ftrcnnuos.^aliaftultosraliapbilolopbos.Eceosqdem non uno 
ttamice.lUosem 9 aut uolupeates aut diuirias no f fiigiutrab bac 
publica celebri uiamodicefegregat.Eosautem quiaut uirtu 
teni fequi uolunciauc cotepeu recu confiicenturip cofragofa quf ^ 
damprecipitiatrabic.Scdtn illa omnia itinera que Ipeciebono 
ru oftentat^non funt alip uif : 1^ diuerticula diiemitf :quf uide 
tur quidem ab illa comuni dextro uerfum feparari: ad eande tri 
6C ad unu.omnes^exitum fub ipfo fine referunt. Ibi enim dux il 
lecomungicoes:ubiopus£uerat bonosamalistfortesab inerti^ 
bus: lapientes a ftulcis icparari:in deoru icilicet cultutin quo ille 
uniucnos quia fine ullo diferiminc ftulti fuerunt : uno mucro' 
neiugulat,fiC prfcipitar in mortem.Hf cautem uia quf eft uerita 
cisjfiC fapicntif : bC uirtutis: 8C iufticip : quorumomnium fons 
unus eftiuna uismna fedes:6C fimplex cft: quod panbus animis 
fumma^ concordia unum fequamur 6C colamus deum: an^ 
gufl:a:quoniampaucioribusuirtusdata cft.^ ardua: quoniam 
adbDnum:quoa fummum 8C fubHmccftmifi cum fumma dif 
ficulute SC labore non poteft perueniri. 

4^ Capitulum, viu. Quare a pbilofopbis ueritas inueniri n5 po 
Cerat:necabbisqmKn^msdedirifunt:fedab eledtis inuenituc 
per legem deiteui pocefi Ciceronis diffinitio adapati. 


f Aec eft uia qua pbilofopbiqufruc:fcd ideo no inuenerut, 
1 in terra potiusiubiapparcreno pofeft'quf runt:crrac er^ 

go uduc in mari m^o:nec quo ferantur ;ntelligunt:quia necui 
amcemuntrnec duceni fequuntur ullum. Eadem nancp ratione 
bancuitpuiam qufrioportet:qua in alto iter nauibus qupricur; 
qi^ nifi aliquod cfli lumen obferucnt:incertis curfibus uaganf. 
Quifqs autem reiium iter uitp^tencrenititunnon terram debet 
afpicece fed cflu:8C(ut apertius loquar)non bomine fequi debee 
fed deum:non bis tetreftribus fimulacbris:fed deo feruirecfle/ 
ftimo ad corpus referri omnia fed ad mentemmo buic ui^dare 



opctajtfed f temf.Itaqj fi oculos in c?lu femg intendas: SC fole 
qua oric obrerues;eucp babes uicf quafi nauigu duce,fua fponte 
in uiam pedes dirigent illud Cfleftelumeqd fanis meub^ nif 
to clarius fole eft:^ bicque in came mortali uidem^ fic reget:fic 
gubemabic:ucad lumti fapicrif uirtutifcp portu^ineuUo erro^ 
regducat.Sufcipieda igif dei lex q nos ad iter dingat: illa ficta 
illac?Ieftis:qua Mar.Tul.ilibco dcrepublica tertio, penediuina 
uoce,depixic:cui9ego(ne plura dicere)ucrba fubifci.Eft qde uc^ 
ra lex,reiilaratio naturp c6grues:difFufain oes:c6ftas fenipicer> 
ha,qufuocccadofFiciujubMo:uctado;a fi^ude decerreattqug 
tn necp probos fmftra iubec aut uetat:ncc improbos iubedo aut 
uecado mouj. Huic legi nec ^pagari &s eft,nc<p derogari:ex bac 
aliquid licec:ne<^ tota abrogari poteft:nec uero aut per fenatum 
aut per populum,folui bac lcg^pofrumus.Ne <5 eft qu^redus ex 
plaiucor aut interpres eius alius. Mec erit alia lex rom^:alia atbe 
nis:ali3nunc:aliapoftbfc:Ced5C omnesgentcs:6C omnitempo 
te una lex dC fempitema 6C immutabilis cotinebit. V nufcp erit 
conimunisquafi magifter SCimpcrator omnium dcusrille legis 
buius inuentor:difceptator:fator:cui qui n5 parebitripfeie fiigit 
etiac naturam bominisafpematur;bocipfo luet maximas poe^ 
nasjeriam ficfcera fuppliciaquf putantur pfEigeric.Q.uis facra/ 
mentum dei fciensttam fignficater enarrare legem dei pofTettg 
illam bomo longe a ueritatis noricia remotus expreffiUlEgo ue^ 
ro cos qui uera imprudaitcsloquunturdic habendos puto tang 
diuino ^iritualiquo inftrufti.Quodfi,utl^isfin(itf uim ra^ 
tionetp peruiditrita illud quoc^ feiffet aut explicaifet: in quibus 
prf Cf pds lex ipfi cofifterettno pbilofopbi funituseflCT ofEcio 
fedppbecf:quod<p&cereilIenonpoterat:nobis&ciedueft:qui 
bus ipfa lex tradita elt ab illo uno mgf o impatore oiuj deo . 

4i Capuix.Q^ caputreligionisSCuiauericadseft deum fideli 
ter nofcerc 6C fideliter colerc.Et quare diuerff l^es fint a gentis 
bus infiitutp.Et quis fenfuu; integritate uige^qua grana largi.' 
tur:potiulq natura. 

d ..^Vius legis caput eftptimuipfujdeunoffcfoli ob^pare, 

V»!^^^lumcolere.Nopoteftenimracionej bomims optincre 



quiparwcemanimf Tuf deum nefcitrqudd cftfummum neSu . 
Ciue Ignoratio facit uc diis alienis fetuiatiquo nibil Iceleraci^ co 
micti poc.Hmc ia ^liuis eft ad malitia gradus; per ignoratia ue 
ri ac fingularis boni: ga deus que nofle refugitifons ell ipfe boni 
catis, vd fi iuftitiam fequi uolec deiidiuini tamen iurisignarus ; 
gentis fue leges tang uerum lus amplectitur ; quas non uriqj iu 
fiiciafedutilicas rcpperic. Cur enim g omncspopulos diuerla 
6C uaria iura fut c6dica:nifi q» rnaquet^ gens id fibi faxit;quod 
pucauit rebus luis ucile.Q.uancu autem a iuftitia recedat utilitas: 
populus iple Romanus docer:g per focciales bella indicendo:6C 
legitime iniurias feciendorfempi^ aliena cupiendo rapiedo: 
pofleiTione fibi totius orbis coparauic. V c §2 bi fe iuftos putat : 
li contraleges fuasnibilfeciantiquod etii timori alaibi p6t : fi 
prplditiupoena^ mecu,fcderibus abfiineac. Sed concedamus la 
ne:vc id natura udjit ait pbus/ua fponte laciaciqtf legibus facere 
cogunf .Num iccirco iuili eruntrqui parent inftitutis bommum: 
qui dC ipfi aut errare aut iniufti ellepocueruc. Sicut illi duodeci} 
tabulapj coditorestqui publicf utilitati^ coditione tempopi icr 
uierut. Aliud eft igitur ciuile lusquod jp moribus ubiqj uariac : 
aliud eft uera iuftitiaiquam Vniforme ac fimplice ^poliiic omni 
bus deusiqueq ignoratidC ipfa iuftitia ignoret necclfee . Sed pu 
cemus fieri poueivt aliquis naturali 6C ingenito bono ueras uirtu 
tes apiat:quale ftiiife Tbimonej,Atbems,acccpimus ; qui 6C ege 
tibus ftipe dedit; 8C pauperes inuicauic;5CnudosIduic;tamen cu 
illud unii, quod eft rhaximu deeft^gnicio dei; iam illa bona om 
nialupuacua funcfiCinania;vtfruftrainbis aflequedislaborauc 
r)t.Omnis.n.mftitia eius fimilis ebumano corpori caput nen ba 
benti; in quo taetfi mebra omnia dC locis luisconftcnt; & figura 
6C habitudine:tame quonia deeft idquod e omniii pncipalerSC 
uita 6C omni fenfu caret. Itac^ membra illa forma catum odo me 
bro^t babet;ufum no bab«;ca fcilicet q aput fmc coqjore pui fi' 
milis eft qui cum deum ignptetruiuit iniufe. Id.n. folum babee 
quod eft rummu;red fiuftra : quoniaj Y^irtutibuscanq roembns 
eget.Ita^ W fit viuum ac fenfibile corpus; agnitio ddneceila 
na cftquafi apuc;8C uirtuas omnes quali corpus: ita fiet bomo 
perfectus acuiuus;fed tamen fumma omnis in capite eft. Quod 
quisconftare non poflit fine omnibus: fine quibufdamftmcn 

P 



poceft.Ec erit quidem animal uiciofumac dcbilc:fed came uiuct 
ficuc is qui deunoiiic:6C in aliqua re peccat: dat .n. pecatis ue 
niam dcus.Itacp Gne mebr^ aliquibus uiui pocr fine capite nullo 
modo.Hf c res efficitivc pbi eoam fi natura boni funticamen ni 
bilfciancniib£lfapianc.Omnisdoccrina SCuirtuseorum fincca 
pite cft;qma deum ncfciut:qui eft uirtutis ac doctring aput: que 
qui non agnofdtilicet uideat cf cus eftilicec audiat furdusilicec lo 
quatur elinguis eft. Cum uero conditore repz paraicem^ cogno 
iittit : tunc 6C uidebit 8C audiet 6C loquetur; l-Wjere enim caput 
coepit:! quo funt fcnfus omnes collocati:boc eft oculi: auns: di 
lingua. Nam profoito is uid«:qui uericatem in qua deus eft ; uel 
deum m quo ueritas eft: oculis cordis afpcxerit.is audit qui diui 
nasuocesacpr^ceptauitaliapecltori fuo affigit. Is loquitur qui 
Cf leftia differes : uiitute ac maieftate dei fihgularis enarrac.Qua 
tenon eft dubium quin impius fit^uifqs deum non agnouerit ; 
omnefi^ uirtutes eius quas babere aut tenere fe putat : in illa mor 
tifera lua reperiutur:quf eft tota tenebrans. Quapropta nibil eft 
^ aliquis fibi gratuletur :fi bas inanes uirtutes adeptus eft: qa no 
tm mifer,qui bonw prf fcntibus careat; fed etia ftultus fit ncceffc 
eft:qui labores in uita fua maximos fufcipiaticaffum. Na dem 
pta fpe Imorcalicaristquam deus pollicetur in fua rebgione uerfa 
tibus:cmusafrequendf gratia uurtus appetenda eft : ^quicquid 
malorii acciderit p&rendu eft. Maxima erit pfeito uanicas:obfe 
qui ueUe uimicibus:quf fiuftra homini calamitates afferunt & la 
borcs.Nara fiuirtuseft :^eftate:exilium;dolorem:mortcm(p : 
quf cimetur a cp teris paci forticer:ac fubire:quid tandem boni in 
fe babeti Ciueam pbipptcr feip&m dicant expetendam 1 Nimi 
rum fuperuacuis dC inamlms poenis deledtantur:quibus lictt ^e 
tetranquille.Sienij mortales fimt animp : fi uirtus dilToluto cot 
pore nibil futura eft:quid fugimus attributa nobis bona : quafi 
aut ingrati autmdigni qui diuinis muneribus perfruamurlQ.uf 
bona ut habeamus fcelerate impiecp uiuendum eft:quia uimit^ 
ideft iuftfdam pauperds fequicur.Sanus igitur non eft:qui nulla 
fpe maiori propofitaibisbonisquibus epeeri utuntur i uica:labo 
res 3C cruciatus di miferias anteponat. Si aute) uirtus (ut ab bis re 
AifTime dici£(capef{mda e : qa coftet ad eam nafei bomme/ub 
eftcdd>et fpes aliqua maior:qup malo^ SC laborum quos pfiirr 



ujrtutis e£l:magnum efferat preciarum cp folarium.Nec alicer uu 
cus(cum per fe dura fic)b^cn,P bono poceft:gfi acerbicacej fui 
maximo bono penf«. Aeque non alicer bis bonis prp fencibus ab 
ftinendu eft:q fi fine aliqua maiora propter quf tann fic SC uolu 
pcaces omittere, SC mala omma fu{linere.Ea uao nulla funt bona 
aliaiut in tertio docuiinifi pcrpetuf uitp . Hanc autepreftarequis 
poteftmifi deusiqui uirtutem ipfam ^po fuit; Ergo m dei agniti 
one fic cultu,reru fumma ucrlatur : in boc eft fpes omnis fiC lalus 
bominisrbic eft lapietip gradus primus, ut fciamusquis fic nobis 
uerus paccrieumqj folum pietate debita profoquamurrbuic parea 
musibuic deuotillime feruiamusiin eo promerendo actus ois fiC 
cura 6C opera collocetur. 

4l0pi.x. religio deoimifericordia bomim’ debetur, 

^quas caufas pdiHcandi ciuitatesifiC coueniedi focialiter; 
fic inuentionis uerborum &lfo commenti fune. 

O lxiquid debeatur deordicam nunc quid homini tribuedu 
ficiquanqidipfum quod homini tribuais; deo tribuitur : 
quia homo, dei fimulacbrum eft ; fed tamen primu officiu iufti 
tif eft c6iungi,cu deoifecunducu bomic ; fed illud primum rcli 
gio dicituriboc fecundu mifericordia uel bumanitasnominatur. 
Quf uimis^pria eiuftoy fiC cultoy dei:q> ea fola,uicf comunis 
ilecocinccratione.Dcus.n.quicfteris animalibus fepittianode 
ditinacuralibus ea munimetisab incurfu fiC piculo tuticta genera 
uit.Hominc uero nudu fiagilecp formauitiut eum fapieria poti^ 
inftruetetideditprptercfterabunc pietatisaf^u :utbomo bo 
minecueaturidiligatifbueat: cotrac^ omma pericula fiCaccipiu: 
fiC prp ftft auxilium.Sumum igitur inter fe bominuuinculu e bu 
manicas:quodquidifhiperit:ne&rius fiC parricida exiftimadus 
eft.Nam fi ab uno homine que deus finxit omnis orimur : certe 
confanguinei fumus: fiC ideo maximu f c elus pu tadu eft odifTc 
bomineuel nocete. Proptereadeusprpeepit mimiciciaspernos 
nunq 6dcndas:fcmper efle coUedasifcdicet ut eos qui fint nobis 
inimici-Tieccflitudinis admonitos mingemus. It^ li ab uno deo 
ifpirati fum^ow fiC am'mati:qd aliud q fiaires fumus rEt gdem 
cciunctioref^ animis:qq corporibus . Icatp non enat Lucretius 



cum dicit: dGiiq},cf lefti^umus OM,iremine oriundi.Omnibusil 
le idem pator cft.Ergo pro beluis imanibus fune babeiidirqui bo 
mmibus nocentrqui contra ius bumanitatis:& 6s omne fpoliac, 
crudant:occidunt:cxterminanr. Ob bancneceflitudmemgerjna 
nitatis doca nos deus, mala nung 6cere;bonum autem femp.Id 
autem ipfum benefecere quid jjt:idem ipfeprpfcribit. Prgftare 
auxilium depreffis laboratibus : impartiri uictuj non habenti 
bus.Deus.n.quonia pius cft:animalnos uoluit eiTefociale.Ita^ 
in aliis hominibus nofipfos cogitare debemus. Non meremur i 
periculo liberari: fi non fuccurrimus.non meremur auxilio: fi ne 
gamus. Ad hanc partqphilofopboy nulla prfcepta funt: quippe 
qui felff uirturis fpecie capri : mifericordiam debomine fuftule 
runc:6C dum uolunc fenare uicia auxerunc-Eteum iidem plerucp 
&teantur:focietatisbumanf c6munioncme{reretinendam:ab ca 
plane feipfos mbamanf uirturis fup rigore diflbeiant . Couince 
dus ergo etiam bic error illo:^ cft : qui nibil cuiq impartiendum 
putant, Vrbiscondendporigineatip caufemnonunamintulc 
rimt:fed alii, eos bomines^qui fint ex terra primitusnari: cum per 
iduas SC campos erraticam degerent uitamee ullo inter fe fermo 
nis: aut iuris uinculo cobf rcrent:fed frondes 6C herbam pro cubi 
libus:fpeluncas SC antra pro domibus baberent:beftiis 6C forrio 
ribus animalibus prp df foillc comemorant .Tum eos qui autla 
niati effugerant:auc laniari ^ximos mderant : admomtospericu 
li fui:ad alios homines decurri{re:prf fidiu} iploraffc : dC primo 
nuribus uoluntate fua fignificafle. Deinde fermonis mitia tentaf 
fe:ac lingulis quibufe^ rebus nomina tprimedo : paularim loque 
di perfecifle rationem. Cum aute nec mulritudine ipfam uiderrt 
contra beftiaselTc rutam:oppida etiam coepiffe munire:uc ud ge 
tem noftis tutam fibi fecerentruel ut incuruones at<^ impetus be 
ftia^ non pugnando:fed obieftis aggeribus arcerent.O ingenfe 
hominibus indi^ia:qup bas ineptias ^tulerunt : miferos at<^ mi 
ferabilcs:g ftulriria fua litteris mcmoriftf mandauerutl Q,ui cu 
uideret mutis quocp animalibus ingenitam efle rationem: uelco 
uemendi:uel inuicem appetendiruel periculi fugiendi:uel malica 
uendi:ud cubicula Cbi 6C laribula parandi:bomincs autem ipfos 
exiftimaueric nonifi ex^lisadmoneri:ac difccre potuiire:quid 
metuere fibi:qd caucrergd fecere dd?cr« : aut nungeonuenturos 



ita' fe miflenec loquedi ratione repei-curos : nili eos beltie come 
diflencIHec aliis delira ui& funtiut fuerunt: dixeruntqj non fera 
rum laniatus caufam fuifTe coeundufedipfapoci^bumanicatej. 
Itaqj inter fecongregMos:^* natura bominufolicudine fugiensr 
^ comunionis ac focietaris appetes cffetinon magna inter eos di 
iceptatio eftifiquidem caufp djfpares funttres eadem eft. Potuit 
utriicp igituriqa no repugnMifed tame utru^ nullo mo ucrum e; 
qa no per oem terra nati funt boies e terra : tanq ex draconis alicu 
ius dentibus pfeminatimt poetp ferunt : fed unus bomo a deo fi 
ctuseftrab eoqj uno ois terra bumano genere copleta eft; eade fci 
licet roe qua nirfus poft diluuiuiqdcerte negareno poirunt.NuI 
la igitur in pricipio 6(Jta eft eiufmodi cogregario ; nec un^ fiiiffe 
boies intetraiq pp ter I6nti a no loquerer : intelligit cui ratio non 
deeft. Fingamus came illa ucraefie : quf ociofi Sc inepti boies fe 
nesfebulantmt eospotifTimu fenfibus 6C fuis rationibus refeUa 
mus.Si bac de caula funt homines congregatitut mutuis auxiliis 
imbecillitate fuam tueremr. Succurrendu eft igitur bomini ; qui 
egeat auxilio.Cum.n.prf fidiicaufa homines fodoate cu bomi 
mbus inierinc,6C fanxerit:foedus illud a principio fui ortus inter 
homines initum: autuiolareiaut no conferuare : fummum nefes 
putandum eft.Nam qui fea prpftado auxilio remouet:ecia ab ac 
cipiendo fe remoueat neccffe eftiqa nullius ope indigere fe putat: 
qui alteri fuaj denegat . Huic ueroqui fe ipfediffociatiac fecemit 
a corporeinon ritu bomis ;fed feraci moreuiuedum eft . Quod 
fi fieri non potirednedum eft igit omni modo uinculum focieta 
tis humanf :qa bomo fine homine nullo modo pot uiuere. Rccc 
tio aurem focietatiscft comunicas:ideft auxilium prf ftare ut pof 
fimus acdpere.Sin uero ut illi alii difputat:bumanitatis ipfi^cau 
la 6cta eft bominu cogregario .Homo certe homine droa agno 
fcere.Quod fi fecerut illi rudcs:6C adbuc feri bomles: feceruc 
nondu confticuta loquedi roerquid pittemus bomlb^ expoliris, 
fermone te^z olumtp comercio inter ie copulatis cfle fedeudum: 
qui alTum bomibus fofinidine ferre non polTunt f 

^Capi.^. Inquosprpdpue£icbuimm'cas’exerccnda;6Ci 
qiubushbaafiacibus imaginaruspereancopera:5C quf ina 
pcnlaprpftanris. 



r Onferuandaeftigiturbumanicasrfiboniinesredcueliraus 
Ajlici.Id autem iplum coferuarebumanicate: quid aliud eft 
§ diligere bominetga bomo fit;6C id qd nos fumus l Difcordia 
igic acip dilTenfio non eft feciidu bonus roem. V erucp eft illud 
Ciceronis quod ait bomiue nacurg obediente^bomini nocere no 
pofre.Ergofinocerebominicotra naturam eft ;pcodefre igitur 
homini fecundu naturam fitncceffeeft, Quodquinon fecit^bo 
minis fe appellatione defpoliatrquia bumanitatis oftiduj eft : ne 
ceftT tati hominis ac periculo fubuenire.Q.Ufro igitur ab bis;qui 
fleAi acmifercrinonputancelTelapientistfi bomo ab aliqua be 
ftiacoprebenfusauxilium fibi armati hominis imploretmtru ne 
fuccurrmdu putent an minime! Nonfunt tam imprudeasutne 
gene fieri oportereiquod ftagitattquod expofeie humanitas. Itej 
C aliquis circuueniatur ignirruina OMtimatur : meigaf mari : flu 
mmerapianirmum putent bomis eflenon auxibari! Nonfuntip 
fi bomlesfiputtt. Ncmoemmpot ciufmodi periculisnoneflc 
fubiectus:immouero6Cbomis6C forrisuirieffe dicentferuare 
perituru.Si ergo in ciulmodi cafibusqui periculum uitf homini 
affminc:fuccurrcre bumamtatis effe conc^ut.Quid caufg eft fi 
bomo efuriatifitiattalgeat : fuccurredum eflenon putent ! Qug 
cum fint paria natura cum illis cafibus fortuitis; fiC unam eadetp 
bumanitate defiderent: tamen illa difcemunttqma nonre ipfa uc 
ra:fed utilitate pr? fenei omnia metiuntur. lUos.n. quospericulo 
furripiuntrfperant fibi gratiam reIaturos.Egentes auterga no fpc 
rant: perire arbitrantur gcquid eiufmo di bommibus impertiat . 
Hinc eft illa Plauti deteftanda fencentia. Male meretur qui men 
dico dat quod edat.nam6C illud quod dat,perit; fiCilli ^ducic 
uicam ad miferiam. At enim poeta fortafle ^ pfona locutus eft . 
Quid Marcus Tullius in futs ofEdalibus Iibris:nonne boc idq 
pcrfuadctmon effe omnino largiaidu! Sic.n.dixit.Largirio quf 
fit ex re 6miliari ; fonte^fum benignitatis exhaurit; ita benigni 
cas bcnignitatctoUitur.Qm cu m plures ufus fis;eo minus i mul 
tosuti poflis.Et ide paulo poft.Quid aut eft ftulri^gqd fibeter 
6cias, curare utid diittiusfecerenopoflisfVidelicet^pfeflbrfapie 
rif refrenat bominesab bumanitate : monetep utrem femiliarem 
diligenter cuftodiannmalintcparcam g iuftitiam coferuare.Q(J 
cum intdligerec inbumanumefreacne^um; mox alio capite 



aAus poenicecia fic air.Nonnun^ came eft l^Jcndumrnec 
bocbenigniacisgenus omnaio repududiim;6C l?pe idoneis bo 
minibus egecibus de re 6miliari in-iparriedum.Q.uid e idoneis 5 
bis qui reticuere ac reierre graaa polline . Si niic Cicero ui 
ueretiexclajuare profeclo.Hic bic N-IarceTuliii aberraftia uci-a iu 
fticiaieit^uno uerbo fuftuHfhtcu pietatis bumaniacis ofBcia 
utdiace meritus es. No.n.idoneis horrubuslargiedu eftifed qua 
tu pocno idoneisrid.n.iuftend pieud bumane fit: quod fine Ipe 
recipiedi feceris.Hfc eft uera illa fiC germana iufticia; cui? Iblida 
6C expreflam efFigie nullam renere uos d icids. Ipfe pluriS? locis 
clamas mercenaria non efle uirtuteifeterifi^ in libris legum mage, 
liberaiiacem gratuitam elTe bis uerbis.Nec eft dubium qiun is q 
liberalis benignufqj efle dicifrofficium non ftudtu fcquaf . Cur 
ergoidoneispotiusIargins:niliut pofteamcrcede recipiasiTe 
ergo autftoreac prf cepeore iuftitif fluilqs idoneusno cnernudia 
te:liti;6raeconficietur.Nec homines cqpiofifiCuft^ad delinas 
abundacesfubuenieculrimpneccfiiatbftuirtusmcrcedemnoexi 
g{c:fi^pter fe(ur dicitis) expetenda eft. Eigo iufticiam principej 
matremc^uircutumfuoprecio:nontuoc6modofftima;eipotif 
fimum tribue a quo nibd iperes.Q.uid perlbnas eligis 1 qiy d me 
ba infpicisl pro bommetioi habendus eft quifgsprccac; ideo^ 
te bomincj putet. Abiice umbras illas imaginefqi iuftfcic : accp ip 
fam ueram.-SC expreflam tene.largirecfcis:dcbilibus:claudis : cfe 
ftirutis:quibusnifiIargiaremoricndum eft. Inutiles lunt botni 
nibus;fed utiles deojqui eos retinet in uitarqui fpiiacu donattqui 
luce dignatur; foue quantum in te eft animas bominum ex 
tinguancur^umanitate ftiftenta. Qui fuccurrere perituro poc ; fi 
non iuccurreric occidit. Verum ifti quia neqj naturam retinent: 
necp proemium i co quod ftt,fciunt?ium perdere timent perd ut: 
dC in id quod maxime cauet indduntrucquicquid largiuncur:auc 
pereat omnino ;aut ad tempus breuiflunum profit. Nam qui ext 
guam ftipem miferis negantrqui coferuare bumanicate fine dam 
no luo noluntipatrimonia lua effundunt ; utaut peritua fragilia 
fibi comparent: aut certefuismaximisdamnisnibilconicquan 
tur.Quid enim dicendum eft de bis qui populari Icuitate ducli: 
uelmagnisutbibusfuffedhirasopesexbioedis muneribus impe 
duntrnifi eos demetes ac furiofos qui prpftoit id populo; quo d 


6C ipfi pcrdanctSC nemo coy quibus preftatur accipiat? Ica$ uc 5 
omnis uolupcas caduca 6C breuisioculorum maxime 6C aurium: 
aucobliuifcarinirbomies:6C alterius dana^ ingratisbabent: auc 
etiam offoidunturtii' non eft iitidini uulgi lacu&ctii: uc etia bo 
mines ftulciflami malu fibi malo coparauerint: auc fi adeo placu 
crmcmibil amplius q inanem feuorem paucojf^ dic^z febulas af 
fequuncur jficuc quotidie leuifTimotum bominu patrimonia in 
res iupcruacuas ^diguntur. Num a^o illi fapiencius qui ucilio 
ra SC diuturniora ciuibus fuis exbibet munera: bis fcibcct qui pu 
bbcis operibus extructis:memoria nommi liio quprunt.^Np ifli 
quide recte bona Tuar terram fepcliut:ga nec memoria qcqmor 
tuis conferttnec opera eoyfempitana iune:Cquidem auc uno crc 
more cerrp diiTipancur:6C corruunt:auc fortuito confumuimir in 
ccndio:auc boftili aliquo impetu diruuntur:auc certe uecuftace ip 
fi diffolutalabuntur. Nibil eft.n. (ut ait orator) opere 8C manu 
fictum:quod non conficiac:& coiumat uetuftas. Ac bf c iufticia 
6C leuitas florefcic quotidie magis.IUi ergo melius qui cribulib? 
fuis:auc clientibus largiunturraliquid enim prgftant bomibus 6C 
;pfunt:fed n5 eft illa uera fiC iufta largitio. Beneficentia enim nui 
fi eft ubicucp nccefficas non cft:peric ergo quicqd gratig caufi cri 
buicur non indigaicibus:auc cum fbenore reddit: dC beneficentia 
non erit. Quod et G gracu eft bis quibus datur : iuftum tame no 
eft:quia fi no fiat nibil mali fequitur. V num igitur certum dC ue 
cum liberalicacis ofHcium eft:egenc&ac<p udies alere. 

f Capi .xii. AquoCcfperanda6Cexpaeda:6Cqup:6Cqu5 
ta fit uerp libetalicacis merces.Ec ^ inanis: SC nulfi filfp . SC 
qui fune gradus bumanicac^. 

flTV Aec eft illa perfecta iufticia : quf cuftodic humanam ( de 
1 ^ ua pM loquuntur) fodetacem . Hic diuitiarum maximus 
6C uaillimus firudtus eft: non uti opibus ad ^priam umus uolu 
pcace:£ed ad multorum filutemmon ad prf faitcm fuum fiu^ii 
ied ad iufticiamtqu? fofi non interit . T enMum eft igitur omni 
no ut ab officio rnifericordif ; fpes recipiendi abfit orno . Huius 
enij operis 8C officii merces a deo expetenda eftfolo.na fi ab bo 
mine expeces:iam nobumanicasme illa : fed beneficii foencrado. 



Necpoteft uiderx bene mcruilTc t qui quod feic^ion aJceri fed fi 
bi preftat: 8C tame eode rediemequod alteri quifq; prf fticeric; ni 
hil ab eo comodi fpectanstucre fibi prgftet : ga mcrcedem apiec 
adeo.Idem deus prpcepic:uclj quando coenam paraucrimuseos 
in conuictu adbii^mus : qui reuocarenon polline : 6C uicej red 
dere:ut omnis actus uicp noftrf uon carcat mifericordip munere. 
Nec tame quifq interdicta fibiputetiauc comunione cum amicis 
aut cbaritate cu,pxim£s:fed notu nobis deus fecit: q> fit ueiuj £C 
iulhim opiKtira nos oportet cu ^ximis uiuere: dumodo fdam^ 
illud ad bomine:boc ad deu pertincre.Prpcipua igitur uirtus eft 
bofpitalitasiquodpHquocpaiuntrfedeamdctorquencaueraiu 
ftitiaiSC ad comodum rapiunc.Re(ltc,inquit Cicero, a Tbeopbra 
feo efe laudata bofpicalicas.Efe.n.(uc mibi quidem uidef ) i^de 
decoy patete domos bominu illulhiu bofpidb? flluftribus.Eo 
dem modo rurfuserrauitrquo tamen cum idoneis clTe diceret lar 
giedum,Non.n.iulh SC fapientis uiti domus^UuUrib^ debet pa 
tereifed humilibus SC abicftis.na illuftrcs illi ac potentes nulla re 
pofTunc indigcreiquos opulentia fua SC munit SC bonoratvN ibil 
autem a uiro iufeo feciendu cft:nifi qd fit beneficium.Bencficiii 
aut fi referynterit at<p finitur. Ncc.n.poirumus id baberc itegru 
cuiuspreciunobisp^olutucft.Inbisitac^ beneficiis,iuftitif ra 
tio uerfaf:quf falua 6C icorrupta pma nferi nt.Permanet aute non ^ 
aliter q£i prpftenc bis homibusiqui^efle nullo modo polTut . 
At ille i recipiendis illuftribusnibil fpcdtauit aliud nifi ualitate: 
nec diflimmauit bomo ingeniofusrquidex eo comodi fperarct. 
Ait.n. Quid feciatpotete apud exteros fiitu:^ g gf am prindpu: 
quos fibi bofpitii dC amicitip iure cofirinxetic . O g multis argu 
metis Ciceronis incolbuitia^i idagerem^edaigui polTecinec tam 
no feris q fuis uerbis refeUerecur . I de| quippe aic:ut qfe^ maxime 
ad fuum comodu referat quf cuncp agit: ita minime effe uiru^ bo 
num.ldem etiam negat fimphcis SC apoti bomis effe: ambue: fi 
mulare aliquidtSC prp^dere aliud agere uideiitcum aliud agat; 
prfftarefe alteri: fingere qd fib^rpftet: fed maiiciofi potius ; SC 
ifbmtSC fallacis : SC fubdoli . Quomo ergo defenderit quo mi 
nus ambitiofa illa bofpitalita^malitia elTec; T u mibi per omnes 
porcas circucurfcsiuraduaiientes populorum atep urbium princi 
pes:domum cuam inuites:utpercos apud dues 'eorum potmam 

P 


cofequare:ueiif^ quf te luilu 6C bumanu;6C bofpicaJe uideri cu 
ftudeas utilitati oif .V boc ille non potius incaute . Quid .n. 
min^ 1 Cicerone conuenit.Sed ignoraciaucri iuris pmdcs ac fciM 

i bos felaqueosinduxic.QduceipoiTitignofciteftificatuseft; 

non ad uera iufticia,quam non teneat, prfcepta fedare : fed ad um 
bram imaginemcp iuftitif.Ignofcedum eft igitur umbratico 6C 
imaginario ‘prfceptorunec ab eo ueritas exigenda eft: qui fencfci 
rcfetcatur.Captiuoru redemptio magnu at^ preciarum iuftiug 
munus eft:qd ide ipfe Tullius approbauit. Atep bfc benignitas 
iquic,cciareipubiicgeutili’s:redimiafcruicucecapcos:locupl«3ri 
tenuiores.I-toncego cofuetudinem benignitatis, largitoi munere 
longe antcpono.HfC eft grauium bominuatep magno ^'.Proprx 
iim igitur iuftorum opus eft: alere paupcres:ac redimere captiuos 
cum apud iniuftos fi qui bf c &ciant,graucs 6C magni appelletur. 
His enim^naxime laudis eft benefacere: quos nemo fperauit efle 
fe Auros.nam qui bonum 6cit ucl confanguineo tuel^ximo: uel 
amicotaut nuUamiuel certe non magna laudem meretur:quia £tce 
re debet . Site^ impius ac deteftabdis ; nifi fecerit id quod ab eo 
dC natura ipfe:dC necelTitudo exigittSC fi fecitinon tam glorif af 
fcquendf qreprebenfionis uitandpcaufa fecit. Qui aute fecit alie 
no 8C ignoco:is uw dignus eft laudetquoniam ut &ccrec,fola du 
dtuseft bumanitate.Ibi ergo iuftitia eft : ubi ad benefeciendi^ne 
ceffids uinculu nullum eft.Hoc igit benignitatis officiu no ante 
ponere quide largitioni munep: debuit:q<f eft coparacis 6C e duo 
bus bonis id quod fit melius cligetis.Ilk ucro luitio bominuj 
patnmoniafua in mari abiicientium,inanisdCleuLs5Cabomni 
iuftitfercmotiflimaeft.Itacpne did quidem muner? oportet: in 
quibxK nemo acdpit:nilji qui aedpere non meretur. Non minima 
gnum iuftid^ opus eft:pupiUos SC uidqastSC defticutos;&C auxi 
lio mdigetes:tueriar^defendere:quodadeo uniuerCs diuinail 
b lexpr^cribic:quadoqdeboniquicp iudices ad ofEdum fuum 
iudicant pertinere: ut cosbumanitaK naturali foucant : ac iifdem 
^pdcffenitacur. Vep: bfc opa qi^pe noftra functqui lege: uerba 
ipfius dd prfdpicntis accepimus. Na illi fentiunt natura efle iu 
ftum tueri cos,g tutcb carent:fed cur ita fit non pfpidunt . Deus 
enim:cuius gpetua clem&ia eft: iccfeco uiduaspupilloft^ defedi 
ac tucn iubet:ne gsrefp«ituac miferatoc pignoy fuoy retardetur 



- ftH 


quo minus morrem_p lufticia Hdei^ {ufcipiat.-red incun itater ac 
forcic fubeac: cu fciac fe i^os fuos deo reliquereinec bisung pre 


alten’ dederic ad c^usnpfe a deo accipiet in f ccmum . Vlcimu il 
luddCmaxfmupiecacisofficiume:pcregrmoy 6C pauperum fe 
pulturarquod ilU uiccuris luftiaf ^ doAores prorfus non arrige 
nmc.Nec enim poterant id uidcreiqui utilitat^omnia ofEcia lua 
metiebatur. In cgteris.n. qup fupradifta funtiguis uerum limitq 
non tmucrintrtame quonia comodi aliquid in bis depiebedenlt 
quafi odore quodam uericatis retentijpprius aberrarunt.Hoc au 
Cem ga nibil uiderc in eo comodi poterat reliquerunt. Quin etia 
non defuerunt qui fuperuacanea ferent fepulturamtnibil^ dice 
rent elTe malitiaccre inbumam at(p abiedtu : quoru impia lapien 
tiam tam omne humanum genus refpuit gdiuinf uoces ; quf id 
fieri iubent. Veru illi non audent dicere id non efle 6ciedu : fed 
Cfortenonfiatnibil effeincomodi. Itacp in ea re noncamprfci 
piencium § cofolanciu utuntur officio : ut fi forrc id ^pienti euc 
nerieme fe ob boc miferu putet. Nosautenon qd fapienti defere 
dum fit dicimustfed quid ficcre ipfe debeat:ita<^ non quprimus 
nuc-ucru ne tota fepeliendi ratio fit utilisrnecne: licet et fi fit 
inan^:uc illi exiftimat:tame fecieda cft: uel ob bocfolu: 9 > apud 
homines bene 6C humane fieri uidetur<Anfmus.n.qufricur:& ^ 
pofitum pondcratur.Non.n.patiemur figura & figmentum dei 
feris ac uolucribus in prpdam iacere:fed reddamus id cerrf unde 
ortum cft . Et §u^ in bomine ignoto neceflandrum (fulturam 
nulli negandam munus implebimusiin quorum locum qa defuc 
fuccedetbumaniasiSCubicuncp bomo defiderabicur; ibi exigi 
officium noftrum putafaimus.In quo autem magis iuftitif ratio 
confifiit q meo:ut quod prp ftamusnoftris per affbitum ; prpf^ 
mus alienis per bumanicatcmrquf eft multo certior iuftior^: cu 
non iara homini prg ftatur qui ni bil fentit:fcd deo foli cui cariffi 
mu laoificiu eft opus iuftum.Dicet aliqs fortaftc.fi bpe oia fece 
ro nibil babdjo.Quid enim fi magnus hominum numerus ege 
bit : algebit : capietur ; morietur ; ut bfc facientem uel iinj^ic 
patrxmonioexuilitneceirei perdam ne rem fiimiliarem meo aut 


fidium dehicu^. Aegros quocp quib"dtmerint q anUtanr ; cura 
dos fouendofc^ fufcipac lumme bumanitatis 6C magne operati 
oniseft.Ouod qui fecerit:bic uiuaboftiam deo acqret: iC quod 


meoylaborequfiiam:utiamipfimibialicna miTericordia u:ue 
dum fiti Quid tu ta pufillo animo paupercaMm cimes;qua eciaj 
nofhri pbi laudant nibil«^ hac tutius: nibiltp bac tranquillius cffe 
teftantur i Hoc quo d times loUicituduiu porcus eft . An ignotas 
quocpericulis:quot cafibus,cu bis malis opibus fubiaceas! Qug 
tecum bene agent:fi fine tuo cruore cranficrint:m uero prf da onu 
ftus incedis : 6C fpolia geris : qup irritent animos etiam tuorum . 
Quid ergo dubitas benecoUocare id quod tibi forfitan eripiet : 
aut unum latrocmiuraut exiftens repente profaiptio:aut boftilis 
aliqua direptio i Quid ucrere fluxu ac fiagile bonum fecere fcm 
pitemumraut tbefeuroscuos cuftodi deo aedere:ubi no fure prp 
donecp cimeas:n6 rubiginernon cyranul Qui apud dcu diues eft 
pauper efle nunq poterit. Si iuflitiam tanti putasrrequere abiectis 
oncribus:qup te prp munt . Libera teipfum compedibus 6C catbe 
nis : uc expeditus ad deum cunas . N&gni d( excelfi animi efl de 
fpiccre dC calcare mortalia.Sed fi banc uirtutem non capis:uc di 
uitias tuas in aram dei conferas: ut feagilibus tibi compares firmi 
ora.Liberabo te menj. Omnia ifla prp cepta no foli tibi dan£: fcd 
omm' populorqui mente com'un(fh« eftjfiC cobpret ficuc unus bo 
mo.Si folus magnis operibusno fu£cis:pro uirili parte operare 
iuftitiamrjGc tamen ut quantum diuitiisintercfterosjtatum ope 
reprpccUas.Necp nunc fuaderi tibi putes:uc rem femiliarem tuaj 
minuas:uel exbaurias:fed qup in fuperuacua fueras impenfurus : 
ad meliora conuertas.Vnde befliasemis:bmc captos redime. Vn 
de feras pafcis:binc pauperes ale. tmde homines ad gladium com 
paras:binc innocentes mortuos fcpeli . Quid prodeftperditg ne 
quirif bcftiarios&cerelocuplctes:5C inftruereadflagitfe 1 Tranf 
fo ad magnum facrifiaum malepcrituratut pro bis ums muneri 
busbabeasa deo munus ptetnum. Magna eflmifericordipmer 
cesrcui deus pollicetur peccata fe omnia remilTurum . Si audieris 
jinqui^preces fupplicis tui:dC audiam tuastfi mifertus labora 
tium 6ier^: 6C ego in tuo labore miferebor . Si autem non refpe 
xerisne:adiuuens;SC^o animum tuum contntegeram: cuif^ 
te legibus iudicabo . 

Depi$mfo:fiCg»t neceflicatefiCproibuspau 
peru quif<p ttneacur a deo: SC tribus gradibus uirtutis . 





; a Votiensigiturrogaiis:cetariKadeoaede:anfisd:g!m5 

^ /^xaudiri-Circuipice confaencii cua : SC quatum riie 

dere uuincrib^:nsc cn qa peccata largitione toUuturtdan cioi Ii^g 
na peccadi putes. Abolencur.n,li deolargiarergapeccauera^.Nj 
C fiducia largiendi pccces:non abolentur . Deus enim purgar^o 
mines a peccatis maxime cupic;ideo<^ agi poenitentia iubet. Age 
re autepoenitetia nibil alind eft: q ^fiteti 5C afHrmarele ulterius 
non peccacugz.Ignofat itacp bis q ad pcccatumignoraterrimpru 
denter : incautei^ labuntur : ucniam non babet qui fciens pccac ♦ 
Nec tamen fi' aliquispurificatus fuerit ab omni labe peccati ;cem 
perandum fibi ^ opere largitionis exiftimn: ; quia non babeac 
peccata qup deleatnmo uero tu magis iuftitiam debet opcrariicu 
factus eft mftusiut quod ante i medelam uulne?: feceracipofimo 
dum &ciac in gloria laude<p uircuns.Eo accidit q» nemo effe fine 
delicJto potcft:qdiuidumfto camis ornatus eft . Cuius ifirmitas 
triplici modo fiibiacec dominio peccaci:&dtis: diftis: cogicatoi 
bus.Per bosgradusad fiimmu culme iufticia ^dit. Primuse 
uirtucis gradus: malis operibus abftmere:fecundus etia malis uet 
bis:tertias etiam cogitatione rerum mala^z.Ciui primum gradu 
afcenditiatis iuftuseft.qui fecunduj ia perfedteuirruris:riquidej 
ne<p &<itis necp fermone delinquat. Qui tertium; is uere fimilitu 
dine deiaflecutus uidetur.Eft.n.pcnc fupra humanum modum; 
ne in cogitacioncquidem admictere:qd fit uel &(fto malum : uel 
improbum diiitu.Itac^ etiam iuftibomiesquifrenarefepoftunt 
ab omni opere iniufto;nonunq tamen ipfafagilicate uincuntur : 
ut uel in ira malum dicant;ucl in afpedtu rerum delectabilium ta 
cita cogitatione concupifcant.Quod fi mortalis condirio no pa 
ticur hominem dTeab omm' macuk pup::debent ergo largitione 
perpetua peccata camis aboleri : unum eft enim (apicncis SC iufti 
6(. uitalis uiri opus:diuidas fuas i fola iuftitia coIlocare:qua,pfe 
dto qui eget:licet ille Croefiim aut Craffum diuiciis fiipercc : bic 
pauper:bicnudus:bic mendicusputandu5eft.Danda igitur opa 
eft;uc indumento iuftitippiecatifi^ uclemur:quo nos nemo exu 
at:quod nobis fempitemum prfbtt ornatum. Nam fi deoru cui 
toresfimulacbra mfenfibilia excolunt : SC qxuequid p«eriofi ba 
bene in ea conferutrquibus nec uri pofTutrnec ^rias agere q> aece 
peat:quaco iuftius^dC uerius:uiuccia dei fimuUebra excolere 


ut promereare luenirc uiuftcm.Quod ficut ufui babent : quicgd 
acceperint 6C gratias aguncaca deusan cuius conlpe<itu bonum fe 
ceris; probabitiSCmarcedem pietatis exoluec. 

^Capi.xiiii, Q^pbiloropbi uera carucrunt bumanitacc : 
qui cum Stoicis eam inter morbos animp pofuetut , 

^^^lergombomleprpclapj&excdlcns cft bonum^mifericor 
dia;id<^ diuinis teftimoniis 6Cbono:^ malorumqscofen 
£u optimum iudicatrapparetpbos longe abfuiffe ab humano bo 
no ;qui necp prpcepcrunt eiufmodi quicqme^ fecerunt; fcd 
tem;quf propemodu m homine eft lingularis; pro uicio fempor 
b^uerunt.L4bet hic interponere unum de pbllofopbia locuj: ut 
illof plenius coarguamus errores;qu{railericordia;cupid!tace 5 : 
metum;morbosanmiiappellanc.Conanf illiquide uirtutcsaut 
ciis diftinguererquod eft ianc fecillimum. Qms.n.non poflet li 
beralem a prodigo feparare: ut illi faciut! aut pu^ra fordido: aut 
quietu ab inerti;auc caucum a timido; q> bpc qup fune bona fines 
fuos babeanc;quos fi exceflerint m uicia labuncur;ita ut conftatia 
nifi pro uencate fit fufeepta fit imprudecia. Ite fortitudo fi nulla 
necelfitate cogete;auc non jp cauia bonefta catum periculu fubie 
ric in temeritate couerric.Liberalitasquoq 3 fi alios infedtetpoti^ 
q mfeiftancibus refiftacrcotumacia eft.Seuericas etiam nili ie itra 
cogruentes nocfeu poenas coarceatific foe^ua crudelitas . Itaqj di 
eunt eos qui mali uideant non fua Iponte peccare; nec mala poti? 
digere;led bono^ Ipecie lapfus incidere i mala; dii bonoy ac ma 
loy diferimen ignorant.Hpc quidefolla no funtifed ad corp^cu 
(fta referunf.Mam parcu alias pu^z efle aut conftantem ;auc cautu 
aut quiem;auc foitem;aut feue^;uitTUCes funt quidem ; fed hui? 
teperantip uitp.Nos autem qui bmc uitam concenimus; alias no 
bis utttutes propofitas babemiis;de qbus pbi ne fufpicari quide 
ulla ratione potuerunt. Icat^ 8C uirtuces quafdam pro uiciis;6C ui 
cia qupdam pro uututibus habuerunt . Nam Stoici afFedtus om 
nes^; quorum impulfu animus commouecur ; ex homine tollunt 
cupidicaccmaC9lftitiam:metum:moeftitiam;quo:^duo priora 
ex Donis fune; aut futuris ; aucprpfcnribus ; pofteriora cx malis . 
Eodem mo bf c quatuor morbosCuc dixfiuocant; no tam natura 


r 777 


infitos g praua opinione fufcepCos.Et iccirco ccofent cos extirpa 
ri pofleradicicustfi bono:^ mioycp opinio felfa collacur. Si .n. 
nihil cenfeac lapiens bonuj nibilcp-malumec cupidicateardefctt : 
nec If citia gcftiec:nec mem tcrrebiturrnec fgritudineconcrabetue. 
Mox uidebimns an efficiant quod udint: an quid efficianc icerij 
propo ficum arrogans ac pene furiofum: qui fepucenc mederi 6C 
eniti pofTe contra uimracionemc^nacurp. 

C Capi.x1>. Quomo Pcripacbctici ulcat Stoicos: 6C doce 
anc af&«ituunacuraliuftimuloseudlin6poffe:fed mitiga 
ri.Ec 9 » ea qup brutis aialibus data fuc:fmgulo boi ifita fuc 
uniueria.Ec quomo Stoici metis ai]&(^ionesdii£nianc. 

K Aec enim naturalia cflfe non uoluntaria: omnium uiuentiu 
ratio demonftratrqup bifdem omnibus quatitur affecti 
bus . Peripatbetici ergo redtius : qui bpc omnia detrahi polTe ne 
gantiquia nobifeum fimul nata funt:8C conatur oftendere:qpro 
uidenter; 6C g neceflarie deus fiuc natura(£ic enim diamc)bis nos 
armauit affcdtibusiquos tamen:quia pleru<^ uicioC fiutill nimii 
fmtipofTeab homine adbibito modo f^id?riter tempetariiutta 
tum bomimquantumnaturpfacisefttrelinquatur.Nonmfipies 
difputatio:fed(urdixi)omna n5 adbanc uitam referentur. Stoi 
ciergo furiofi qui ea non temperOTt:fedabfcmdunc;rebufcp ana 
tura infitis caftme homine quodammodo uolunt . Q.uod tale 
cft: quale £i udint aut metu decrabere ceruis : aut uenenum angui 
bus:aut uam feris:aut placiditatem pecudibus . Nam qug fingu 
ia mucis animalibus data funt : ea uero uniuerfa homini fimul . 
Quod fi(uc medici dicunc)lf titip affeftus infplene eft: kf in fel 
ledibidinisiniecoreicimorisin corde :6ciliuscft interficere ani 
mal ipfum:g ex corpore aliquid eudlere : quod eftyanimantis na 
turam udle mutare. Sed boles prudftcs no itdligutrcum uida ex 
homine tollunt:etiam uirtutem fe tollcre;cui foli locum feciunt. 
Nam fi uirt^eft i medio irp impetu: feipfuj cohibere 6C reprime 
retqdnegarenonpoffunt. Caret ergo uirtutcgfgsiracaret.Siuit 
tus eft libidinem corporis cocinereruirtute careat necefTe cft:qui li 
bidinemquam temperet^non babet . Si uittus eft cupiditatem ab 
alieni appetitione refreni:e:nullam certe uircut«ii poteft babere : 


qui caret eo jadquodcobibcndu uirtutisufus adbibretuir. Vbicr 
go uicia non funcinec uirtuti locus eft quidem ; ficuc nec uidtorif 
quidem. 'ad uerfarius ubi nullus eft ; ita fit ut bonum fine malo el' 
te in bac uicanon poflit. Af&titus igitur quafi ubertas animoy e 
nacurdis.Nam ficut infentes,agcr quiefl: natura fbeciaidusexube 
ranfic ammus incultus ufcm £ua fponce inualefcendbus ueluc fpi 
nis obducitur. Sed cu uerus cultor acceiferit : ftadm cf detibus ui 


cioy in affectibusr^-futis i uiciis. Quf jjfeclo aut nulla e;auc nui 
la erit;aut in ufus elTe non poterittfi definit ea per qug uis ei^ aut 
appareat:aut coftet. V ideamus nuc iidem illi qui mcia exddunt 
qde^cermt.Quatuor illos eSt&as quos ex opinione bonoru 
malo:^ nafci putantrquibus euulfis limadu efle animu lapiet^ 
exiftimant:quonia intelligut 6C natura infitos eife: &C fine bis ui 
bil moueri;nibil agi pofle alia quf da i eo:^ locu uicemc^ fuppo 
nunc.Pro cupiditate alias fubftituunt uolutatemiquafi uero non 
mulco fit prpftabilius; bonu cupere q malum uelle.Ite pro Ipcida 
gaudiu.'pro metu cautione. iVmillo quarto imittancb nominis 
cius ratio defidt.Itaqj f gricudine paiitus ideft moefticiam dolo 
remcp arami ab{lulerut:quod fieri nequag po teft.Quis enim po 
tcft non dolere:fipacriaaut peftilenna exfcauferit.-aut boftis euer 
terit.'aut tyrannus oppreilaid Poteft aliquis non dolere fi fubla 
tam uiden’tlibertate:fi^ximos:fiamico5:£i bonos mros:aut ex 
Kmainatosjauccrudeliifimc trucidatos.-nifi cuius mens ita obftu 
pueriKut fit ei fenfiis ois ereptus I Quare aut omnia follete ddsu 
Crunt:aut implenda fuerant cundU bpc,6d debilis difputatio ide 
etiam pro pgnmdine aliquid reponendum; quoniam fuperiori 
bus ita ordiiiarisbocconf<^uenserat.Vtenimprpfentibuslpta 
mur bonis: fic malis angimur ac dolemus . Si ergo If ticip qnam 
uidofam putabant nomen aliud indiderunt : ficpgritudini quo 
nia 6C ip0 uiciofam pueabant:ali'ud uocabuluj tribui c6grud?at. 
Vndc apparet non illis rem defuille:fed ucrbum : cui^ indig&ia 
eum totu affedtuqui eft uel maximus cotra que natura pateretur: 
auferre uoluerunt . Nam illas omnium commutationespoteram 
coait^uere pluribus 6 C oftendere: aut fermonis omadi:augedf 9 


dis fruges uirtutis oriuntur. Deus itacp cum bomine primu finx 
rat mirabili_puidecia igoierauic ei prius iftas animi comotiones 
ut poffit capere uirtuce:ficuc terra cultura . Pofuit® matmam t 



r 77-7 1 


copif gratia:muItanoia bifdcm rebus fpoficarautnibil: aut cctte 
non multu inter fe illa diftare.Nam 6C cupiditas a uoluntace inci 
pic:dC cautio a metu oritur: 6C Igtitia nibitaliud e gprofeiTu gau 
dium. Sed putemus ut ipfiuolunteffe diuerfa. Nempe igitur cu 
piditatem effe dicent p^euerantem ac perpetuam uoluntatcmdp 
titiamuero infolenterfe offeais gaudium: metum aute nimiam 
6C excedente modii cautione.Ita fit ut ea qup toUeda efle cenCet 
non toUantifed tepercnt:fiquide noia tatumodo imutant: res ip 
fp manent.E o igitur fprudentes reuoluuntun quo Peripatbedci 
ratione pememunc:ut uicia quonia coUi non poffunt:m^io tem 
peranda fint.Errantergo quonid non elBciuncquod uoiut:SC lo 
go afpero^ circuituin eade uia redeunt. 

4[C^i.xw’. Quo Peripatbetiei erraucrut.Ec ^ bon^ufus af 
fccmu,^c9e;malusuiciu.&q>ufusi^excapeladus eft . 


TegonePeripatbeticos quidan accefTiiTe ad ueritatem 
y/ ^ p uto: quu uicia effeconccdunt : fed ea mediocriter tempe 
rant.Carendum eft enim uiciis etiam medioaibus:quinpocius 
efEdendum fmt primum ne uicia eflent.Nec enim quicq uiciofii ^ 
nafdpot:£cd uicu fieri fi male utamur afFedtibus:uirtutes^bc ‘ 
ne.D^de monjftradu eft no ipfosaf^dfcus : led eoru caufas effe 
modcrandas.Noeft,mquiunt;M'mdlpcitiagcftiendum:fedmo 
dice ac tcmperatc.Hoc uero cale eft:quale fi dicerent non efl*e cur 
rendum conc!tace:fed gradiendi^ moderate . Ac poteft 8C qgra 
ditur errare: 6C qui currit metam uiam tencre.Quid fi oftedo ef 
lealigd ubi no tm modicu: fed uel pun(itum gaudere uiciofum 
fic:6C aliud contra:i quo ud cxuIcareIpritia:mim'mecriminofu 1 
Quid tandem nobis ifta mediocritas ^deritl qupro utp: nefapi 
enti Iptandum pucft:fiquid,mimico fuo^ali uidfi: acddereJ^auc 
uty nelptitiam refrenare debcant:fi' uidtis boftibus:aut oppreflb 
tyranno^ibertasfiClalusciuibusparacafid Nemo dubicac:qn 8C 
milio exiguum IptarirfiCmbocparumlptari fitmaximum cri 
mcn. Eadem de epterts af&itibus licet dicere. Sed ut dixi non 
in bis moderandi lapientip ratio uerfatur : fed in caufis eorum : 
quoniam extrinfecus comoucntur:nec bispotiffimu frpnum im 
poni oportuiCiquonia SC exigui poftunt me in maximo crimie. 


SC maximi pofTunt cffc fine crimine: fed affignandi fiieriic certis 
temporibus: 6C rebusiSC locisine uicia fint^quibus uri redte licet . 
Sicuc.n.Fedte ambulare bonum eilierrateaucem malumiric moue 
riafFe^ibus inrectun^bonumcftiinprauum malum . Nam libi 
do fi extra legitimu tboru non euagetur. ‘licet fit uebemes ; rame 
culpa cartt.Sin ucro app«icalicnu:licecfi'cmcdioais:uiciu rame 
maximueft.Non eft ita^ morf)usirafci:neccupere;necid>idine 
c6moueri:fediracundu^ morbus cft.Cupidum,libidinofu}: 
quienim iracunduscft.'ccia cui no debet:auc cui no oportet irafci 
tur.Qui cupidusretia quodno opus ecocupifcit. Qui libidino 
fus:etia qd legibus uecatu^adec!tac.Omnis ergo ratio in eo uerfa 
ri debuitiutquonia ea:y:reru impius inbiberi non pot^ncc debet: 
qa neceffario eft inCtus ad tuenda officia uitprdirigcretur potius 
m^uia redtarubi ecia curfus ofFenfioneac piculo caret » 

ea qup pbi uida putant uirtutes funtifi ta 
men referantur ad finem debitum ideft ad deUiEt'q> infani 
funtq humana naturi igenitisaffitftibiis ipoliarenitutur. 


«letftus fwn coai^endi ftudio longius; cum fit mibi 
propofitum.ea qup uicia pbi prttauerut^oftcndetemon ta/iri 
uicia non efle : uerum etiam magnas efle uututcs . Ex aliis doccn 
di gratia fummamrqupperrineread rem maxime puto .Metum 
feu timorem l maximo uido ponisicrfummaq: imbecillftateeire 
animi putant:cui fit contraria ftircitudorqup fi' fit m bomine : lo 
cum rimoti effe nullum. Credit ergo ne aliqs fieri pofl*e:ut idem 
metus fumma fit fortitudo 1 Mmmc.Ne(penim uidetur capere 
naturatut aliquid in cotrariutccidat.Qura^ondarguraaliqua 
coclirfione: ut apud Platonem Socrates ficit: qui eos quos cotta 
difputat:cogit eaqu^ negauerant confiteri : fed fimpliciter oftoi 
damfummu metu: fumma effe uirtuce. Nemo dubitat qn timi 
di bi imbecilli fit animi:auc dolorem metuerecaut egeftace^ : aut 
exilium : aut carcerem: aucmortem:qup omnia quitquisnon ex 
borrucric:forriffimus iudicatur.Qui aute deum metuit; illa uni 


ucria non metuit. Ad quod probandum argumetis opus non eft. 
Spetftatf funccnimfemp : fpc(ftantur^adbucpa: orbem poenf 
cultorum dei;m quibus exauciandis noua SC inufiraca tormenta 


excogitata funt . Nam de iftortisgeneribus^ortet animus recor 
dariicum immaniu beftiay ultra ipfam mortem carnificina % ui 
erit.Has tam&exccrabiles corporum laceraciones.*foclixat<p inui 
dta patientia fine ullo gemini pertulit.H^ uircus omnibus popu 
lis atcp Quintiis: 6C iplis tortoribus miraculum maximu prpbuit , 
cumpadoitia crudelitas uinceretur. At^ banc u^tq nibil aliud 
§ metus dei &cic.Ica<^ ut diceba no euelledusCut fioici( ne<p tem 
perandus timorCut peripacbetici uoluuc(fed in ueram uiam diri 
gendus efiiaufirendic^ iunt metustied ita ut bic folus relinquat; 
qui quonia legitimus ac uerus e: folus efficic ut poffiht cetera oia 
non timeri. Cupiditas quoc^ inter uicia numeratur:fed fi b^ qu^ 
tenpna fune concupifeat uicium eftiuirtus autem fi cf Icftia.dui 
enim iu(htia:qui deuiqui uita}ppetua;qui luceiempitema: eacp 
omnia qup deus bommi pollicetur confequi cupit : opes ifias^ 
bonores S(. potetiastSC regna ipfacotena. Dicet fortsdle Stoic?: 
uoluntate opus eite ad b^c confequed^on cupiditatenmo uero 
pay eft udle.Multi,n.uolunc:fed cu dolor uifceribusacccfldit i 
uoluncas ceditteupiditas perfeuerat : qup fi efficit ut contemptui 
fint omnutqup a epteris appetiuuurtfumma uirtus ell:fiquidem 
edtin^i^ macer efitideocp potius illud effice:e debemus : ut affi 
(tus quibus pa^ue uti, uicium efi:dicigamu$ in rectum. Na ifif cd 
cicationesanimo:^ iuncto currui fimiles fune: in quo recte mode 
cando fummu remoris officiueft:uc uianouerit:qua fi tenebit 5 
licet q concitate ierit non offendit. Si aute errauerit : licet placide 
ac leuiter eatiaut per confiagofa uexabiturraut pa pr^ipitia labe 
curiaut certe quo non opus efi defermir. Sic emus iUe uitf : qui 
idffi^bus udut equis pemiabus ducitur : fi redta uiaj teneat fiin 
getur offido. Metus igi£ 6C cupiditas fi ^iiciant in cerrammicu 
fient, Vututes aute fi ad diuina referatur .parfimonia cenoa uit ^ 
cutislocobabetiqu^ filhidiumefibabendi: nonpotefieufetus 
qa m augedis uel tuMis cerrpfiribus bonis, tota ueriacur.Nos au 
tem fummu bonum non referimus ad cotpusifed omne officia 
Colius animp conferuatione metimuriquod fi(uc fiipta docui(pa 
trimonio minime parcendum efeiuc bumaniratem iufliciamc^ te 
neamus:non efi uirtus firugieffe:quod nome^ufetutis ipecie ^fcl 
lic ac dec^it.Eft.n.fiiigalicas abftmetia qde uolupeatujfed ep ui ' 
ciurqa e^lbedi amore defcediticu iit dC uoli^tadb^d>nin^u 


5 C pecunif minime temperandum. Nam parce ideft mcdiomrer 
uci pecunia: quafiquf dam pufillicas cft animiiautperrimctis ne 
fibi defit :aut defperantispoflcfe iUam reparare: aut conccmptuj 
terrgftium non cupientis . Sed illi rurfus euj^qui rei familiari fug 
non parcat, prodigum uocant . Nam ita liberalem diftinguunc a 
,pdigo 15» is liberis fitig cibu boiemeritis 6C cum oportet 6C 
qcu latis eft largitur .prodigus uero qui dC no meritis dC cu opus 
non eft.'6C fine refpectu rei femiliaris effiadat . Quid ergo prodi 
gum ne dicemus eu I qui mifericordig caula tribuit egaitibus ui 
ctuml Atqu^ multu refert ut:^ nefcordspropterlibidinelargia 
fc:an miferispropter humanitatem . Vtru pecuniam tua gducto 
res, aleatores, lenonefc^ dicipianc.an diam pietati ac deoprgfees . 
Vttfi ne illam uentri ac gulg ingeras ; an m tbefauro iufticic repo 
nas. Vt ergo uicium eft effimdere in mala paitemtfic in bona,uir 
tus.Si uirtus eft no parcere opibus qug poflimt repararimt bomi 
nibus uitam fuftentesqug reparari non pot: viciu igitur parfimo 
niaeft.Quare nihil aliud dixmmqin^osiqui hominem mite 
acfocialeanimaljorbantfuo nomine:quieuulLs affectibus qbus 
omnis conftat bumanias; ad Imobdem ftupore mentis perducc 
re uolunc:du ftudent animu a perturbationibuslibcrare; 6C ut ip 
dicunt quietum tranquiUumc^reddereiquod Heri non tantum 


gicatioipfambdaliudfitqmencisagicatio.Dcni^quibanc im j 

mobili tate animi alferuntipriuare ammum uita uoluntiquia uita 
actuolacf^morsquicta.Qugdametiamroneprouiitucibusba 1 

benc:fedea^modumnontenent.Virtuseftconftantia:nonut j j 
inferentibus imuriam re£iftamus.His enim credendutquod cum ■- 
fieri debeat mox dooboifed ut iubentibHS,fecerenos contra dei 
legem cotra^ iuftinainuUis muiis aut fuppliciis terreamur : quo I 

minus dei iuflionem hominis iufTioniprgferamus.Itcm uimis e 
morte coKmhcrc.no iJt appetamus:eam<5 ultro nobis inferam^ . ‘ 

ficuc phorum plurimi SC maximi fgpc fecerunt : quod eft federa 
tum acneferiumifed ut coacti deum relinquere : aefidan prode 
teimorte fufapeKmalim^tlibertaKmcp de^damusadiierfus 


ho pot:qa ms oC ratio eius m motu eft. :fed ne oporKtquideiga ii 
cut aqua quidem femper iacens SC quieK,infalubr£s;SC niagis tur 
bida eft:fic animus unotus ac torpens inutilis eft etiam fibi : nec 
uitam ipfa tueri poteritiqa nec feciet quicq nec coeicabit:cum co 



ryyy Uf 


ipotentu {hilcam^uecord^ uiolentiammc omnes foculi minas : 
ac^coTores fortitudine animi prouocemus.Sic ea qufaliicimet 
excclfa 8C mruperabilimente,dolore morto^ calcamus.Hpc euir 
tus :b^c uera conflatiaim boc tueda 6C cdreruada folo : ut nullus 
nos terrormuUa uisa deo polticauaterc. Vera fgicCiceronis illa 
fentetia eft.Nemo inquit iuftuspoceft elTeiqui morte; qui dolo 
tcm;qui cxiliumrqm egeftate timet . Item Smecf ilibris moralis 
pbilofopbif dicetis. Ac eft ille bomo boncftus; non apice ;pur 
puraue:non li(±o:^ lii^is miniiterioired nulla re minor : qui cu; 
morte in uicinia uidetino f ic gturbaf tang re noua uiderit;q fiiw 
toto corpore tormeta paciendaluc;fiueEamaorerapiedae;riue 
extendedp p patibula man^no qapric qd patiat :fed q bene. Qui 
aut deum colit:bpc patit :nec cimec.Etgo initus bis rraus efficif ; 
ut neq} uirtutes.mei^ uirtutu exadhlTimos limites noffe : aut tene 
repoilit omnino,qrquiseft a religione dei lingularis alienus . 

•4iCapi.xi>iii. Quom5 prpccpta dei ^quibus infift^iu ^ 
pbfs diiOdait inilicucis;dCquis iitpatimti^ titulus . 

^^Ed omittamuspbilofopbosrqui aut omnino nihil fciut: 
id<^ fuma fcieria prpferucautqufnon pcipiunt etia 

qup fciunt;aut quiquenia fe putat fcire quf ncfdunt : inepte arro 
gacer<p deiipiunt. N os ergo ut ad propofitum reuertamur ;qbus 
iolis,a deo ueriias reuelata;8C cglitus mifla iapientia e ; faciamus 
qup iubet illuminator nofter dttis;fuftmeamus inuice labores 
bui^uitp mutuis adium&is pferam^.Nec tame fi quid boni opis 
fecerimus gloria captemus ex eo. Monet .n. deus operatorem iu 
ftitif non oportere effe iadtante;ne;io mandatis cf leftibus ob 
fequ^i;q ftudio plac^i;bumanicatis officio fiiniftus effe uidea 
tur.Habat^iam preduj gloripqd captauit;ncc prfmiu cfleftis 
illi9:ac diuinp mercedis acdpiat.C^era quf obteuare cultor dei 
dcbcc:feciba funt illis uirtutibuscoprebefis . Non metiatur unq 
decipi^iautnocedicaula.Efe.n.nefeseuqui uentati ihi^tin 
aliqua re eife fellace:at 9 ab ipfa quam feqf ueritate difcedere . In 
bac iuftitip uittutumep omnium uia: nullus mendacio locus efe . 
Itarp uiator ille uerus ac iufeus non dicet illud Lucillianum . Ho 
mini amico ac familiari non efe mentiri mcumrfed etiam inimico 

q 


at9 Ignoto eftimabit non effe mentiri fuu : nec aliqua do comit 
tec ut lingua interpres animi^ fcnfu 6C cogitatione difeordet : pe 
cunia fi qua aedideriqnon accipiacufuram:ut 5L beneScium ico 
lume fierquod luccurrit ncceffitati: SC abftineat fc prorfus alieno. 
In boc enim genere ofHcii debet fuo effe contetus ; que oportet 
aliasmc proprio quide parca:e,uc bonum &iat:plus aute accipere 
q'dederit iniuftu eft.Q.uod qui fiicic infidiatur quodamodoiiu 
ex alterius necefficateprfdef.AaKiuftusnunq prgtermiccet ;quo 
minus aliquid mifaicordicer 6dat:nec inquinabit fe buiufinodi 
qufftu:fed efficiet fine ullo fuo damno idipfum quod como 
dat inter bona opa numeretur.Munus no accipiet a paupere ; ut f 
quid ipfe prg ftiteritieo bonum fitiquo furat gatuitum. malcd 
centil^ediiitorefpondeaciminq ipfe maledicat neuerbumms 
Ium procedat ex Ore hominis : qui colit uerbum bonum . Quu 
etiam caueat diligenterme quando inimicum.fua culpa ,&ciat : d 
fi quis cxticerit tam proteruus,qui bono 6C iufto ficiat iniuriam 
dpmeter ac moderate &rac:6C ultionem fuamnonfibi affumat 
fed dei iudicio refcruettinnocftia femg 8C ubic^ cuftodiat. Q< 
preceptum non ad boc tantum ualetiut ipfe miuriam non in&rai 
fed ut illatam fibi non umdicet; fed ei, qui maximus fiC fquifl 
mus iudex^fpeculator.ac teftis eft omniumibuc homini ptf ftrai 
bunc malit de fua cauia ^nundareicuius fententiam nemo effii^ 
re potcftmec defenfionc cuiufqmec gratia . Ita fit ut bomo iufl 
conteptui fit omnibus;6C quia putabitur femctipfum defende 
non poflqbabdjitur pro ^ni 6C inerti.Qui autem fuerit ult^ii 
micu bic fortisibic ffienuus iudicat :bunc colunt: bunc omnes \ 
rentur.Bonusuero ille tarnetC prodeffe omnibus uelplurib^pi 
'fitiill um came fufeipiu t qui nocere qqui prodefiepoffit: fed 
ftum prauicas bominu deprauare non pocerierquo minus deo ( 
deae obtemperare:malic<p contrai dummodo femper bono fi 
gatur officio:mali nunq.Cicero in iifdq illis offiemibus . At 
ro fiquis uoUieric inquit fui animi compHatam notionem eu 
uere:iam feipfe doceat eum uinqbonueirerqui^fic quibusp 
fic:noceacncmmi;nifi laceffitusiniuria. O q fimplicem ueram 
faicentfem,duoruuerboKimadieftionecorrupit.Q.uid.n.op 
fuecacadiugerc:nililaceflit9iniuria:utuiciu,bonouiroqfi cai 
curpiirimamapponcret;paciaiti?<p,quf omniuuitutu nuxii 


efl:6ceK«pertem!Nociturumeffe dixit bonum fuerit 
U(^itus.Iaml»ecexipf6boniuin nomeimictacnecdTceiliri 
nocebic.Nonminus.n.malieilte&rremiunam 3 ii^.Na unde 
certamina inter bomineslimdepugn^ concendonefcp nafcunti' 
niTi improbitati appofita impatientiarmagnas pe concint cc 
pe{lates.Q,uod fi patiencia^uauictute nihil uerius; nihil bomie 
dignius inueniri poclimprobitaci oppofuais^xcinguetur prod 
nus tang igni aqua &pe^deris . Sinaut ^uocatrix lUa improbi 
tas impatientiam fibi commem na^ eft: canq per&fa oleo tan 
tum excitabit incendium:uc id non flumen aliquod : fed efEifio 
cruoris exdnguatimagna ita<^ padentip ratio efl: qua lapiens ho 
mo ademit bono uiroiut enim nibil.maloru fiacil^c fou eS^t: 
qup {ii detur omnibus mullum fcdusmuUa fiaus in rebus huanis 
ent.Quid ergo bono uiro poteft efle eam calamitofuj; tam^ co 
crariu;q irp &ena permittete:qup iUumnon modo boni: fed ecia) 
hominisappellationederpoliai Siquidem nocere alteritutipfe 
aitueriinmetnon eft fecundum homisnatuiam:nam pecudes 

fi laceU^taut calceraut cornu cepugnac.Ec feip^esac fdfinili' per 
fequaristutoccidastn^ociu non exbibenc.Ec ut ad bominu exe 
plaredeamus:fperiti quocpdC mfipi^iiquandoaccfpiuciniu 
tiasicpco irrationabili furore ducuntur: dC his qui iabi nocd: ui 
cem tribuere conanf .In quo igitur lapiens ac bonus uu a malis SC 
infipientibusdiffetlnifi q»habecmuid3 patienmmrquaftidti 
carent:mfi^ regere fe ac mitigare iram fuam nouinquam illi i ga 
uirtute indigen^fioiate non poffuntf^fed uidelicec l^c,ipfum res 
fefellit: quia cum de uirtute qufrit^in quacuni^ condicione umce 
rc;putauitefrea^cis.Necuidereullomodo potuit, hominem 
dolori 6Cir?fuccubentem:5C his af&dlibus indulgentem: quib^ 
debet potius rdu<itari.Ec ruae quacuncp m parte ^uocaric impro 
bicas,uirtutis ofEdum no tenere. Qui mi j referre iniuriam nicitutf, 
euffl ipfum.a quo Igfus eft^eftit imicaritita qui malum imitatur: 
bonus elTe nuUo pafto poteft.Duob^ igitur uerbis^duas uirtutes 
maximasrbono dCfapi&i uu:o:mocentiapaci&ia<^ dettaxit:fcd ' 
ga ipfe caninam illa fecudia^cuc Saluftius ab Appio di^m re 
^exercuicmoluitqlhomine canmo modo uiucre:ut remordeat 
lacelficus:quf retributio contumdif gpeniiciofafic:6( qua^Jc., 
te foleat ftrag€s:undc oportunius petetur exemplum : g ex ipBus 


ptfceptoris triftiflimo cafu/jiu cumbispbilofopboru prgcepcis 
obceperare geftit:mfe fe pcrdidic.Qiu i i laceffitus iniuria paciCT 
tiacenmffcc:ficiillimuIare;fifarcconcumd[iamboniu!riefredi 
didfletmec illas nobiles orationes alieno titulo infcriptas ; impa 
cienda SCleuitas 6C infaniaprofudiffe^nungcapitefuo roftrafin 
quibus ance florucratjcruencaifecmecrepubiicam fiindic^ profcri 
ptio illa deleifet . Sapientis ergo ac boni uiri non eftueile certa 
re^c fc periculo comittererquonia 6C uincere non eft in noftra po 
teftate: &C eft anceps omne certame ; fcd eft fapientis dC optimi ui 
ri non aduerfarium uelle tollerc(quo<i fieri fine fcelere ac periculo 
no po^fed certame ipfum :quodficridCuciliccr6Ciufte poteft . 
Suma igitur uirtusbabeda padentu efi ; quam ut caperet bomo 
{ufius:uoluicilludeus:ucfupradictumefij3 inercecontdu.Nifi 
ji.concumeliisfiiorit afFedtus:quancum babeat fortitudo in (e 
ipfo cobibmdo ignorabicur.Si autem laceilitus iniuria l^dentej 
perfequi co^ent;ui(!tuseft.Si uero motu illum ratione compref 
lerit:bic plane imperat fibi:6C bic regere fe poceftiqup fuftentatio 
fiu,reAe patientia nominatiqupuna uictus omnibus efi ^pofica 
uiciis SC af£^ibus.Hpc perturbatum animum ac fludtuatem ad 
Cranquillitatem fuam reuocatibf c mici^tbpc bominem libi red 
dic. Ergo quonia naturg repugnare impoffibile eft: 6C utile ut no 
comoueamur omnino : prius tamen § comotio iUa profiliacad 
nocendum^quoad fieri poccft.macurius fopiatur. Prpcepicdeus 
no occidere, folcm fuper iram noftram:ne fiiroris nofei teftis ab 
fccdat.Deni 9 Marcus Tullius edtra fuura prpeeptu : de quo pau 
loante dixit:obliuionem miiuiaru m magnis laudib9pofuit.Spe 
ro 4 nqc,Cpftr qui obliuifidnibil folesnifi imurias.Quod fi boc 
ille fidebat bomo:non ac^lefti catum : fid a publica quoc^:ciui 
li^ iuftitia remociftimus:quanto magis id nos ficere debemus : 
qui immortalitatis uelamine candidati fumus. 


irCapi.xix. Qi Peripatbetici ftoids obmant ih definfio 
neai&ctuum.Ecqup fine tKS fiuif rquaspoetpfinxerunt:^ 
quis earum ufus fit dC abufus . 



Toid atm artitus ex bominc,tanc[ morbos , conantur euel 
lere:Penpacbecid fe opponunt : eofi^ nonmodo rednenc : 


r vr' 


ef- 


feti etiam defendunt. Nihil(p in bomine efTc dicunt: quod non 
magna rationeacprouidenciaficinnatum.RecJte id qdem:fiim 
gulacu rerum ueros terminos icirent.Itatp bacipiam iram comi 
tem efle dicunt uirtutis: tag nemo poflit aduerfus boftes fottitf^- 
dimicare:nij[i fuerit ira concitatus.Quo plane ondunt nec,quid 
fit uirtusdeirefemee cur bomim attribuerit iraj deus. Qu? ii no 
bis io data e : ut ea utamur ad occidedos bominesrgd immani^ 
bomine:gdfimiliusferisbeluisexiftimadueft:gidanimalqd' “ 
ad coionem 5C innocentiam deus fecit i T res funt igit af&dtus g 
homines in omia facinora prfcipites agac:ira.*cupiditas:Iibido . " 

Propter» poetf tres furias eedixecut:qufmCTes_boniinu^exaa/j.^.fc;^..-, 
tenciira ulao ned ^derahcupiditasopesilibidouorupta tes.Sm-' f’'»- 
bis omnibus, deus c«os iinuces ftatuit; quoVli tranicendttinc : 
m3iorel<^ ee coepecltinecefte eft nam fua deprauet :6C i morbos 
acuiciauacint.Q.uiaucfinciftilimit«;noneft magnilaboris . 
ondere. Cupiditas ad ea coparada nobis data cft: quf funt ad ui 
tam neceiTariailibidt) ad fobole jjpagadatir? affeit^ ad coberce 
da peccata: eorum qo^: funt' in noftra poceftate : idcft ut ardtiore 
difciplina minor ad p:obitatem;iuftitiamque fbrmcturtqup 
nili metu cobibeatur:licenaa pariet audacia^qup ad omne ftagi 
tium facinus euadet.Itatp ut ira uti, aduerfus minores dC iuftii 
cft necclTarium:0c SCaduetfum pares, & pemiciofu; eft 8C im 
pium.Impium uiolatur humanitas : pemiciofum lUis r^u 
gnantibusaut perdere ncceffecft aut pmre. Hanc autem quam di 
xiefferarionemicur homini fit irf afecStus dacus,ex ipfiusdei p 
ceptisintelligipoteftiqui iubecucimalediiitis 6Clf dentibus no 
irafcamur.Man^ autem noftras fu^wa minores femper babeam^: 
boccftutpeccantcseosaffiduisuerberibuscorrigam^ :neamorc 
inutili dC indulgentu nimia educentur ad malum SC ad uicia nu 
triantur . Sed rerum imperiti SC rationis ignari: cos affedtus qui 
funt bominiaduftrfus bonos daci,extermmaucrunt:6C lati^ q r5 
poftulat euagantur.Inde iniuftc ate^ impie uiuif . utuntur ira c5 
crapares:bmc di@dia:binc expulfiones:bmc bella cotra iufticia 
nata funt. V tuntur cupiditate ad congerendas opes:bfc fraudes: 
bine latrocinia :binc omnia fcclerum genera orta funt . V tuntur 
libidine ad capiedastantu uolupcatcs.Hic ftupra:bic adulteria; 
binccorruptelf omnesextiterunt. Qmcucp igitur illosaffectus 

q ?; 


p/J/M 






intra fines fuosred^crit:quod ignotaccs deu fecere no pofliait: 
l5icpaucns:bic fortis: bic iuftus eft. 



fus fiC de fpedtaculis euicadis,Et dc ludoy SC fpectaculoy aucto 
, ribus 

f Eftac ut contra quini^fenfuumuolupcatcs dicam breuitcr, 

f N am dC ipfiuslibri menfura iam modum flagicat:quf om 
nes quoniam mcioff ac mortiferp funt : uirtute fuperari at<p op^ 
mi dcbent,uel quod pauloante dicebam:dc afRctibus ad ratione 
iuam rcuocari. Cf terj animantes prjter unam uoluptatej que ad 
generandum pertmct nullam fendunt. Vtutur ergo fenfibusad 
naturg fuf neceflitaton . V ident ut appetant ea quibus opus eft 
ad uitam tuendam:audiunt inuicem fequc dinofcunt:ut poflint 
congregari.Quf utilia func ad uictum aut ex odore inucniimt : 
aut ex ^ore perdpiunt:inutilia relpuunc aut reculant . Edendi 
&C bibendi omcium uentris plenitudine metiuntur .Homini ue/ 
ro,folertiflami artificis prouidentia dedit uoluptatemifinitam 
6C in uiciu cadentem : quia propofuit ei uiitutcm quf cum uolu 
ptatefemper tanqcum domeftico boftepugnaret , Cicero in ca 
tone maiore.&uprauero,inquit,6C adulteria dC omne flagitium 
nullis excitari alus illecfori^nifi uoluptatis. Cun<^ boraini fiuc 
natura fiue quis dms nibil mentem prpftabilius dediflcttbuic di 
uino muneri ac dono, nibil tam inimicum q uoluptatq. Nec eni 
libidine dominantetemperantip locum efre:neq} in uoluptatis 
regno uirtucem pofte confiftere: fed econtrario deus idcirco uir 
tutem dedit:ut expilaret &C uinceret uoluptatem : eam(^ egre^ 
dientem fines fibi datos;intta prffcriptuj coberceret: ne homine 
fuauitatibus delinitum atcp captumiditioni fuf fodcerec :ac fem 
piterna morte muldtarec. V oluptas oculoru^ uaria .& mixltiplex, 
quf capit ex afpetftu rerum qup funt inufu bominumtuel tutura 
uel opere delcdtabiles;banc pbilofopbi rcdtiflime fuftulerut. Ai 
unt eni mulco eiTeprpcIarius 6C bomine digni^rcf Ium poti^ qua 
cf lata incueri:6C boc pulcberrimu opus inter micantibus aftroy 
luminibus,tanqaamfloribusadomatum:gpicta dCfica SC gem 
mis diftindta mirari.Scd cum difertead contemptum tm? fttiu 


nos exhortati i’unt:6C ad Cfli fpectaculum cxdtauerunt:tanie fpe 
dlacula bfc publica no coccnunt :itaqj his dC deleftanc dC libeter 
icerfunt:quf qm maxima fune imtameta uicioytSC ad corrupen 
dos animos pocilTime ualec^oUenda funtnobi5t<^nd modo ad 
beatam uica nibil c6fetut:fed ctia nocet plurimu.Niqui boicm 
quis ob merita danatum^in cofpedlu fuo iugulari pro uoluptate 
c6putat,confaentia fuam poUmtJtam.f.q fi bomiciditf quod fit 
ocailw fpcdtatoc dC particeps fiat.Hos tamen ludosuocant:in q 
bus humanus languisefHmditur. Adeo longe ab hominibus fe/ 
ccflic bumanitas:utcum animas hominum intcrfidantduderefe 
opinenturmocenactes his omnibus,quorum ^guine? uolupta 
tibabent.Q.upronuncanpoffintpfi & iufti homines effe^qcon 
ftitutos fub idiu mortis, ac mifcricordiam deprecantes : non tan 
tum patiuntur occidi : fed cfflagicant;feuntcp ad mortem aude 
lia 8C inhumana fuffiragia^nec uulneribus fatiatirnec emote conte 
tiiquin etiam percufTos iacentefe^jrepeti iubent : SiC cadaucra i(iH 
bus diifiparimequis illos fimulata morte deducat.Irafcuitur eti 
am pugnantibus nif i celeriter alter e duob^ occifus cft:6C tanqua 
humanum fanguinem fidantroderunt moras : alios illis copares 
dari pofcunt recendoresmt qpamuj oculos fuos iatient. Hac co 
fuetudine imbua^humanitatem perdiderunt . Itacp non parcunt 
etiam innocentibusjfedexorcentin omnesquod in malorum tru 
cidatione didicerunt . Huius igitur publici homicidu fociosdC 
participes efle non conucnic:eos qui iufticip uiaj tenere nituntur. 
Non enim cum occidere deus uetatrlatrocinari tantum prohibet, 
quod ne per leges quidem publicas licet : fed ea quocp ne feciant 
monettquf apud homines pro licitis habcntur.itanccp.militari 
iufto licebit:cui9 militia eft ipfa lufticiame»^ uero accufare queq 
crimine capicalirquia nibil diftat utrum ne feo an uerbo potius 
occidastquoniam occiCio ipfa prohibetur . Ita q> in boc aci prg 
cgpto nullam prorfus exceptionem fieri oportet:quin occide bo 
minem fit femper nefestquem deus fandhro anii^ effe uoluit. 
Ergo ne illud quidem cocedi aliqs exiftimet.*ut recentes natos li 
ceat oblidete;qug ud maxima eft impietas. Ad uitam enim deus 
infpirat animas non ad mortem. "V erum homines ne quod fit 6 
dnus quo manus fuas non poUuanttrudib^ adbuc 6C fimplicib^ 
animis abnuant lucem non a fe datam .Expe^ uero aliquis ut 


alieno languin^ parcant: qui non parcunt fuo ; fed bi fine ulla c6 
Crouerfia rcelcrati 6Ciniufti;Quia illi quos fella pietascogitex 
ponere!N5po{futmocmtcsexilhmari;quifccrafuaiprfda? ea 
nib^ ob^ciut: 6C quatuj in ipis e:ctudeli^ecat g fi ftragulalT«. 
C^uis dubitet gn ipius fit^galicnf mifcricordiplocu no tribuitl 
^ etia ficotingateiqd' uoluitjut ^at^iddixit certe fanguinefuuj 
uelad feruitute ud ad lupanar.Quf autpofTunt uel foleantacci 
dere in utto<^ fcxu,ud p mrore,gs non intdligitlgs ignoratlQd* 
uel uni^ Edipodis dedaratexeplu:duplici fcdercc6fiifu.Ta igi 
cur neferiu eft exponae g necare. At em parricidf fecultatu^gu 
fiias coquerunmrrncc fe pluribus liberis educandis fufScc pofle 
prftendunKquafi ucro aut fecultaKS in potcftate fint poffidftiu 
aut non quotidie deus ex diuiubus pauperes: SC ex pauperib^ di 
uites fedac. Quare fi quis liberos ob paupettatenonpoterit edu 
care;facius eft ut ab uxoris congcelGonecotineat: § Icderatis ma 
nibus.dei opera corfumpat.Ergo fi bomicidiuj fecere nullo mo 
licet:nec intereffe omnino concedicut:ne confeientiam perfudat 
nilus eruor. Siquidem populo fei^uis ille pr^fiatur ; i Icpnis qc^ 
nefeio an fit comiptda uiciofior.Nam dC comic^ febulp de Ihi/ 
prisuii^um:aucloquunturamoribusmeremcum:SCquoma/ 
gis frac doquentes qui fiagitia illa finxerunt, eo m^s {muntia 
tum degancia perfuadenc:5C fedli^ inbprent audiendum memo 
rif uerfusnumerofi 6C omati.Itcm tragicp biftorip fubnciut ocu 
lis parricidia SC Icefia regum malorum:^ codeumata federa de 
monfiranc.Hifirionum quoque impudicilfimi motus:quidali 
ud nifi libidines doant SC infigant Iquorum eneruaca corpora: 
SC in muliebrnn incelTum babitumc^ mollita; impudicas foemi 
nas inboncftis geftibus menciuntur.Quid de miniis loquar,cor 
ruptdarum prpferendbus difciplinam:q ui docent adulteria duj 
fii^unt: SC iimulads erudiunt ad uera I Quid iuuenesaut uirgi 
nes fecianneum SC fieri fine pudore:SC fpec^ari libenter ab omni 
bus ccmuntl Admonentur uticp quid fecere poffint SC i flamma 
tur libidinerqup afpeftu maxime concicacur: ac fe qmf<^ jp fexu 
in fllis imaginibus pr^guratrprobat^ dia dum rident:^ adbp 
rentib^ uid^ corrupdoresad cubiculareuertuntur ;ney)ucri mo 
do quos prf maturis uicus inbui non oporcet;fed eda Imes quo* 
peccare non decet in talem uicio:^ femitam dilabuncur.Cucefiu| 



quotp ludo:^ latio quid aliud babet niC leuitate ruanicate; :infa 
niaiTaCo nac^ ipetu cocicant animi in fiirore:quato illic impetu 
curtifnic ia plus fpedtaculi ocbibeattg fpcdtadi gfaueniut cum 
exclamare & efFerri exilire coepcn t. V itanda g.fpedacula ola 
no folumnequiduiciorumpcAonb^ infi dcat:quf fedata fiC pa 
afica effe dcbent:fcd ne cuius nos uoluptaas confuetudo delini 
ac :6C a deo at^ a bonis operibus auatat. Nam ludorum celebra 
tiones,dcorum fefta runc:iiquidcm ob natales eorum uelcempo 
Eum nouorum dedicationes funcconftiraa. Et primitus quide? 
umaaones quf uocantur munera^Saturno attxibutp funt . Ludi 
autem fcfnicilibcroiCirenfesuero Neptuno.Paulatim uerofiC 
cf teris dtfs idem bonos tnbui coepic:fmguli<^ludi nominibus 
eorum coniecrati funtificut Siiinniuscapitoinlibrisfpedtacu 
lorum docet. Si qua igitur fpedtaculis intereft : ad qug religiois 
gcatia conuemturrdifcefTica dei culcu:6C ad deos fe c6culit;quo 
gmi natal es fefta cdebramt. 

4i Capitulum.xxi. De uoluptateauriuj.Et quid fibi uelit diui 
norum eloquiorum fimplicitastquf omnibus carminibus flo 
abuspompif(^ uerborum prfferenda eft. 

Ti 9 V rium uoluptas exuccum dCcantuu fuauicate percipitur 
f/ 1 q ue fcilicet tam uiciofa cft:q oblcAatio illa dcqua dixim^ 
ocmotum.<!^uis enim non luxunofum ac nequam putet eum ; q 
fignios artss domi habeat 1 At qui nibil refert umim ne luxuriam 
&lus domi.'an cum populo exerceas in theatro . Sed iam de fpe 
(Jtaculis di Aum cft:reftat unum quod eft nobis expugnandumr, 
ne capiamur bis quf ad fenfum intimum penetrant- Na^ illa om 
niaqup uerbis carentadeft acris SC nemorum fuaues fonitpolTut 
facile contemni:quia non adbfrent ne fcribi poflunt . Carme aut 
compofitum oratio cum fuauitate decipicnsiapit mentes:6i 
quo uolucrit impdlit.Inde homines litterati cum ad religione^ 
dei acccfferinciab aliquo perito doctorefiindatiminuscredunr. 
AlTucti enim dulcibus & politis,fiue orarionibus/iuecarmmi 
husrdiuinammlicttrammCmplicem communnntpfcrmonem 
pro fordidoafpemantur:id enim quprunt quod fenfum demul 
ceatd^erfuadec autem quicquidefe luaue:5C animo penitus^dura 
dele^tac^olukc-.Num igitur d^SC mencis4Cuocis6Clingu? 

q st 


artifex r diferte loqui no pocUmmo ucra lumapuidentia carei» 
fuco uoluit:ea q diuinaluc^ut 0C5 icelligerenc^q ipa oibus loquc 
bac.Ergo q uericati ftudec:g non uulc ipe fc decipere:ab^iac ini 
micas dC noxias uoluptatesrq animam fibi uinciat:ut corp? cibi 
dulces:prf feratur uera felfisrptema breuib^mtilia iocudis.Nibil 
afpecftu gratu fic:nifi quod pie quod iufte fieri uideas ; nibil au/ 
dicu fuauemifiqd' alit aiam:mclior^ te reddit . Maximecp bic 
lenfus non eft ad uicium detorquendus:qui nobis ideo datus e: 
ut docJtrina dei percipere pofTemus.Ita q> fi uoluptas eft audite 
cantus 6C carminardei laudes canere dC audire iocundum fit.Hpccj^ 
uoluptas uera,q comes eft 6C focia uirtutis.Hpc eft no caduca 6C 
breuismt illp ,quas appetunt, qui corpori ut pecudes feruiunt: fed 
ppetua 6C fine ulla intermilfionc delcdtans.Cui^ terminos fi qs 
excefleritmibilcp aliud ex uoluptatepecieritnifi ipam uoluptate 
bic mortem mediiaturrquia ficuc uita perpetua in uinute eft : ita 
mors in liSluptate . Qui enim temporalia malueric:carebic ftor/ 
uis;qui terrpna prptulcrit.xpleftia non Ubebic. 

^^pitulum.;ix^. De uoluptate ol6tus 8C guftus:qiuun uir 
prudens euitare ddiet ut laqueos £C tendiculas rnorm» 

1 D uoluptates autem faporis 6C odoris : qui duo fenfiis ad 
l/~ Ifi jlum corpus percinettnibil eft aliud quod a nobis difpu/ 
tetur mfi forte quis exigitmt dicamus turpe elfe lapienti ac bono, 
fi uentri SC gulp feniiat:fi unguto obIicus:ac flonbus coronat^ 
incedatrquod qui fecit utitp infipies 6C inept^ SCnibileftrfiC que 
ne odor quidem uirtutisattigeric.Fo!tafrequifpia dixerit. Cur 
eigoillafe<itafunt:nifiutillisfruamurl Atenimiam fppe dictu 
eft uirtuce fuifle fiitura nulla:nifi baberft quf opprimere . Ita^ 
fecit oia deus ad Iftrumdu certame rey duay .E^o illecebrp iftp 
uoluptacu:armafuntilli^ cuius opusunud^expugnarcuirtucq: 
iufticiac^ ab orbus excluaere.His biandimfeis dti^t afe dC fua> 
uicatibusrScit eni quia mortis eft febricatrix uoluptas. Naj ficuc 
deus bo mine ad uita non nifi per uirtutem ac laborem uocat;ica 
ille ad mortem per delicias ac uoluptates: dC ficutad ueru bonu$ 
per fellacia malaificad uerum malu g bona feUaciapuenit.Caue 
da fune igif oblesitamcta ifta taq laquei 6C plagpme fuauitudinu 




moUicif capti:fub ditione mortis cum ipo corpore redigamur; 
c ui nos m ancipauimus. 

4[ Capitulum.xxin. De uoluptate tactus; quatefit in bomie 
uebcmentior § in ceteris animabbus;6C quantas per eu diabolus 
turpitudines ingerat, 8C fpicula gebennp.Et de licito coitu^fiC illi 
cito .Et quare inter omnia animantia Ibla mulier poft conc^tuj 
fit patiens uiri.Et quis fit cotinetip uel icotinentif firuiihis. 

r Enio nunc ad eam qup percipitur ex caiibi uoluptatem;qui 

A^fenfus eft quidem totius corporis;fed ego non de omamc 
tis aut uef^ibus : fed de fola libidine dicendum mibi pi^o q ma 
xime coberceda eftrquia maxime noctt . Cum excogitaffo deus 
duorum fexuum rationeiactribuit ipfis ut fc inuice appeterettdC 
c6iuncT:ionegauderentJtacpardnitifnmamcupiditatem,cu(a:o 
rum animantia admiicuitcorporibusrut in bos affciitus auidif 
fime ruercntjea ratione propagari dC multiplicari genera poffe . 
Quf cupiditas SC appttentia in bomine uebcmencior,& aaio 1 1 
uenicurruelquiabominum multitudinem uoluiteffc maiorem, 
uel quoniam uirtucemfolibominidcdit;ut effetlausdC gloria 
in cobercMis uoluptatibus;8C fui abftinentia . Scit ergo aduerfa 
rius ille no fter quanta fit uis buius cupiditatis;quam quidem ne 
ce{ricatemdiceremaluetunt;eamcpare<Jo 6Cbono,ad malu 64 
ad prauum tranlfetnllicita enim defideria immittitmt aliena c6 
taminec:quibus babere propria fine ddidto licet; ob^ijit quippe ^ 
oculis irritabiles formas;fuggeric<pfomcnta : 6C uicgs pabulum 
fubminiftrM:cum intimis uilceribus ftimulos omnes coturbac : 

6C comouet:6C naturalem illum incitat at<^ inflammat ardorq : 
donec irrberitum hominem implicatumcp decipiat . At ne quis 
effet qui poenarum metuabfiinera alicno;lupanaria quo<p con 
fiituit 6C pudorem infoelidum mulie:^pubiicauit; ut ludibrio 
haberet tam cos qui &ciunt:§ quas pati neceffc eft.His obfcfnita 
cibus animas ad faniiticatem genitas:uelucincfnigurgitcdemer 
fit ;pudorcm extinxic:pudicitiam ffagicauic.Idem etiam mares 
maribusadmifcuit:8Cne&ndoscoituscontranaturam:concra(p 
itticucum dei machinatus eft:fic imbuit bomines^et armauit ad 
nc6s omne.Q.uid enim poteft cfle fancihim bis.qui ecatem im 
bedllam dC prefidio indigentem ; libidini fup depopulandam 


foedandamtpfubftraueml No poteftb^res pro magnitudine 
fcelerisenarrari.Nibil apli^ iftos appellare pouu:g ipios 6C par 
ticidas;gbusn6 fufliciacicxusa deo dac^mifi 6C fuufexu J3pba 
lic ac petulam: illudant.Hf c tn apud illos leuia 6C quafi bonefta 
fuc.Q.uid dica de bis g abbominada no libidinc:fed infamam 
poti^ exercetiPigec dice.Sed gd bis fore credam^iquosno piget 
6ci:6C tn dicendu eft cp fitide iftis loquor quoruj teterrima libi 
do 6C exectabilis furorme capiti gde parcit. Cd.uibus B ^bis^utq 
indignatoecamnefas^fequari V icitofficiu Imguf fcelerisma 
gmtudo.Cum igitur libido bfc edat opera; 6^ bf c fecinora deii 
gnetiarmandi aduerfus eam^uirtua maxima fumus . Quifquis 
affoihis illos frenare non poteft;cobibeac cos intra prefcriptum 
legitimi tboruut dC illud quod auide expetit aflequatur ; dC tn i 

K ccatum non incidat. Nam quis Cibi bomines perditi uolunt 1 
empe bonefta opera uoluptas fequicur;fi ipiaj per feappetut: 
iufta ^ legitima ^i licet. O.uod fi aliqua neceflitas ^bibebit : 
mmucro maxima adbibenda uircuscrit:ut cupiditati cotineaa 
rduvtetur.Nectantu alienis tborisquf actigereho licet:ue:^etia 5 
publicisuulgatifi^ corporibusabftinendum deus prfCfpit . Do 
cctcpnoscumduo inter fecorporafoerintcopulatamnumcorp’ 
efficere.Ita:p qui fe c^o imerlerit;cf no fit oblit^ nccelTe eft . Et 
corpus quidecito ablui poteft;mensaucem pontagione impudi 
ci corporisingnata^nonpottnifiex longo tempore SC multis bo^^, 
nis operibuSjab ea quf inbf ferit coUuuion^purg^i. Oportet g fi 
bi querpjjpone duoy fexuu coiunitione gnandi ca datum efle 
uiucntibus.Eamcp l^cm bisaf&dtibiis pofitammt fucceiTionej 
parenc:ficut autem dedit nobis oculos deusmo ut fpcdtemus uo 
lupcatem<^ capiamus : fed ut uideamus,propter cius adhis qm 
pectinee ad uitfneceflltatem . Ita genitalem corporispartemq(f 
nomai ipfum docet ; nulla alia cauD niG efSciend? 1 obolis accp 
pimtis . rluic diuinf fumma deuotione patendum eft ; fint 

omnes qui dei difdpulosfepfitebuntur itamoratifiC inftimtir 
ut impete Gbi pofrme.Nam qui uoluptatibus mdulgenc:qui 
libidini obfequunc:bi animam fuam corpori macipanttad mor 
tem «5 condenanc:qui fe corpori addixeruntrin quo babet mors 
poccftattiii.Vnufquift^ igitur quantum poteftformecfe ad uc 
recundiam :pudorem(^colu;afticatem mente Si cofciendacue 


r wrlr 


aturmecontum l^Tnispublidspareacifed ^upra omnes Icgcs '“T* 

qui lege dei fequic:quib9 bonisfi alTucueric: w pudebit eu in de 

teriora defcedere.MoplaceattedtaSCboneftaquf meliorib^io 

cundiora functgpraua SC inboneftapciorib^.NoduoIacaftita' 

cis ofBcia execuc^ :qui no md deus intra puatos paneces:fed 

ecia f piforipco IcAuli tcrminatmc cu quis babeac uxore; necp fer 

uam nei^hbeca habere inCup uebctfrd in matrimonio Hde fuec • 

No enim ficut iuris publici rado eft:fola mulier adultera ell qup 
habet alium; maritus aut etiam fi plurcs babcatta crimine adulte 
rii folutusefi.Sed diuina lex ita duos in matrimoniu^quod eft 
in corpus unum pari iute coniungitruc adulter babeac : quifquis 
copa^n corporis in diuerla diftraxcrit . Nec ob aliam caufim 
deus.cum cpterasanimacesfurcppco foetu^maribus repugnare uo 
luillet/olam omnium muliere patitton uiri fecit.f. ne foeminis 
repugnantibus, libido cogeret uiros aliud appaxre;eo<^ fiAo ta 
fiitads gloriam non tenerenc;fedne<^ muli» uimicem pudicids 
caperet ;fi peccare non poffet.Nam quis mutum animal pudicu? 
effe dixerifquod fufcfpto fi>etu mari repugnat 1 Quod ideo ia 
cit quia nece^ efi in dolorem ac^ in periculum ueniac fi admife 
rit. Nulla igitur laus cft non &c€rc;quod non poffis ficerc. Ideo 
auce; pudicitia in homine Iaudacur;quia no nacuralisefi tfed uo 
luntaria.Seruanda igitur fides sb ucro<j alteri eft; immo exeplo 
condnentif docenda uxor;uc fe afte gerac.Imquum eft enim ut 
idex^as;quod ipfcprf ftareno poltis.Quf iniquitas id efficit 
profefto;uteffentaaulteria;fbeminisfgtefecntibus prfftarefi 
hdemmo exbibcndbus mutuam cbaritatem . Denii^ nulla eft ca 
perdid pudoris adulteratquf non banc caulam uidjs fuis prjten 
dat : iniuriam fi peccando non ficere :fidrefirre:quod optime^ 
Quintilianus expr^lficrbomo.inquitpeque alieni matrimonS 
abflinensrnesp fiii cufios;qup inter fe natura conne;£a funcNam 
ne<^ maritus circa cormmpendas aliorum coniuges. occupatus : ^ 

potefi uacare domefiicp fandtitati . Et uxor cum in tale incidit ■- \ 
matrimonium , exemplo ipfo concitata ; aut imitari fi putat aut 
uindit^.Cauendum igitur ne occafionemjuicqs ^ofin itempe 
rantia demus;fid aiTudeant inuicem mores duorum; 6C iugum 
paribusanimisinfiranc.Nosiprosinalterocogicemus. Naibre 
m boc iufiici; fumma confifiitmt no fidas alteri quicquid ipfi 


ab altero pati n^is.HfC funt quf ad contiiwntiaraprfcipiuncur 
a deo:£ed tame fi quis diuina prf cf pta drcufctiberc fe putat pof 
fe^dducutur iila:ut omnis calumnia 6C occafio fraudis remouea 
turradulcerum elTe,qui a marito dimiffam duxerit:6C cum qprf 
ter crimen adultcru uxorem dimifcrit,uc alteram ducat. Diflbcia 
ri enim corpus dC diftrabi deus noluit. Prf cerea non cantu? adul 
cetium eife uitandujfed etiam cogitationemme quisafpici^alie 
namifiC animo concupifcatiadulceram enim fieri mentem : fi uel 
imaginemuoIuptatisipfaCbi depinxeritimenseftcmm 
quf pecatiqu? immoderatp libidinis frucitum, cogitatione com 
pleAitur.In bac aimeneftiin bac omne dcii<itum. Na? dC fi cor 
pus nulla fit labe maculatummon conftac tamen pudiciti? ratio: 
ii animus inceftus eftmec illibata caftitas uideri poceft; ubicofei 
entiam cupiditas inquinauit . Nec ucro aliquis exiftimet diffici 
leeflcimponere frfnosuoluptaci:cam(p uagam 5C errantem ca 
fticatispudiciap(p limitibus includereicum ptopofitufit bomi 
nibus omnibus etiam uincereiac plurimi beatam ac4^ incorrupta 
corporis integricacem reri nuom timulticg fint qui hoc cglefti ge 
nere uit^ fbdiciilime perfruaniiur.Quod qdem no ita deus fieri 
prfcfpic tanqaftringatrquiagcneraribomincsoportetrfcd tang 
linat. Scit cnl,quatam bis affeitib^ ipofuerit neceffitate? :fi quis 
boqinquit^cere potucricrbabebit eximia? incoparabilemcp mer 
cedem.Quod corinetig gen^ quafi feftigiueft,omniu<^ cofum 
macio uiitucum. Ad qua liquis eniri ac(^ elu(ftari pocueeicibune 
feruu dnsibime difdpulu magifter ^ofcecibic terram triupba 
uitibicerit confimilis deo:qui uirtute dei coa)erit.Ncc quidem 
diifiicilia uidencurifed de eo loquimurtcui calcatis ommous ter 
Tfnisitermcpluparatur.Naquiamrcusmdciagnicionc cofiftit 
omnia gauia fiinc?dum ignoresmbicognoueris^dlia-per ipfas 
difficultates nobis exeundum efiiqui ad fummu bonu cedim^. 


C[Opic.xxiiii.Dc poenitftia SC frudhi ei^ 6C cofciecif ftimuf : 
S^^iftridto da iudicioiex qb^ lacrificiis SCI q ata poffit placari 




Ec tamen deficiat aliquisiauc de fe delperecifi auc cupidica 
_Kuiftus;auclibidmeimpulfus:auc errore decpptusiauc 
ui coadtusiad imufiiti^ uiam lapfus efi » Poteft . enim reduci ac 


liberari fi cum pocniteat adtorum :6C ad meliora conuerfus fatis 
deo &iac:quod fieri poffe Cicero no pucauic.Cuius bf c in aca/ 
dcmico cercio ^ba fut.Q.uod fi liceret;bisg in itinere deerraffec; 
fic uia deuia fccutos, corrigere error^in poenitendo fecilior effet 
emedatio temeritacisdj plane.Na fi libros nros cu deliiftorum 
fuo^ cemimuspoenitere :correptosee arbitramur : abdicatos 
abiectbfcp:rurfus cn fufcipim9;fouem9:amplectimur;cur defpe 
remus clf meda dei pris poenitendo poffe placarii Ergo ide dns 
ac pares indulgetimm^;rcmiflu:^fe poenicftibus peccata ^mic 
tic:6C obliturum omnes iniquitates noftras . Si iufticiam denuo 
• »s coepimusoperari.Sicutenimnibilprodeftmale uiuend^anaitp 
uitp,pbitas:quia fupetueniens nequitia^uftiap opera deleuit: ita 
nibil officiunt pecata uetera corredto :quia fuperueniens iufticia 
labe uitp prioris aboleuit:quem enim fadti fui poenitet; errorem 
fuum priftinum intdligit. Ideoc^ grpci melius 6C C^fianrius 
jUfiTttVoiav rdicuntqualinoslacinepolTumus dicere refipiice 
riam.Refipifcit eni ad fuam mentem quafi ab infama recpperic : 
quem errari piget^caftigaci? feipfum demenrip: 8C confirma ani 
mum fuum ad redtiusuiuendum:mm illud ip£u maxime auet; 
ne rurfus in eofdej laqueos inducatur . Denicp muta quo<f alalia 
cum firaude capiuntur:fi aliquo ie rribdo in fugam extricauerint: 
fiuntpoftmodum cautiora uitantcpfempcrea omnia inquibus 
dolos infidiafcp fenferunc.Sic bominem poenitentia caucum^ac 
diligentem fecit, ad euicanda peccata: in qup femel fraude decide 
rit.Nemo emm potfff effetam prudensrcam circu^>ectus:uc no 
aliquando labatur . Et' idcirco deus imbecillitatem noftram fci 
ens:pro fua pietate apermt nobis portuj faluris : ut buic neceffita 
ti cui fragilitas camis fubipdta eftrmedicina poenitetipfubueni 
ret.Ergo quicunc^aberraueritrefrrat pedem: fc<^ qiumprimum 
recipiat ac reformet. Sed reuocarc gradum: fupccafcp euaderead 
ad auras:boc opus bic labor eft . Deguftarisemm male iocundis 
uoluptatibus: uix diuelli ab bis polTimt : fecilius redta fequeren 
tur :fi earum fuauitaces non atri^ffent. Sed C eripiant fe male fer 
uicuri:condonabitur bis omnis error; Carorem fuumuita meli 
ori correxerint .nec lucrari.fequifq pucetjfi ddidti confeium 
non habebit : fcit enim illeomnia in cuius confpedtu uiuimus : 
Nec fi uniuerfos botes celare poffumus deu poffum^ : cui nibil 


abfcondicujjnibil poteft effc fscretuj. Seneca exhortationes fuas 
mirabili fententia terminauic.Magnuj^ingt.neCrio quid maiuf<^ 
g cogitari pot numen eft:cui uiuendo operam damus. Huic nos 
apptobem^ma nibil ^deft inclufam ee confcientia^pacem^ deo . 
ntf-fre-* (^uid ueri^ dici pot ab eo qui deu nofec g didtii eft ab bomine 
uecg religionis ignaro ^Na SC maieftate dei expreffit maiore effe 
dic^o:gutea cogitatio m&sbumang capere poiIit,6C ipfujue 
ritatis attigit fonteUentiendo uita bominis fupuacua no eire(ut 
Epicurei uolunt)icd deo ab bis opera uiuedo dari; iigdemiufte 
ac pieuixerinc.Potuic ee uerus dei cultorifi gsilli monftraflet^ut 
cont^fiiTet profecito Zenone, dC magiftruj fuu Surionciti uerg 
fapiKipducenadtusefTet. Huicnos,ingt?pprobemus. Cgleftis 
prorfusorado nifi antecederet ignorantifconfeiTioinibil^deft 
inclufam bJjcre confdendam;pacemus deo.NuUus ergo menda 
cio nullus difTimulaaoni locus eft:quiaparierib9 oculi bominu 
fubmouentur; dei autem diuinitas necuifceribusfubmoueripo 
teft: quominus totum homine perfpiciat SC norit. Ide in eiulde 
operis primo.Quidagisiquid macbinarislquidabfcondisi Cu 
flos te tuus f^uitur.v^uj abi peregrinatio fubduxit;aliu mors: 
alium ualitudo.Hfrct bic^quo carere, nunquaj potes. Quid locu 
abditum legis: 6C a rbitriu m remoucslputa obi condgilteut ocu 
losomnium eflugiasdemens.Quidtibi ^defl non habere con 
rcium,babend conlcienriamlnon minus mirabiliter de cofdetia 
SC de deo Tuliusaiiemineric,inquit;deum fc habere tefte^; ideft 
ut ego arbitror mentem fuamiquanibd bomini dedit ipfe diui 
nius .Item cuj de bono dC iuflo uiro loqueretur.Itacp talis uir,in 
quit^on modo &cere: fed ne cogitare quidej quicg audebit tqd* 
non audeat prf dicare . Purgemus igitur conldentiam;qup ocuf 
dd eft prfuia;5C ut,ai^idem femper ia uiuamusmt rationem no 
bis reddendam arbitremur: putemufep nos momentis omnibus 
non in aliquo(ut ille dixitlorbis terrf theatro ab bominibusrfed 
defuper fpedl^iab eo:qui SC iudex 6C teflis ipfe futurus eft : cui 
rationem uitp repofeend adlus fuos inficiari non licebit .Ergo fa 
tius e{l:aut eMigere cofcietiam:aut nos ipos ultro aperire animu 
SC perniciem refdffisuulnedbusefEindererquibus nemo alius 
mederi poceftinifi folus ille qui grefTum claudis :uifu 5 cg cis red 
didiamaculata purgauit mendira; mortuos cxcitauit . Ille ardo 


Eec.upidiraeiscxtiaguet;exdrpabitlibidmcs:iuidiadiftrabec;'ir3 
micigabit.IUereddetuera dC pcrpecua fanitace . Appetendae bf c 
omnibus medicina:quonfa maiori periculo uexatur anima q cor 
pusrdC qprimum latentibus morbis adbibenda eft curatio. Ne<p 
.n.fi utatur aliquis oculoy acie clarajmebris omnibus itegtis cor 
poris totius, fortiflima ualicudine:tame cum dixerim fanum : fi 
efferat ira;fugbia tuid^Iflecdibidini f uiat: cupiditatibus inarde 
fcat: fed eu poti^qui ad aliena fbdicitate no attollat oculos: opes 
non admiretur;alienam muliere fandte uideac:nibil omnino ap 
p^trnon concupifcat aliena:nd inuideac uHimon ^ffidiat que§> 
fit bumiIis:mifcricors:beneficus:mitis: humanus : pax inanimo 
eiusperpetxu uerfetur.lllebomoi^usnlleiuffusrilleperfedbis 
eft.Q.uifqufs igic bis oibusprfceptiscplcftibus obtemperauerit: 
biccft uerc dei cultor;cuius facrificialunt manfuetudo animi:5C 
uita innocens:5C a(ihisboni.Qup omnia qui cxbibec toties facri 
ffcattquotiens aliquod bonum ac fecerit pium. Deus .n. non defi 
derat uidt imammec^ mud animalis net^ mortis ac i!^guinis:fed 
hominis SCuitf. Ad quod feaificiunetp uerbcnis opus eft : nci^ 
fibrisme^ cefpicibus;qup funtuci(^uamffima:fed bis qu^ de in 
cimo corde pferuntur.lca^ in aram deitqu^ uere maxima eff : 6C 
quf in corde hominis collocant^o inquinari nonpoceff ianguine, 
iuftitiainmonicur:paticncia:fides:innoccntia:cafticasabftincncia 
biccfl i&imm^rit^jbfc eft lex dei ucra: uta Ocerone didtuje prp 
dara Si diuina fcmpercp refta dC bonefta iubcKuetat praua 8C tur 
pia: cui parere fanctiffimp ac certiffimglegniufte aclegitimene 
ceife eft uiuere.Cuiuslcgis pauca equidecapica pofui:^* fum pol 
licitus ea me cacumodo efle didtu^t : quf fummufeftigiuuimi 
ti SC iuftitif imponemit.Si quisuolet cptera omnia coprebendc 
terex fonte ipfo petat unde ad nos tiuus ifte manauic . 


t^Capi.xxt». De differetia doni SC lacrificii diuini: Si for 
malaudandi deum:^ orationis forma dCfeuAu. 

f n » Vnc de ficrificio ipfo dicamus 'pauca . Ebur inquit Plato 

JJ JJnon caftum donum deo . Quid ergo pidta fcfticct 6C tefta 

prpciofefimmo uero non caftum donum deo:q(^mdfurripi:qc 
qd corrupi poteft.Sedi^cbocuid^d oportere uiuecfo6fetM 



offoTCaliquidtquod fitex mortuo corpore.cur illud non uidic ; 
tion debere incorporali , corporale munus of&rri i quanto melius 
dCuerius Seneca) Vulcisncuos,mquic4cucogitare magnum 6C 
placidum:^ maiefUce leni f^dum: amicu dC lemp in ^ximo 
no unolaCionfljusrnecl^gume mulco colendum. Q.uf.n.ex Ccu 
cidacione imecenciu uolupeas eftrfed mete puratbono honeftocp 
proporico:noncempIaiUiconge(tis'inalcicudine iaxisllruencla 
lunt:in fuo cui <5 conforandus eft peAore. Veftes iptur gemas: 
6C cf Cera qup habentur m predo: fi quis pu^ deo cara: is plane,g 
ficdeu5,nercic: cui pneae uolupeati ene eas res : quas eda homo li 
quis coc^feritaure laudabit . C^uid ergo callu) qd deo dignu 1 
nili q> iple in illa diuina fua popolcic . Duo iunc qu^ ot^i 
dd}eac;donumdC facrificiutdonuin perpmru:facrifiduad tem 

f ius.Ve^apud illos quinullo modo racionem diuinicacisincel 
igunc:donu ell quicquid auro aigencoc^ &bricatur . Irem qcqd 
ferico SC purpura texic:&cri£ciu e SC uidda:5C quf cu(^ m ara cre 
mac: fed ucrocj no utic de^rqa SC ipe icorrupt^eric ilM totu cor 
rupabde : itacp deo lurdc^ corpale olendum eil:quo utic. Do 
num ell inregricas animitlaciificiumlaus SC bymmus. Si.n. deus 
non uiderurtergo bis rebus coli debet : qu^ non uidentur. Nulla 
igitur alia religio eA uera:nifi qup uircuce ac iullicia c611ac.Q.uo 
modo aute deus iullitia hommis ucac:mtellectu drcile ell. Si .n. 
iuAus liieric bomoracceptaimmortalicate in etemum deo feruieC 
Homines autem non nifi ad iufticiam nafd.T um pbilofopbi ue 
teres:tum etiam Cicero fufpicat.diircres.n.delegibus:led olum 
inquit^qupui bominu dodtoy difputacione uerJ^turrnibilell^ 
ft Ao prpil^ilius c[ plane incelligi nos ad iuAida elle natos . Id 
ergo folum deo exhibere at<^ of&rre debemus:ad quodcapiedu 
nos ipfe genetauic. Hoc aute duplex facridcii genus q fit uerilTi 
mum:Trifm^illus Hermes idoneus tdlis eft.Qui nobifeum : 
ideftcu^piwcisquosleqmurtamcequerf>isc6gruic : deiuftida 
Hc locutus e A.Hoc uerbum o fili adota dC cole . Cultus aute dei 
unus ell;malu non eire.Icem in illo fermone proleAocumexau 
dilTet Afdepiuquftenteafilio fuo utrum placere patri eifoAo; 
ri tbus dC dos odores ad &crificium dei exclamauic . benebene 
o mi nate Afclepi.Eft enim maximum tale qd de uno ac Ungula 
ei bono i animu iducere^bpc ' dC bis fimilia buic non conueniunt* 



Omnium enim qufcuncp iunt plenus eft:6C omniu minime mdi 
gens.Nosuerograaasagentesadoremus:hui9.n.laaificiufoia 
benediAioidC re(±cmerbo.n.&a:ificari oportet deo.-fiquide de^ 
uerbum eftiut ipfc confeff us eft .Sumus igitur coledi dei ritus e : 
ex ore iufti bomis ad‘deu dircdta laudatio;quf tame ipfa ut deo 
fitaccepta;6C bumilitate:6C timore:6C deuotione maxima opus 
eftjnequis forte itegritatis 6C innoatif fidutii generas : tumoris 
&C arrogantif crime incurrat jeocg felito gratiam uittutisamitcat. 
Sed ut fit deo aaaszomnii^ macula careati mifericordia dei fem 
per imploretmibilcp aliud precetinifi peccatis fuis ueniadicet nui 
la^fint.Siquidem aliud deliderauerit. Non eft opus deo fci^ti 
quid uelimusifi quid ei boni eueneric:,gratias agat : ii quid mali 
fatif{aciat:6C illd fibi ob peccata fua feteac euenilTe: 6C nibilomi 
nus i malis gf as agat; 6C i bonis fatif&ciat: ut idem fit femper 6C 
ftabilis:8C imutabil is: dC iconcufTus. Nec tatu boc,in templo pu 
cet fibi elTe fecieduifed & domi i ipo ecia cubili fuo. Secu de 
ni^ beat deu femp i corde fuo cofecratuiquoma ipfe e dei teplu 
qd C deo patri ac dno ibacaffiduitateiboc obfeqo:bac deuotoe 
fcruierit,c6fumata 6C gfedta iuftitia eftiqua q tenueritibic ut ante 
ceflati fum^deo paruit;bicrdigione atcp fuo officio fatifFecit. 


4lX.CoeIu LadtantiiFirmiani diula^iftitutionuaduerfusgetes 
liber fepcim^; fiC ultim^. Dediuino prp miorideft beata uita r 
5C ultimo foturo iudicio ad Conftatinu Imperatorem. 

Enc babettiadta fut fondameta ; ut ait eximius 
orator. V erum nos non cantum fundamenta ig 
dmustqug firma 6C idonea effcnt operi gferen 
do:fed magnisrobuftifcp molibus:gdificium 
totum pene uf<^ ad fuma perduximus. Reftat 

idquodeftmultofecib'us:uelKgcreuelomate. 

fine quo tamen priora opera inutilia funt 8C ingrata . Nam quid 
^eft aut felfis religionibusliberari:aut iteUigere ueram i Quid 
aut uamcatem felfg fepientif pcruidereraut qugfit uera cogno 
fcerei Quid in^rodeft cgleftem illam iufticiam defendere I qd 
cum magnfe dfficulcatibus cultum dei tenere 1 Qug eft fumma 
uirtusinificu diuiniiprgmiu bcatitudinis perpctugfubfequatur r" 



de qua nobis in hoclibro difTerendumme priora omniaitrita SC 
in6iidtuola uidcacurifi boc cuiuscaufa illa iuicepca funC) i Icertu 
relinquamusrnequis forte arbinrecur tantos labores in calTum fu 
fcipi,dueoru cf lefti mercedc diffidictqua deus ftatuiceiqui bpc 
fuauia tcrrp bon^ fola nuda<p uirtutecont^fcric.Sacw hi buic 

C 6ciamus;tu tcftimontisdiuina^ bttera^:tueciam^babili 
irgumctismt pque claru Cc;6C fotura prj fentibus : 6C diuina 
terrenisjdC peq)ecua breuibus effe anCepon«ida : quoniam tempo 
talia funt prpmia uiciorum:fempiKma uirtutum. Expona igitui 
rationem mundirut focilepolTit intelligi : quando dC quare iic ef 
fedtus a deoiquod Plato^qui de mundi febrfcatioc diueruit: nec 
fcire potuitmec explicare:qmppequi cflefte myftmum) q<f non 
mfi'*^pbetisa€ deo docete diicio^ignotabat: ideo^ i perpetuuj 
dixit eflTe fobricatutquod longe fecus elt: quonia qcquid efl foli 
do ^gramcorporemt initium coepit aliquado: ita Hnem capiat 
neceireeft.Nam Ariftoteles cumnouideret^quwdmodumpof 
det canta rerum magnitudo mterire;6C banc prgfcriptioncm udlcc 
effugcre:femp ait foilTc mundu;ac femper foturu}: prorfusnibil 
uiditiquia quicquid eft, aliquando babuerit principium neceite e , 
nccomninoquicqpoteftcfferafi coeperit. Nam cum terram 6C 
aquam SC ignedii^ice:corumi extinguicp uideamus : que lunt 
utiep mundi parces:incelligicuc id totum elTe mortale : cuius me 
brafuncmottalia:Icafic;Uc natum fitquicqdp6tinterire:lid 6C 
omne quod fub uifu oculo^ uenic:6C corporee ( ut ait PlatoidC 
folifode fit neceffe eft.V nus igitur Epicurus^audbore Democrito;, 
ueridicusm bacre fuic:qui aic,dC ortum aliquando:dC aliquando» 
dTcperiturummeccame rationem ullam reddere potuit, fcilicetl 
aut quibus de caufis boc tantum opus;aut quo tempore rerolua^.| 
Quod quoniam nobis deus reudauitmec coniedhuis id affequi j 
mur:fed tradidone cplefti:doccbimus fedulo;,ut takdem ftunEo/ 
Cs ucritas appareatmec uidifle nec coprebedifie pbilofopbos Uc 
citaterfed ita leuitcr odoratosmt tamen unde eos ille odor lapie 
cip tam fuauisitam iocudusafFlareC:nulio modo fenfedt.Interi; 
neceflarium puto admoncrcledturos:gbfcnoftraqup tradimus, 
prau^ uidolp^ mentes aut omnino non inteUigent^Eb^tur.n. ^ 
acies eorum, terrenis cupiditatibus :qup fenfus omnes ^uant: 
imb^illeT^ reddundauc etiam fi int^gentrdilTimulabut tame 


dC efle bfc uera nolcnt:qj trabut a uiciis:6C fcientes malis fms fk' 
uenc:quoyfuauitatccapiuc:8Cujrcucisuia dejerucicui^acerbiu 
ce offeiunf .Na qauaricia dC opd iexplebili qdam fici flagractq: 
nopoftut uedicis aut elatgitis^q amat, tenui cultu uita degere;fin 
dubio malut id a fidturquo defideriis fuis renuciare coguf .Ite 
g libidinu ftimuncicaci(ut ait poeta)In furias igne<p ruunt:uti<p 
icredibilia nos afferte dicuttq: uulnerac aures eo:^^pcfpta cotine^ 
tiftq illosauolupcatib^fuis^bibet:qbusanimafua cu corpore 
adiudicauecuc. Qui uero ambitione iflaci^ut amore poteti? in' 
flamacitoe ftudiu fuu ad honores acquiredos coculerunc: nec fi 
folem quide ipfum geftetnus in manib^:fidem comodabunc ei 
dodtrinf :q illos iubec,omni potentia 6C bonore contempto^bu' 
miles uiuereiat^ ita humiles ut accipere liuriam poffinciSC refer 
re nolint fi accf pcrin t.Hi fune boies;g con ueritate claufis oculis 
quoquo mo latrat. Qui aut fani funt ueleruntudeft no icauiciis 
immerfiiut fanabiles no fint:6C credent bis & libenter accpdent: 
6C qugcurp dicimus aperta S( plana 8C fimplicia;8C quod maxie 
opus eft uera,dC inexpugnabdia^illis uidebutur.Nemo uirtutifii 
uctmifiqui fequi poteftdequi autem non facile eft omnibus. Hi 
pofTunt quos paupertas:6C rerum indigentia exercuit: dC capaces 
uirtutiseflfecic.Nam fiuircus eft toleranua malorum :non capi' 
unt ei^o uirtutemjqui fenif^r in bonis fuerut:qaia mala netp ex 
pertifunt:ne(^ ferre poflunt^afruetudine ac defideriobonorup 
quf fola noueruc.Eo fit ut pauperes 6C humiles deo credant faci 
li^rg funt cxpediti:quam diuites qui fuc inmedimecis plurimis 
impliati:imo caebenati dC compediti fut:^ feruiunt ad nutum 
dominf cupidicati:qu? lUos inexcricabilib^uinculis irretiuit:nec 
poftuntin cplumafpicere:quoniam mens eorum in terra^prona 
bumilifep defixa eft. V irtutis autem uia non capit, magnaonera 
portantes. Anguftus admoduj trames eft:p qu^iufticia homine 
deducit in cflum.Hunc tenere non p6c:nifi qui fuerit expeditus 
dC nudus.Nam ifti locupletes multis dC ingentibus farcinis one 
raci:pcruiam mortis inccdut:qu?Iatifrimaeft:quoniamlateper 
ditio dominatur.His acerba funt:bis uenena/quf de^ ad iuftida 
pittquf cp nos,dei magifterio de uirtuteac ueritate diflerim^. 
Quibus fi repugnare audebunt: boftes fe neceffe eft uirtucis iufti 
cif^feteatur.A^rediarnucquodfupereft:ut finis operi poftit 


imponi. Id aut fugeftmt de iudicip dei diflcram^.-qcftuc confti 
tuef:cu dns nofter rcdicdt i terra:uc unicmqj ^ merito, aucpmiu 
pfoluac.aut poena.Itai^ ut i qua^o libro, dcpmo aduetu eius di 
xim^rfic in l^fecudu referam^ adu^urque iudf iquocp 6C cofite 
tur,6C fperactfed fruftraquonianecelTe e^d eos cofolados rcuer 
tat:ad quoscouocados pus ueneratrna q uiolaru t ipie bumilem, 
fcntiet in ptateuiAore.^(:p ota q legut 6C no intelligut: deo co 
penfante paticnfjgppeq peccatis omnib^ iqnari:5C infug lancto 
cruorep&fi:abillo ipfo cuincf^dasman^ itulerutrCintadpter^ 
na fupplicia deftinati. Sed erit nobis cont» iudf os feparata ma-* 
teriannqua illos errorisec fccleris comcem^.Nuc ignaros uerita 
tisinllruamus. 

4j C^.ii. Quodaureumlfculmideftfodiciffim^flatusfiitur^ 
etlpoft iudicium.Et quate ratio mudi no pot ab bominc appre 
bendi;6< ^ uera iapientum no afleqc qs bnficio naturg :fed gfg, 

irpoficione fumi dei^c ordinatumc iniuftu boc ffculum 

decurfo tempo;: fpacio.terminiim fumat :extin<5ta<5 prori 
nus omni malicia:dC pio:^ animis ad beata uicaceuocaris;qecum 
tranquillucppacificuaureu deni<p(uc poetf uocant)fpculu^: deo 
ipfo regnante fiorefcat.Imprimisca crroy omniu,pbilofopbis 
l^c fuitrq* rocm mundiquf totam fapientiam cotinet no copre- 
bmderunt.Ea uero,fenui interna intelligerianon pot cop 

benditquod lUi fine doftore per feipfos fecere uoluerunt. Itac^ 
in uarias fibicp fppe cotrarias fententias inciderat :ex gbus cxituj 
no babet«::6C in eodej iuto(ficut Comicus ait)bf fitauerut tfcilj 
airumprionib^eoj^norerpodeterarionetcumafTumpfifrentqui 
dem uera:fed quf affirmari jphzricp nopoffmt.Scientia ueritatis 
rerumqj cf Ieftium:q (ut f?pe iam dixi)n5 pot ee in bominemifi 
deo docece,pcf pta.Nam fi poteft bomo itelligere diuina:poteft 
8C feceretnam intelligcreeft quafi e ucftigio fubfequi.No poteft 
autem fecere, quf deus:quia mortali corpore Idutus cft: ergo nec 
Itelligere quidem poteft, quf fecit deus:quod autem fieri no pofi 
fitteximmenfitate rerum, atque operum diuinonijfecileeft uni 
cuique metiri. Nam fi mundum cum omnibusrq funt in eo con 
templariuelistintelligesprofecto quantum dei opus, bumanis 



opciibusante ftct.Ita quantum inter opera diuina 6C bumana in 
tereftjtantum diftare inter dei, bominifcpiapiaiciamefl: neccfie. 
Nam quia deus incorruptus atqj immortalis eft ;6C ideo pfeA? 
quia fempiteraus eft:fapientia quoqp eius perinde , ut ipfe^pcrfe-' 
ita eftmec obftare illi quicqpoteft:quia nulli rei deus ipfe fubif 
itus eft,Homo autem quia fubigitus eftpaffionirfubif ita eft et 
lapientia eius erro ritetficucbo minis uitam multf res impediut: 
quo minus poflit cife perpetuauta fapientiam quoque eius mul' 
tisrebusimpedirinecefleefttquominusin perfpicienda penit^ 
ueritate,perfeita fit.Ei^o nulla eft bumana lapientia: fi per fe ad 
notionem ueti,fcientiamcpnitatur:quomam mens bominis^cum 
fir^ili corpore illigata:6C in tenebrofo domicilio inclula:ne<^li 
beri^euagarimei^clariusperfpiccreuericatempocefticuiusnoti 
tio diuinf conditonis eft. Deo enim foli opera fua nota funttbo 
mo autem no cogitando aut difputandq alTequi eam potefttfed 
difeendo fiCaudiendo ab eo qui fcire fol^ poteft SC docere.Ideo 
Marcus Tullius^fententiam Socratis, de Platone^panfFcrens dicc 
tis: uenifle tempus ut ipe migraret euitatillos autem apud quos 
caufam fuam perorabat agere uitamtutrum melius fit inquit,du 
’ immortales fciunttbominem autem arbitror fcire nemine. Q.ua 
renecefte eft omnes pbilofopbif feilas,ab’enas elTe a ucritatejqa 
bomineserant,qui easconftituemnttnec ullum fundamenturaut 
firmitate poffut babere; q nullis diuinay uocu fulciuf oraculis. 

^Ca.iii. Quatuerrauerut Stoici de roe mundi:& aucftore oi 
um dco:6C bofe p que laifl^mudus.Ecgmanifefte cotra Epicuy 
rationibus doceatur mundum; 5C omnia qug in eo funttdei pro 
uidentia gubernari. 

quonia depbilofopborum erroribus loquimurtStoici 
tllAcatura in duas diuidunt paites;unam quf efficiat talteram 
quf fe ad feciendu tratftabilem pbeat.In illa prima elTe uim fenti 
enditin bacmateriapnecaltey fine altero polTe .Quomodo ide 
effe po tefttquod traAat £C quod tracUtur iSi quis dicat idem ec 
figulumquod lunun;aut lutum idem eftequod figulum:nonne 
aperte inlanireuideaflAtifti uno naturf nomine, duas res diuer 
(illimascomprebenducrdeu 8C mudutartificeSC opus: dicutcp 


alte^ fine altero nibil pofleitangnatuia fit de^ mundo termina 
tus. Nain iiiterdu fic cofunduntmt fit deus ipfe mens mundi:6C 
mudus fit co rpus dei :quafi uero fimul efle coeperint m undus et 
deus:ac non ipc mundum recerit:quod SC ipfi fetent alias^cu bo 
minum caufa prfdicatclTefebricacuj: SC efle finemudo,fi udic, 
pofTic.Siquidcm deus eft diuina mens SC pcema:8C corpore fo^ 
luta 6Clibcta:cuius uim maieftatemcp quoniam intelligere non 
poterattmifcuerunt cum mudo:ideft fuo operi. Vnde eft illud 
V irgilianum :tocam<p in6ifa per artus mens agitat molem; SC 
magno fe corpore mifcet.Vbi eft ergo illud qd* ide ipi aiunttet 
fedtum ee diuina prouidcntia^SC r^ilSi enim fedt mudumifiiic 
ergo fine niundo:fi regit.mon utiqj ficut mens corpus reginfed 
tanq dominus domiim;nauim< 5 gubcmator;aurigacum^.Ncc 
tamen mixti funt bis rebusquas regunt. Nam fi bpc omnia qup 
uidemus dei membra funtiiam infenfibilis,ab bis ,conftituic de^ 
us;quoniam membra fenfu carent^ mortdiseft,quoniam uide 
mus membra ee mortalia. Poffum enumerare quotiens repenti- 
nis qualTatp motibusiuel biaucrint terrp; uel defeenderint in ab 
ruptum;quotiens dimerfp ftudtibus SC urbes SC infulg abierunt 
in proftmdum:frugiferos campos paludes inundauerint:flumi> 
na SC ftagna ficcauerint:montes etiam uel deciderint abruptiiud 
planis fuerint adequati;plurimas regiones :SC multorum funda 
menta montiumlatcns SC internus ignis ablumit.Etbocpay e; 
fi mdjris fuis non parcit deusmifi eria bomini liceat aliqd uide 
ri corpus. Maria extruunturtmontes exciduntur : 6( ad eruenda*, 
opes interiora terrf uifcera efFodiunf . Quid ^ ne arari quidem 
fine laceratione diuini corporis poteft: ut iam fcelerati ^ impii 
fimustqui dei membra uioIem^iPatit ne ergo uexari corpus fuu 
deus;& debile fe uel ipfe feceremel ab bo mine fieri finitinifi for 
te diuinus ille fenfus;qmudo SC omnib^ mudi partibus permi 
xcus eft:primam terr? fecie rdiqtiac fe in ima demerfitme qd do 
loris de aflidua laceratione fencirec^Quod fi bocuanu SC abfur 
du eft ;cam igit ipi egueruntjq bg c idigent fenfu ;q no pfpexerut 
diuinu gdem fpiricueeubi<^ diffiifumieo^ oia cotinerimon tn 
ita ut deus ipfeiquieft incorruptusigrauibus SC corruptibilibus 
elementis mifccaf ;illud ergo recJtius quo d a Platone lumpferuc 
a deo feCtum eemudum;^ eius^uidecia gubernari. Oportebat 



igit SC Platone SC eosqui idem fcnierunc .docere stcp explicare: 
quf caufa:quf ratio fuerit tanti operis &bricandi ; quare hoc aut 
cuius gratia fecerit. At iidem Stoici bominum,inquiut^aufa^nu 
dus e^dtuseft:audio:£ed Epicurus ignorat ipfos hojninesqua 
re aut quis effecerit . Nam Lucretius cum diceret mundum non 
cfreadusconftitutumificait^icereporrobominumcaufauolu 
ifle parare prfclaram mundi naturam:deinde intulic:decipcre e. 
Quid eni imortalib^ att^ beatis gratia noftra queat largiri emo 
luraenti:ut noftra quicq cauia agere a^rediantur 1 Merito enim 
illi nulla ratione afferebanttcur bumanu genus uel creatu ul* infti 
tutu effeta deo.Noftru boc ofEciueft:facramentum mundi dC 
hominis exponere;cuius illi expertes /aerarium ueritatis nec atd 
gere:nccuiderepotuerut.Ergo(ucpauloantediceb3)cumafrum 
pfiffent id quod erat uey ndeft mudu a deo factum:6^ bominu 
caufaeflefaccu:tamequonia eos in cofequetibus ratio defecittno, 
potuerunt dcfendereidquodafTumpferam.Deni^plato ne dei 
opusimbecillu 6( ruinofum faceretiinftemu dixit eflemafuru. 
Si bominu caufa fedtus cft:8C ita feitus eft:uteffet f temusxur g 
ipfi quoy caufa £a(ftuscft:non funt fempicemiifi mortales^pter 
quos &dtus eftjergo dC ipemortalis at<p folubilis:ne^.n. pluris 
e 1^:3 bi quoy gf a e:nec polfe iptemu manere:q> fi ei ratia 

qiudrarct itdligeret pituy ee;cp feau eft:nec poffe fgtemu mane: 
nifi quod tangi non pot.Qui aut negat bominu caufa feiftuibic 
nulla ratione tenet.Si em dicit ipfum febricatore fua caufa tanta 
bpc opera effe molicu:cur ergo nos nati fumuslCur mundo ipo 
fiuimucQuid fibi uult bumani generis cf tero:^ animantium 
fidtiolCuraJienacomoda intercipimuslCurdeniq} augemur r 
minuimurtlterimuslQuidbabetrationisipfageneratioQuid 
perpetua fuccefliolNimi:^ uideri deus uoluit: SC fuis uariis ima 
ginibusfanq figilla,c6fingerc:quibus le oble<;tarct:6C nibilpmi^ 
nus tn C ita effetJCurf haberet animantesjprfcmue^ bomiflem : 
cuius imperio cun(ftafubigcic.Qui aut dicut femp fuiffc mudu. 
omitto illud quod effe ipfum fine aliquo pneipio no pot tunde 
extricare fenequeuttfed boc dicotfifempmundusfuittnuUam 
pot babere rationemtqubd eni potuit ineo ro moliritquod nuq 
fumpfic exordiu^am prius 3 fiat aliquid aut ftruaturtopus eft 
jTonfiliotutdifpompouicquwdmodufiattnecmcipiquicqpoc 


f ine puifione radonis.Itat^ omne opus rario prfccditmS babct 
ergo r6cm:q‘i'taitu no eft. At mudus babec coem:qua dC con 
ftac regif tergo et et.SC ii fact^etet refoluec.Rcddat ergo 

i fti i-oem fi po fluttcur aut i f ncipio iit;auc poftca rcfoluaf . 

docere no poterat Epicur^ fiuc Democricustfua fpote na 
tu ce dixittfcminib^ iter fe paffim coeuntib^ tqb^ ice^ refolutis 
difcidiu aci^ iceritu fecutuy. Corrupit ergo qcP reAe uiderat: 6C 
tota roem penitf ignoratia rois eucrtictredegittp mundd:8C oia 
q in eo geriit, ad fimilitudine cufufda fomni uaniflimi: figdem. 
reb^ humanis nulla ratio fubfiftat.Cum uero mudum omnefip 
partes eius(ut uidem^Jmirabilis rogubemettcuj Cfli temperatia: 
6Cfqualis,inipfauatiecatc,currusaftro;^ luminumt^ cfleftium: 
temporum conftans,ac mira dclcripcio;terra:^uaria foecuditas: 


lisafpiratio.Cf teraqj omnia ratione fuma coftcntt qs tam cfcus 
cfttut exi ftimet fine caufaclTefectatin quibus mira difpoficioja 
uidentiifimf rationis clucttlSi ergo fine aufatnec eft nec fit qccf 
omnino tfi.puidenoa fiimmi dei ex difpofidone rerutSC uirtus 
cx magnitudinetSC potcftas ex gubernatione manifefiaeib bebc 
tesergo 8C inlanitqui^puidendam non effe dixerunt.Noimpro 
barem fi deos icdrco non e(Ie dicerettut unu diccrmctcum autq 
ideo ut nuUun^qui eos deliraiTe non putatdple delirae. 

Cc a.iid. Quod omnis resad aliquem ufumfaAaefitttiam 
illa qup oia uidenf efie malatquarebomo aeatus fit corpore fis 
gilis SC capax radonis. 


plana campoy monimetatot aggeres moautumditas ubertaiq 
iylua^tfontiu ialuberrima empriotftuminum oportuna lunda 
tiotmaris opulenta SC copioia interfiifiotuentoru diucrfa 6C ut 


0 


"Eddeprouidendaiadsmprimo libro diximusrquiafiC 
fi efi(uc ^paret) ex mirabilitate operum fuorumtneceiTe e 


quoniam con(^ id quod Stoici dicunt: hominum cauta mun-' 
dum effe fibricatumtquag mbocipfo non mediocriter peccent: 
qui non bominis «uta dicuncrfed hominum . V nius enim fin' 
gulansappdlado totum comprehendit bumanu gcn9.Scd boc 



ideo quonia ignorant unii bominea deo ee formatu:putancque 
boies in olb^ terris 5C agris taq fungos ee generatos. Ac Hermes 
no ignorauic bolem 6C a deo ad dei limilicudine 6«^u;fed re 
deo ad ^pofitu.Nibil e(ut opinor)qd’iacj>pt feipm fadhi^ :£cd 
gcqd omnino ficiad ufu alique fieri neceflce.Quis e em ud tam 
inept^ uel ca ociofusmt a^rediac fecere aliqd firuftraiexquo nui 
lam utilitate nuUu comodu fpereclQui domufdificattno iccir 
co pdificatut tacumo dom^ fit:fed ut in ea polTit babicari.Q.ui 
naue febriat:noi5 airumicopcra:uttacunauisapparcac:fcdut 
inepnauigef.Ite} quiuasaliqd inftituitaucformatmo^ropte' 
rea id fecitmt tantum fecifle uideaturifed ut uas illud efK«fti^ ca 
piat aliquod neccffariu.similiccrcfcccaqufcutp fiuntmonuticp 
in fuperuacuum:redad ufus aliquos laborantur . Mudus igitur 
adeo fedtuseftmon uti«^ propter ipfummudumjnc(p enim aut 
calorefolisiautlunune: aucaipirationeuentorum: aut bumore 
imbrium:aut alimonia frugumtcum fcnfu arcatdndigec-Sednc 
illud quidem dici poteft: g> deus propter feipfum fecerit mun-* 
dutquonia pot ce fincmudoificut fiut antea.Et bis omnib^ qug 
in co funt;qu?<5 gcneraf deus ipfe non utitur. Apparet ergo ani 
mantium caula mundum efliconftru(itum;quonia bis reb/ qb? 
cSilat^nimantes firuuntur:quf ucuiuereTuc conflare po fT^ tofa 
hisneceflariaKmporib^ccrtisfumminiftrantur.Rui^uscfceras 
animatcsbo minis caula eiTe fiiitasiexeo clay eft bomim fer^ 
unc:SCcucel?ciusat<^ufibus dacafuntiquonia fmeterrpnf funt: 
fiucaquatdesmo fenriunt mundi rationem ficut bomo .RefpO' 
dendumeftboclocopbiloCopbis:maxiine<^Cicerom:qait,cur 
omnia noftri caufe cum feceret.tanta uim natricu uipera^cp fece' 
rit^cur ta mlta peflifera terrp maricp difperferitiingcns ad difpu 
tandu locus eftifed ut in tranfcurfubrcuicer ftringendus eftiquo 
niain bomo ex rcb^ diuerfisrac repugnanubuf cofigurat^ efl^ani 
ma SC corpore:ideft cplo at<^ terraitenui 6C coprebeCibiliiftcmo 
ac reporaliifenGbiliat^ bruto ;luccpr?dico at^ tenebrofo :ipla 
ratio acneceflitasexigebatiSC bona bomini proponi 6C mak:bo 
naquibusutaturrmaiaqufuitctdccaueat.Iccirco emmdata eft 
illi iapiendamt cognita bono^e malo natura :£< in appecedis 
bonis: SC in malis declinadisiuim fup tois exerceat . Nam c^ris 
afelibusquib^fepiraanodataeflifed munita idumetis nalibus 


S( armata funt.H6i aut ^ bis oIb^:qd' erat pcipuuni roein dedit 
fola.Icacpnuduformauic6Cmermem:uceufapiecia&^ muniret 
6C cegeret:munimeea SC omametuei^ non fisris fed intus J no in 
corpore ied in corde conftituit. Nifi ergo effent malaquf caue^ 
retrqu? a bonis utilibufqj diftinguerctrno cffet ei lapientianecef 
laria. Sciat ergo MaccusTuUiusrautjdeo bominidatameflera 
tionemmt SC pifces caperet^fus fui gratia : SC natrices uiperafcp 
uitaret^alutisfupcau{a.Auticcircobonaei malaquepropofita: 
quia fapientiam accpperat:cui^ uis ois in difcemendis bonis ma 
lifqjuerfatur.Magna igit SC reda SC admirabilis eft uis SC ratio 
■SC poteftas boniinis; jspter quem mundum ipfum : SC uniuerfa 
qcuqj lut de^ fecic:cancu<p illi bonorisbabuit: ut eum prpficcret 
uniuerfisrquoniam folus poterat dei opera mirari. Optime igit 
Afclraiades nofter de prouidentia fumi dei difl^s:ineo libro 
que kripficad me. Atc^ io^qt^merito qs arbitcef.^ximum fibi 
locuditiina ^uidcntiamdedilfceirqpotuicintelligece ordina^ 
tionem fuami Nam fol ifte eft:qs eu uidet ita ut itdligat fol e: 
SC quacu gff afferat ceteris iftitutislHoc cplum cfttquis id fufef 
pitlKrra bfcrquis eamcolitiboc pelagusiquis ineo nauigaclbic e 
ignis:quis eo utitur) Inflituit fummus deus non propter ferquia 
nibilo indiget:fed^pter homine q bis congruentci uteretur. 

CCapi-^- Quare bomo creatusfit: SCquareexcontrariiscon 
^ ei domicilium cofticutum eft in medio:6C uita duplex 
proponitur.*quarum alteram miniftrat natura : alteram largitur 
gfa.Etquidfignificet^bomoprimumquadrupedibusconfor 
matur:6C poftea erigirur:di^ tandem utit exercitio rationis: 

a Eddamus nunc roemtquare hominem ipfum fecerit deus: 

quod C pbilofopbi feciffenteaut defendifTcnt illa qup uera 
inuenerant:aut in proximos errores no incidiffcnt. Hf c eft fum 
marbic ardo re^ eft:que qui non tenueric:ueritas illi ois elabit . 
Hoceft deniqj quod mcit lUis non quadrare rarionem:qup illis 
fi efRil{iirct:fi facrametum hominis omne cognouiftent : nunq 
difputationescoy dCo&npbilofopbiamde tranfuerfo Aade^ 
miaiugulaftCT.Sicut ergo mundum non propter fedeus frcit:q! 
commodis eius non indigec:fcd propter bominem qui eo utif : 



ica ipfuin bolcm^pcer fe.Quf utilitas deo in bote ingt Epicurf 
ut eu j)pt fe iceret! Scilicet utecc g opera d.^ icelligCT:g .puidetiaj 
difponMi;r6enifaciedi:uirtutec5fumadu5Cfenfuacimirari:et 
uoce ^log polTet.Quoy omniu £uma bpc e: ut deu colat. Isem 
colit:g I^c icelligit:isamfice rei^ omniu:is uctuni patrem fuum 
debita ueneratione^fequitur: qui uirtutem maieftatemeiusde 
fuorum operum inuentionc;incppcione:perfedtione metit .Qd* 
planius argumentum profernj)oteft :6C mundum bomims: 6C 
bomincm fui cauladeum fecifle:^ ex omnibus animantibus fo 
Ius ita formatus efttut oculi eius ad cflum eredti rfacies ad deum 
fpedtanc:uultuscum fuo parente communis fit : ut uidcaturbo-’ 
minem deus quafi porrcdta manu alleuatumcx humo: ad conte 
piationem fui excitallcl Quid ergc^inquit^deo cultus bominis 
confert:bono SC nulla re indigentirud fi tantum bonoris botiii^ 
ni babuit: ut ipfius caula mundum febncaret .* ut infirucret eum 
fapientia:ut dominumuiuentium 6ceret:eumque diligeret tang 
filium:cur mortalem fragilemqueconftimit:cur omnibus malis 
quem diligebat, obiecit:cum oportet 6C beatum eife hominem ‘ 
tanquam coniundtum 6C proximum deo;et perpetuum, ficutefl 
ipfeiad quem colendum 6C contemplandum figurat^ eftlQuag 
l^c fere in prioribus libris fparfim docuimus : tamen quoniam 
proprie id^aceria nunccxigit:quia de uita beata dilTererc pro^ 
pofitum cft:explicanda funt ifta diligentius SC pleniusmt diipo 
fiao dei 6C opus 6C uoluntas nof«tur. Cum poffet femper fpi- 
ritibus fuis immortalibus,mumerabilcsanimas procreare tficuc 
angelosgcnuit:quibus immortalitasfineullo malorum pericu 
lo aut metu conliatiexcogitauit tame inenerrabile opus quemad 
modum infinitam mlticudinem crearet am’marum:quas primo 
imbeciIlibusfiragilibufquecorporibusilligatas:conftituerec inf 
bonum malumque mediasmt conflantibus ex urriufque n^rg 
uirtutem proponcrctme immortalitaam dclicateafl^uerentur 
ac molliterrfed ad illud ptemf uitp ineloquibile prpmiumifum.' 
ma cum difficultateacmagnis laboribus peruenirent. Ergo ut 
easgrauibus 6C uexabilibus membris indueret ; quonia confifle 
in medio inani non poterant:ponderibus grauitate corporis 
deorfum premence:fedem illis ac domicilium primo codendu} 
efrcdccreuic.It3<^inef6bili uirtuteaepotentia prfdata mundi 

r 5- 


opsta molitus eftifijfpefis inalcicudinc leuib^ clemetis;5C graui 
bus in imis depf!ls:5C cf leftia firmauit;8C tcrrf na coftituit . No 
e neceflenuc exeg fingularqm i fecudo libro unfuerfacxccuti fu^ 
musXumina igif pofuit in cf lotquoy moderatio 8C claritas dC 
moc^ aptifTimead utilitates uiuetiu teperat^ e. Terrf aut^quam 
fedeuoluitce^foecuditateuariagignediac^feredidcdit:utubec 
tas frugu dC berba:^ SC uiretiu ^ na 6C ufu cuiufq? generis, alimo 
nia miniflraret.Tu pfedtis oib^ q ad coditione mudi ptinebatt 
bomine finxit ex ipia terratqua illi a f ncipio i babitaculu ppara 
uit:ideft fpiritum fuum terrp no corpore induit 6C iuoluic:uc co 
pacftus ex rebus diuerfis ac repugnantibus; bonum ac malum ca^ 
perec:5C ficut terra ipfa foecunda eft ad fruges paricndas :ita cor 
pus bominis quod afTumptum eft e terra;generandi copia fecul 
catemcp procreandf fobolisaccppitJut/^uoniamfiagili materia 
formatus inf temtim manerenon poteractperadto temporalis m 
tf fpatio cederet ;6C illud quod fragile atcp ibecillu gerebat: ppe 
tua fucceffionercnouarec.Cur igit eu mortalem finxit/tcp fogi 
lemrcum illius caufa mundum f difiaflet 1 Primu^ ut ifinita uis 
amrnay gignereturtoemc^ terram multitudine oppleretrdeinde 
W: proponeret bominiuirmtem;ideft tolerantiam malo:^ acbo 
no^:pqua poffetpmiu imortalitatisadipifci. Na cf bomoex 
duabus rebus conftac;corpore 6C animatquoy alte^ tcrrpnu eft: 
alterum cplefte: dup uitp bominiattributp funt: una temporalis 
qup corpori affignaturraltera fempitema q animg fubiacet. Illaj 
naicencfo accppimusrbancaflequimur laborandome immortali 
tas bomini(ut antediximus)fineulla difficultate coftaretJlla ter 
rpna eft ficut corp9;et ideo finitur.Hpc uero cpleftis ficut anima: 
6C ideo terminum non babetjllam prima nefcientes accp pim9: 
bancfecundam fcientes.Vi rtutiemnfi n ature dac uriquianoluit 
nos deus uitam nobis m uita compare. Iccirco banc nobis pfcnte 
deditmt illa ueram SC perpetuaiaut uiciis amittamiis;aut uirtute 
merearaur.In bac corporali non eft fummumbonumrquoniam 
finicneccfticate diuina^nobis datacftrita rurfus diuina neceftita 
ce foluecur: ita qd* finem babet tfummum bonum non babet.In 
illa uero fpiricali;qaam per nos ipfi acqm‘rimus:fummuj bonuj 
continetunquia nec malum poc habere nec finem: cuius rei argu^ 
jncntum natura dC ratio corporis prf bec . Cftera na<p animalia 



in bumuuergucjq? terrena funt:nec«piunc rmortalitace:q de c? 
Io e.Ho aut rcdt^ in cflu Tpciitattcp^ppofica eiili imoitalitasmec 
tn uenit nifi tribuat boi a deo. Na nibil iterefl: iter iuftu 6C iniu' 
ftujfiqde ois bo nat^ imortalis fieretiergo imottalicas no feque^ 
lanaturp:fed merces pmiucp uirtutiseft.Denii^ bo no ftatimqn 
natus eft rcdhis ingrcditur:fed quadrupes primo tquia ratiq cor 
poris SC huius prj fentis uicf ccmunis e nobis cu mutis ar^iali / 
bus.Poft deinde confirmatis uidb^erigirur:^^ lii^ua eius in elo 
quiufoluit:ctmumaialefifedci'init.Qupraciodocecmorcalem 
nafa bominemtpoftea uero imortalem fieri; cu coeperit ex deo 
uiuere:ideft iufticia fequi;q continetur in dei cultu;cumcxcitaue 
rit bominem deusad alpeiitu cgli ac fui. Quod tunc fit cum bo 
mo cflefti lauacbro purificatus: exponit ifenria}/:u omni labe ui 
tp prioris; 6C incremento diuiniuigorisaccfpcotfitbomoperfe 
<^sac plenus . Ergo quia uirtute propofuit bomini deus:b’cet 
anima SC corpus confociata ljnc:cn contraria funt SC impugnat 
inuicej . Animi bona,mala fune corporis;ideft opum fuga:uolu 
ptatummtcrdiftio:dolonsmortil<^cotemptus.Itemcorporis 
bona, mala funt animi:boc eft cupiditas SC libido: gbus 6&opes 
appetuntur: SC fuauitas uariarum uoluptarum:quibus eneruatus 
aninrus extinguitur.Ideo neceffeeft iuftum 6C fipientem in om 
nibus malis cffe:quoniamaloruuic'trix eftforcimdo . Iniuftos 
aut in diuiciis:in bonoreji potefiate.Hg c enim bona corporalia 
SC terrpnafunt.IUiaute terrena uita agunt:nccaCrequi immorta^ 
iicatem qucunt:quia fe uoluptatibus dediderutiquf funt uirtutis 
inimicf .Ita<^ uita bpc temporalis illi ftern? debet eife fubif cta : 
Ccut corpus animp.Quifquis eigo animf uitam maluerittuitam 
corporiscontemnacneceiTeeft;necaliterenitiad fummumpote 
rit:nifi quf funt inia dci^xerit . Qui aut corporis uitam fuerit 
amplexusret cupiditates fuas in terra deipeerittiUam fuperiorem 
uita confequi no p_oc.Sed qui mauult bene uiueie inf ternum :ma 
le uiuet ad tempus;6C afficief omnibus moleftiis SC laborib^qua 
diu fiierit in terra:ut babeat diuinu ac cflcfte folatium: 6C g ma' 
luerit bene uiuere ad tempus;male uiuet inf temumrq: damnabit 
dei fententia ad poenartf cflcftib^ bonis terrf na prppofmt.Pro 
pterea igitur coli fe deus expetit SC honorari ab homine tanqua? 
pateriut uirtute SC lapiendam teneattqug fola imortalitate parit. 


Nam nullus alius prftcr ipfum donare eam poteftrquia folus 
polTidec piecate bo minis. Q.ui deu bonoraueric boc afEciet prf 
mio:ue fit ifcemum bcatus:fit<p apud deu:6C cum deo femper. 

liCa .vi. Ice qre mud9cceac9fic:qre bo; qua lanis fit culc^dcoy . 
^ Vnc tota ratione breui circufaiptione fignemus .Iccirco 

ji ymundus6dtuseft;utnafcamur.ldeonafcimurutagnofca 
mus fedtore mundi ac noftri deum.Ideo agnofeim? uccokm^: 
ideo colimus:ucimortalicacem jp mcrcede laborum capiamus : 
quonia maximis laboribus cultus dei coftat .Ideo pmio iramor 
ralitatisafficimurruc fimiles angelis efE(iti;fummo patri ac deo 
iperpecuu feruiamus;8C fcimus f cemu deo regnum . c fuma 

re^e;bo^arcanddei;Bmyfteciu dei;Bmyfteriumudi:aquofuc 
alieni; qplenteuoluptatem terrg ftribus ac fiagilibusbonis^fe ad 
dixeruc;6C animas ad cf Icftia genitas;fuauitatib^ mortiferis ca§ 
luto cocnoue demcc£erunt.Q.uf ramus nuncuiciflim;an in cultu 
deorum ratio ulla fubfiflac;qui fi multi nati fune : fi ideo cantu; 
ab bo minibuscolunt;uc prfftent illis opes;bonorcs ;uidtorias : 
qu^q^alia:quf non nifi ad pr^fens ualent: fi fine caula fingimur: 
fi in hominibus procreandis ^uidentia nulla uerfatur;ficafu no 
bifmetipfis;acuolupcatisnoftrf gfanafcimuc:fi nibil poft mor 
tem fumus;quod poc effe ta fupuacuu:tam inanettam uacuum.g 
bumana res:dC q mundus ifte qui cum fit incredibili magnitudi 
ne;cam mirabili roe c6ftrudtus:came rebus ineptis uacet ICur.n. 
uencoru fpiricuscitent nubeslCur emicent fiilgura:tonitrua mu 
giant;imbres cadantur fruges terra pducac;uc uarios foetus alati 
Cur deni(^ omnis natura rcru laborec;ncquid defit earum reruj 
quibus uita bo minum fuftinecur:fi eft inanis:fi ad nibilu interi/ 
mus;fi nibil eft in nobis maioris emolumenti deo 1 Quod fi eft 
didtu nefis;nec putandum eft fieri poffecui non ob aliquam ma/ 
ximam rationem fixerit c5ftitutum;quod uideamus maxima ra 
cione conftare;quf pot effe ratio in bis errorib^ prauarum religi 
onum;dC in bac pruafionepbilofopboy;qua putat aias interirel 
ProfcAo nuUa.Quid eni babet dicerclCur dii bominib^ ta dili 
gentet iuis quf temporibus exhibeat; an ut illis fir mef de/ 
mus 6C odore tbutis;6C fanguinepecudulq necp imortalib^ gra 
ta effe poffunt:!^ fut fiagilia;ne(^ ufui ee ex partibus corporum^ 



r T 


bf c ad ufuincorporaliu data funt;6< tame fi ea defideret^fibi 
ipipoflencexbiberecuuellec.Siueigicicereutaif fme Ifcemum 
manet:qua roem cotinec cult^ deo:!/;:auc aquo mudus fadtus eft^ 
Curaucqnaucquofcp:quaccn^boies:autquaobre ^rcatii Cur 

nafcufnccreuc:fuccedut:renouatur!Quidd«cxcultib^eo:^af[e 
quut:q poft morte mbil futuri fudQuid pftat^Quid polliceri 
C^uid minat aut boib^ aut d«s dignu! Vel fi manet animf poft 
obicu:qd de bis feciuc:6cturiue futiQuid illis opuse tbciauro 
aia:^ilpfi illi ex quo fonte oriutiQuo aut qreaut un muld fuci 
Ita fit ut fi ab illa rerum fumma:qua fuperius comprehendimus 
aberraueris:omnis ratio intereat; 6C ad nibilu ola reuoluancur. 

Cc a-fii. Quare pbi nequerunt coprebendere ueritatem inte 
grerqua t:n(ficut exempla declarant)paaiculacim comprehende/’ 
nmcjtamen fe defendere nequiuerunc. 

( V am fumma cf phi non comprebenderuntmec ueritaom 

Qjj^wmprebenderepotucruncjquanuiseaftrequibus fumma 
ip&confVac 8C uiderunt SC explicauerunt ; fed diuerfi ac diucrfe 
omnia illa protuleruntmon annectentes nec caufas rerum; nec co 
f^ucnnas:nec racionesme fummam illam quf continet uniuerfa 
SC compingerent 6C implerenc:6cile eft autedocere pene uniuer/ 
fam uentatem per pbilofopbos 6C fecitas eifediuifam* Non em 
ficpbilofopbia nos eucrtimus;ut Academici folcnt;qb^ ad ola 
relpondereppoGtu cftrquod eft potiuscaluniari 8C inuidecc;^ 
docemus nulla fedta fuilTetam deuia;neq5 pbilofopboy queg ta 
inanem;qno uideritaliqdexuero.Scddu cocradiccndi ftudio 
infaniunt;dum fua etiam &lfa defendunt ralioy etia uera liibuer 
rant:non tantum illis clapia ueritas efhqua fequf rere fimulabac; 
fed ipfi ena potilTimum iuo uicio perdidcrut.Quod fi excitif-- 
fealiquis qui ueritatem fparfunper fingulos p fc^fcp,diffafa 
coUigertt in unumrac rediger«:incorpus;isprofedto non diiTen 
tiret a nobis.Sed boc nemo facere nifi ueri peritus ac fciens poc. 
Verum autem fdrenon nili cius eft;qui fit doctusadeo.Nemo 
emm poteft aliter repudiare qup 61fa funtteligereac probarequf 
ucra;fed fi uel cafu id efBceret ; ceitilTime pbilolbpbaremr . Er 
quanuis non polTet diuinis tellimoniis illa deftndere tcamen fe 


ipfam uericas illuftwret fuo lumine . Quare incredibilis eerror 
illoyjg cu aliquaTedta pbauericreiqj feaddixerxnctcf teras danat 
tag {jllis 6C inanes : arinaccp (e ad procliandumccquid defende 
debent fciences:necquid refutarenncurfantcp paffim fine delectu 
oiaqueaf&runrquicucp difTenciunc.Ob bas eorum pertinacifli 
mas cocentionesmullaexcitic pbiIof'opbia:quf ad uerum propi^ 
accederet. Nam parcicuJatimueritas ab bis tota comprebenfa e: 

efle mundum a deo dixit Plato :ide ^pbetf loquut : ideqj 
3C Sibyllf carminibus apparet.Errant ergo qui uel oia fua fpoce 
cfTe nata dixeruntmel minutis feminibuscoglobatisrquonia tan 
ta res tam ornata tam magnameqj fieri ne<p difponi SC ordinari 
fine aliquo prudentiffimo auftore potuit: 6C ea ipfa ratione qua 
conflare ac regi omnia fenciuntur:folertiflmig metis artifice con 
fitent.bominuaufa mundum dC ommaqup ineo funtce6dta. 
Scoiciloquunc:idem nos diuinf iitterp docent.Errauit ei^o De 
mocritus:guermiculoru 5 modo^pucauit effiifas efTc de tcrra:nul 
loauftore^ullacpratione.Cureni formatus fit bomordiuinila 
cramenticfl:quod quia illefcireno poterat ibumanam uitam de 
duxit ad nihilum. Ad uirtutem capefTendam nafci bomines Ari 
fton difreruic.Idemnosmonemusacdifdmusa^pbetis.Igitur 
felfus Ariflippus gbomineuoluptaci; ideft malo tag pecudem 
iBiugauit.Lmortales eeaws Pberecides 6C Plato difpucauemnt. 
Hec uero ^pa cfl in noflra rdigione dodlrina: ergo Dicfarcbus 
cum Democrito errauitrqui perire cum corporeae diflblui argu 
metatus eft.Effe inforos Zeno Stoicus docuit: SC fedes piorum 
ab impiis efle difcrecas:et illos quidem getas ac delectabiles ineo 
lereregiones:bos uero luere poenas in tencbrofisIocis:accpi coe 
niuoragimljusborrendis.Idem nobis jspbctp pala ficiut .Ergo 
Epicurus errauic:qui poetare id ee figm^u putauitret illas infiro 
rum poenas quf feruntur:in bacefleuita interpretatusefl.Totaj 
igitur ueritatem et omne dimnp religionis arcanu pbi attigeruc: 
fed aliis refellentibus, defendere id quod inuenerant nequiuerut: 
quia iingubs ratio non quadrauit:necea q uera fienCerant in fum 
mamredigercpotuerunc:ficut fiiperiusnosfecimus. 

4 , Capitulum. viii. DeimmoitaIitateanimp:6Cquibus camar 
gummt^ Plato fit conatus aftruere. 


I ^ TNumcftigicfunimubonuimortalicastadquacapiedam 
formati a ^ncipio 6C nati fumus. Ad banc tendini^: bac 
fpedtat buana na:ad bac nos^uebic uiit^.-qcfbonu,^ copbendi' 
mus;fugefl ut eda de ipfa rmortalitacc dicam^.PIatonis argume 
caquis ad re coferat multu:tn pay bab« firmitatis ad ^bada SC 
ipledaueritaterquoma nec roemmyftcrii magni toti^cofumaue 
rat;inunu^collcgcrat:necl!umubonu copbendcrat.Na licet ue 
ru de Imortalitate afg fcnciret;tn no ita de Ula tang de fumo bo' 
no diCfercbac.Nos igit certionbus fignis eligere polTumus ueri 
catemrqui ea non ancipiti fufpitione collegimus :l'ed diuina tra^ 
ditione cognouimus.Plato autem fic argumentatus cfi ;immor 
taleeflequicqudpcrleipfum dC fentitdC fempcrmouef.Quod 
em ^ncipium motus non babetmec finem habiturum; quia defe 
ri a femecipfo non poc;quod argumcnmm etia mutis animalib? 
f tcmitatem daretmifi adifchdnefapietip difcreuiflet. Addidit 
igiturCut cfEigeret banc communitatem)fieri non pofre;quin fic 
immortalis animus bumanus;cuius miranda folectia inueniedi: 
6C fcaleritas cogitandi:fiC 6cilicas percipiendi atque difccmedi: 

memoria prfCeritorum;SCj3uidentiafuturoy:6CartiapIc^ 
innumerabilium fcientia:quacfterp carcancanimantes:diuina dC 
cgleftisapparcat;»^ origo animi:qui canta capiat:canca contine 
attnuUa regiatur in terra;fiqdem ex concretione cerrf na nibil ba 
beat admixtum:fed necefTe eft in terram refolui;quo d eft in bo- 
mincponderofum SC difTolubile. Q^uod autem tenue ac fBtile t 
idueroeife indiuiduu;acdomicilio corporis uelutcarcere libe/ 
racu;ad cglum natura fua guolare. Hf c fere Platoms collecta 
breuitertquf apud ipfum late copiofc(^ explicant.In eadem fnla 
fuit etiam Pyc^gorasanceareiuld^ prpcfptor Pber^cides;que 
Cicero tradidit primum de f temicateanimaru difputaire.Q.ui 
omnes licet eloquenda excellerentitamen in bac duntaxat conte/ 
tione non minus audtoritads babuerunt;qui contra banc fenten-- 
•riam dillerebant.Dic^cbus primo tdeinde Dcmoaicusrpo ftre 
mo Epicurusradeo ut rc^fa de qua inter fe pugnabant in dubi/ 
um uocaraur:dem'{p SC Tullius cxpofitis borum omniu deim 
mortalitate ac morte fententijsmefcire fequid fit uerum pronun 
ciauic V Harum^quit^fentenCiarumqu^ uera fit : deus aliquid ui 
denc,E(rucfus alibi :qttoniainutra^,inqui; earum fentedarum 


do Aiffimos babuit aucftoresmccquid certi fit diurnari pocme^ 
opus nobis diuinatione non eftjquibus uericatem diuinicas ipia 

jjTCa.ix» Qu? fit de imortalicate aip fidcUs alfcrtio.Et op labo 
ruuiffl tumcp finis beata ftemitas eft. 

WT^wls itacp argumetisjqug nec Placo nec ullus alius inuenicuia 
1 ^ rm f temicas probari ac perfici poceft:quf nos brcuicer cob 
lcgimus:quonia,pperac oratio ad enarrandum iudicium dei ma 
ximum:quod in terra^propinquanteff culorum fine celebrabit. 
Ance oia quonia deus ab bomineuideri no poc: nequis tame ex 
eo ipfo putaret deum non efTetquia mortalibus oculis non uide 
retur:intcrcpterainfticuto 2 /:mitacuIa:fecicctiammultaquorum 
uis qui dem appareret : fubftantia amen non uideretur : ficuteft 


uox:odormentus;uc barum reru argumento 8C excmploietiam 
deu Jica: fub oculos non ueniret)de fua came ui 6C effedTiet ope 
ribuscemeremus-Quid uoce clarius:aut uenco fortius: aut odo 


reuiolentiuslHpc tamen cum per aerem feruncur:ad fenfuft^ no 
ftros ueniunt:6C eos potentia fua in^cllunt mon cernuntur acie 
luminu:fed aliis corporis partibus fOTciuntur:fimilicer deus no 
afpectu nobis aliouc fragili fenfu coprebendendus eft jfed men^ 
tis oculis intucndusrcum opera eiuspclara 6C miranda uideam^. 
Nam illosquinullum omnino deum effe dixeruncinon modo 
pbilofopbosifed ncbominesqde ee dixerim:q mucis fimillimi 
ex folo corpore c6ftiterunc:nibil omnino cemeces animo SC ad 
fenfu? corporis cu da referentesiqui nibil putabant ee nifi quod 
oculis concuebantur.Et epuidebant aut bonis accidere aduerfa: 
aut malis ^fperaiforcuitu geri oia crediderut:6C natura mundu 
nonprouidentia conftitutum.Hinc iam prolapfi funt ad ddira 
menratqup talem fententiam fequebantur neceflario ;quod fi eft 
deus 6C incorporalis 6( inuifibilis 6C gtemus :ergo no iccirco in 
terite animam credibile eft: quia no uidef poftg receftit a corpo 
re iquonia conftac effe aliquid fenciens ac uigens:quod non uc/ 
niac fub afpedu. At em difficile am'mo coprebendere:quMdrao 
dum poffit anima recinere fenfum fine bis partibus cotporis:in 
quibus ineft officium fentiendi . Quid de deo:num fecile eft c6 
prebedere quemadmodum uigeat fine corpore l Quod fi deos 
effecredunc : qui li fune :uti^ anim? funt expertes corporum ; 



ftccelTeen humanas animas cadcni ratione fBfiftcretquoniam ex 
ipfa roe ac ^uidCTia itelligic eeqda in bole a deo finiilitudo.De 
niqj illud acgumetu qd’Marc5' Tulli? uidic fatis firmu eft;ex eo 
ftemicate anim? poffe dinofci : q: nullu fitabud aial: qd” habeat 
noticia dei alia;religio^fitpcnefola:qhor^difcematarnutis, 
q cu inboiem (olu cadatr^fecto teftaf id afFedtare nos: id defi^ 
derare:id colere:quod nobis 6miliare:quod proximum fit fotu 
rum. An aliquis cum cgteray animadum naturam cofiderauerit: 
quas pronis corporibusabipcJtas in terramqjproftratas: fummi 
dei prouidentiaeffccittuc ex hoc intelligi poffit:nihil easratiois 
habere cum cplorpotcftnon intelligere lolum ex omnibus cplefte 
ac diuinu animal ce hommemidnus corpus ab humo excitatum, 
uultusfublimis:fbtus recJtus originem fuamqup rit:SC quafi CO'' 
tempta humilitate terr? ad altum nicitur:quia fentit fummuj bo 
num infummo fibi eifpqufrenduimemorque conditionis fug 
qua deus illum fecit cximium:adartificem fuum fpcctatfQ.uam 
expectationem Trifmegyflus . escop/ccN rectiffime nominauit : 
qug in mutis animalibus nulla efl. Cum autem iapientiaqug foli 
homini data cft:nihilaliud fit q dei noticia:apparet animaio no 
interiit neque diirolui:fcd manere in fcmpitemum : quia ddim 
qui fempiternus eft SC quf rit SC dibgic, ipfa cogente natura rfen 
tiens uelunde orta fitmelquo reuerfura. Prgterca non exiguum 
immortalitatis argumentum eft;quod bomo folu cgleili elemoi 
to utatur.Nam cu rey natura his duobus elemetisfqug repugna 
tia fibi 8C inimica func^onfia igne dC aqua:quorum alterum cp- 
lo:alterum cerrgafcribitur. Cfterg animantes quiatetrgnemor 
talefip funt:terrgno grauicp utunt elemento:homo folus ignem 
in ufu babajqd' eftelemecd leuc:fublime:cglefte.Ea ucro qug p5 
derofa funt:ad morte deprimunt: 8<.quglcuia funt ad uita fuble 
uanKquia uita in fummo eft: mors in imo .Et ut lu x ee fine igne 
nonpoceft:ficuitafineluce.Igicurigniselemeneum eft lucis ac 
uitgtunde apparet hominem qui eo utitur immortale fortitu.ee 
codicione:<j id illi fomiliareeft quod fecit uita. Virt^ quocp bo 
mini foli datamiagno argumento eft Imortales ceanimas:quod 
no erit fecundu nacura;fi anima extinguit. Huic enimpfentiuitg 
nocettna uita ifta terrgna qua coem cu mutis aialib^ ducim^ :8C 
uoluptate expeciKCui^uariis fiructib^ac fuauib^delcccat :et dolore 


fugit :cuius afpeiiias natura uiuctiu acerbis fenfibus dit:6C ad 
morte pduccrc niric:q diflbluit animates.Si g uitt^ dC prohibet, 
bisbonis,boiejqnacuralicappetuc:6Cadfuftinedamalaipellii: 
q naturalit fugiuc;Ergo malu e uirt^ limica naturg:ftultum<p 
iudicari necefle e g ea fegtiqm fe ipelf dit:6C fiigiedo bona pfen 
fia;6C appetedo eque mala fine fpe frudt^ aplioris . Na cu liceat 
nobis iocudilTimis frui uoluptatib^mone fenfu care uideamuri 
Si malim^ i humilitaten egeftateu cotemptu;! ignominia uiuere 
aut ne uiuere gdetfed dolore cruciari mori^xgb^ mal’ nibil 
ampliusafTequamutrquo pofllt upluptas omifla pel^i^Si aute 
uiit^ malu no e:&citq) bonefter^ uoluptates uiciofas turpefque 
cotenitret fortif ^ nec dolore nec morte timet:ut ofHciu feruet. 
Ergo maius aliqd' bonuafTcquac necclTe e;qua fut illa q fpemit. 
Ac uero morte lufcfpca;qd’ulteri9bonu fperari pStnifi f ^itasl 


41 Cz,x. ItedeimorcaIitateaif:6C^uirt9fcmdbabicappetuaf, 
6C amitti no p6t.*6C ^ uita duplex eft; 6C itemortes dugbomini 
ptpponuntur. 

j “F^Ranfeam^nunc uicillim:ad ea quf lumiti repugnacmt etia 
^ ex bmmmortalitas aipcolligatur:uida omnia temporalia 
mnt. Adpfensenicomouet itg impetus:recfpta ultionefedatur: 
libidinis uoluptas corporis finis e. Cupiditatem autem ,faciecas 
ea^ rc^ quasexpetitraut alio:^afFedtuu comotiones interimunt. 
Ambitio poftg honores quos uoluic adepta eft;confenefcic.Icej 
Cf tera uicia cofiftere ac permanere non poflunt : fed ipfo fiaiiitu 
que expetunt finiunt :tecedunc ergo 8C redeunt. Virtus aute fine 
ulla IcermilTione ppetua eftmec difcedere ab eo poc:qui ea femel 
coepit.Nali habeat iteruallu;fialiquado ea carere polTumus^re» 
dibut^tinus uicia:quf uittute fcmp ipugnac.No eft igitur com 
prehenCa fi defcric:fi aliquado feccdit-Cu uero fibi domiciliuj 
ftabile coUocauitnn omniadtu uerfari eam neceiTe eftmec poteft 
fideliter depellere uicia 6C fugaremifi pe<ftusquod infedit perpe 
tua ftatioe munierit.Ipla ergo uirtutis perpetuitas idicat l^uanu 
ammu:fiuittutecoepitpmanere:(p6Cuirc^perpecuaeft:8C fol^ 
animus buanus uirtutecapit.Quonia igif cotraria funt uicia uir 
tutiiomnisro diuerfa 6C contraria fit necefle eft:<p uicia commo 
tiones6Cptucbatioesanimifunc.Virtuscontrario lenitudo 6C 


l 


r 


cran^Uitas animi eft: <5 uicia teporalia SC brcuia funt: uirtuspcr 
petua 6 C coft as,6C pac fibi femprga uicio:^ frudt^ndeft uolupta 
tcsgque, ut ipabreues ccmporalei’9 fut.Vimitis g frutft^ ac pmi 
um fcmpicemu er^a uicio^ comodu 1 pfemi e.*uirtutis igit in fu 
turo.Ita fitmt 1 bac uica uircutis pmiu nuJlu fit: qa uirtusadbuc 
ipfa e. Na ficut uicia cui aitu fuo finiuciuoluptas pmia eoru 
fajuuf:itauirc 9 cu finita e;merccs ei^ ifegt. V irtus aut nu§ nifi 
morte finit:qrn 6Ci morte fufcipieda £umu ei^ ofBciu e : ergo p 
miu uirtutis e poft morte.Denicp Cicero i tufculanisrquauis du 
bitacer;tn fenfit fumu boi bonu^no nifi poft morte c6crgete.Fi 
denti aio^igt^fi ita rcsfere^gradiet ad morte:! q aut fumu bonu: 
autnuUu malueecognouim^.Morsigit no cxaguicboiem 
ad pmiu uirtutis admittit:g aut feCut ait id^oiciis ac fcelerib^co 
camina ueric:uoluptaa9 feruierit:isuero danat^f terna iuetpoc 
na:qua diuin? litterp fecundam mortem nominant: q eft 6C ppe 
tua 8 C grauiffimis cruciatibus plena. Na ficuti dup uitp ^pofitp 
funt bomini:quarum altera eft aip:altera corporisjita dC mortes 
dup^ofitp funt:una pertines ad corp^:qua cundtos fecundum 
natura fungi neceffe eft . Alteia gdnes ad a!am:qup fcelere acqri^ 
uirtutc uitaf . Vt bpc uita temporalis eft repterofep terminos ha/ 
bec:quia corpus eft:fic 6 C mors gque temporaliseftjCertut^ babj 
finem;quia corpus attingit. 

^ Ca.xi. De refurredhde corpoy mortuoy 6C morte: 5 ( ^ru 


“~1 Mpletis ergo temporibus:q deus morti ftatuic:terminabi 
^ c ur ipa mors.Et qa temporale uita temporalis mors feqf: 
cSfeques eft ut refui^at aip ad uita pcnncm:quia finem mors tem 
por^s accipit.Rurlus ficut uita animi fempitema eft: in qua di 
uinosdC ineloquibiles immortalitatis fup fiudtus capit: ita dC 
mors eius perpetua fit neceffe eft:in qua perennes poenas 6 C infi' 

^ nita tormra ^ peccatis pedit.Ergo in ea coditioe res pofita eft: 
utqbeatiiuncibacuitatemporaliatqsterrpnaifonp miferi fint 
futun':quia ia bonis q maluerut potiti funt:quod bis euaut qui - 
deosadorat:deunegligut.Deindegiufticia fuerutfecuti inbac 
uita miferi fiierut dCcotempti& inopes: dC ob ipfamiufticiam 
cotumeliis SC iniuriis fppe uexati:quia nec ali^ uirtus teneri pot: 
femper beati fuc futuri : ut quia mila ia perruleruntietiam bonis 


fruacur.Q.uod bis utity coo'git:g coceptis tcrrf ftrib^ diis 6C fta 
gilib^ bonis cplefte religione dei fequut.-cui^ bon^ficuc ipeg tri 
buitjfepitcma fut.Quid opera corporis at^ animiiNonne idi^ 
cat ee aiain mortis exgteiNa corp^^ ipm fegileeat^ mortale: 
qcu<p opa molifeacp caduca fuc.Nibil.n.Tulli?aic,eequodfic 
manib^ buanis laboratu:qd'n6 aliqn ad iteritu redigat :uriiuiia 
bominuruei ipa confe<itrice omniu uemftatc. At uero animi oga 
uidem^ pcema.Na qdxcp coteptuipfetiu ftudetes: I memoriam 
monumecaigenioy&dtoy<pmagno:^reliquerut;biplanemms 
fuf ac uirtuds nome iddebile ql'ierunt.Ergo fiopa corporis io 
mortalia fut:<p ipm mortale e:feqt ex eo utaia imortarapparcat 
^uidem^opaei^noeemortalia.Eodej modo dcfideriaquot^ 
corporis^animicp dedarattaltey ee mortaleralte^ fempitemum. 
Corpus em nibil rufi teporale defideratndeft cibu potu idume 
cu gecem,uolupcace.Et tn bf c ipa fine nutu 6C adminiculo animi 
nec cupere necaflequi p5c. Animus auce p fe mfta defideratrq ad 
officiu fiuituuc corporis rcd udcncrca q non fragilia fed pteriu 
fuc;uc6ma uirtudsrut memoria nominis.Na cultu de^q coftat 
abftinecia cupiditacu ac libidinurpatientia dolorisiaccotemptu 
mortis:etia con corp9 aia cocupilcit. Vnde credibileenofccrire 
aiamifj dilTociari acorpore : cf corp^ fine aia nibil pot : animus 
aute poc mira 6C magna fine corpore,Q_uid eaq uifibilia funt 
oculisrSC tagibilia manu:< 5 pcerna uim pari pofliintif terna een5 
poffunt.Ea uero q ne<p fB tactu netp IB uifu ueniutjfj tacumodo 
uis eoy ro dC afredt^appareq^cerru fijtirf nulla uim patiut ex 
crlfecus.Corp^aute fi io mortale etcpuifui paritae tadhu fBiacet: 
crgo_fi^aIa iccirco imortalis e;^ nec tangi pot nec mderi, 
CCa.xii. IcedeimorcalicateaipconLucretiuetEpicu^.'5C de 
diffei^cia mras alp SCcorpoyrefiirredtioe, 

Q Vnc argumeta eo^tg c otraxe rut re&Uam^iq Lucreti^ ter/ 
tio libro exeeut^ eiquonia cu corporcing^^ nafcif : cum 
corpore uereat neceffe eft. At no eft par utriufif roifolidum em 
& cSprebenfibile corpus eft oculis dC manu .'au uero tenuis 
6C cadtum uifutp fiigies.Corpusex terra fidluat^ cofiolidatum 
eiala i fe nibil cocretipibil terreni poderis babe^fut Plato difterc 
bac)nec enim tantam poila babere folertiam ; tantam uim: 
tantam celeritatem: nifi originem traheret e cflo.Corpus igitur 


quoma ficffciiexpoderofo 6Ccoi:ruptibiIielemrto^«6t5gibilecft: 
ct uifibile:corrupic acc^ occiditmecuim repelle potti^ (15 afpectu 
ec fb cactu uenit. Aia aut qz tenuitate fua oe^ taau fagitmullo ictu 
diffolui poc.Ergo guis Iter fecoiucita 5C fociata nafcaf: & alte^ 
qd’e de terrf na cocretSe^formatuiquafi uafculu fit alteri^: qd ea 
Cf lefti ibtilitate dedu(Su:cu uis aliq utrticp difereuerit : q difere 
tio mors uocatrfu utruep I nam fua recedic;qd’ex terra foit id in 
terra reuoluit:qd'excfIefti fpiritund coflat acuiget fepiquoniaj 
diuin^ fpirit^ fempitem^ e.Deni(^ ide Lucreti^ oblit^ gd affere 
ret:& qd^dogmacieSdereKbosuerfuspofuit.Ceditidemretro 
de terra qd* fuit an In terraifed qd" mifTu e ex f tbcris oris :Id rur 
fus Cfli Eligentia tepla recpptat.Qd' ei^ no erat diceiqui pire alas 
cu corporib^ difTerebattfed uicJt^ e ueritate 6 C Iprudentiro uera 
furrepfit.Prf cerea id ipm qd'col]igic diffolui Mm :boce fimul 
cu corpore Icerireiquonia fimul nafat: 6 C falfu e: 6 C iconriu con 
uerti p 6 t.No.n.fimulIcerit;fed m difcedece intege per multos 
dies manet: dC ple:^q} medicatu diutiflimc durat. Na fi ut fimul 
nafcuc fimul icerirCT:n 6 difcederct repete alacorpufcp defeceret: 
fed uno teporis puftqutycpparif difliparet:& ta celeri^ etiam 
corpus adbuc fpiritu ineo manfte dcliqucfccretjac giret^ celeri 
cer ala fecedit : Imo uero difToluro corpore ala uanefcerec :ueluc 
bumoc fradto uafe diffiifus.Na fi terr^nu 6 C firagile corpus poft 
feceffu alf no ftati difEuit:! terratp cabefcit:exqua illi origo eft. 
Ergo afa q fragilis no e inftemu manectquoniaj origo cius ?cer 
na e.Quonia crefcit.iquic fenfus inpucris; 6 C in iuuenibus uiget: 
& in fenib^ diminuit lapparet eemortale.Primu no ide e mens 
6i afa. Aliude eni quod uiuim^ialiud quodcogicam^. Naj dor 
mietiu mensno ala fopic; 6 C I furiofis mes cxtiguic ala manet:£C 
i5 no exanimes :fed demetes uocat . Mens ergo :idcft intelligeua 
uel ai^etur uel minuitur ^ pcate:au in fiam fuo femper eft.Etex 
quo teporefoitadi accppit fecultateieade ufep ad ultimu durat : 
donccemiflacorporisckuftrojadfedemfuamreuolcc. Deinde 
q» ala quis a deo fit infpirataitame 9 tenebrofo domicilio terre 
nf camis inclulaeft;fcientiam non l^bettquf eft diuinitatis . Au 
dit ergo ac difeit omnia: fiC fapiecia dife^o SCaudiMo capit: SC 
feneiitus non minuit fapiedam fed augetjfi tamen iuuemlis ptas 
uirtutc decurk e: 6 C fi nimia foremus fregerit mebramo e anim g 



uiciu:fi uifus euanuit:Ci lingua corpuit :fi audit’ obfurduit; fed 
corporis. Ac eni menioria deficittgd miy fi laberis domicilu ru 
ina pmic mens:dC ptecita obliuifcit: no aliter futura diuina :g fi 
carcerequo cohibet .efRigcritiVe^ cade ingc,doloriacluccui ob 
noxia e:dC ebrietate demetitmn ftagirdC niortafappareat. Iccir-' 
co igit uirt’ 6C fapiecia necelTaria e:uc Si ror^g conbic idigna 
paciedoacuidedo,foititudmerepellaf:6Cuolupcasn6m6pota 


(ficut oftedi}no fudit’ gimit ac dclet;fjfcemisafficit cruciatibus . 
Na icerire ^rfus aia no pot;qm ex dei fpiricu:^ f tem’ CjOriginej 
cppic. ATa eria^C^t^morbu corpons frattet obliuionefui patif.Ec 
ficut ^grefciciic etia fppefanat.Hoce g cur ma:de uirt’ adbiben 
da ficmeuUo corporis dolore fragafiet obhuione fui no aiaifed 
mens paciariq quonia cerea corporis regione coGftittcu ea parce 
uis aliqua morbi uiciaueric,mouct locoiet qficoquaflata de fede 
fua emigrat reditura.f.cu medela Si i^icasdomiciliu fuu refor 
mauerit.Na qiaiaeiudtacu corporeifi uirtuce careat:c6cagio ei? 
fgcefcicidC ibecillitas dc fociecate fragilicatis redud« ad mente. 
Cu aut diffociata fuerit a corpore^uigebic ipa p lemccullaia fia-- 
gilicatis coditonc t«abif;qi idumetu fiagile^ifac .Sicut oculus, 
ingc,cuulfus a corpore ac flatus nibilpoc uidcrcuta dC aia fepa^ 
ta nibil fentirc:^ SC ipla pars eft corpons.Falf u B ec diffimile e. 
Aia cni no pars corporisifcd i corpore eificut id qd'uafcc6rincf 
uafis pars no emec ea q r domo funtipartes domus eedicuf : ita 
necata pars ecorporisii^ corpus uel uas eft atgtid receptaculum. 
Ia illud argumecu mitomagis inane erquo anima,aic:<pno ritius 
emittaf ecorpore imortale uideriifed paulati feex otbus mebris 
explicetia fummis pedib? iripiestag fi cet ptema uno temporis 
mometo erupetiquo d fit in bis g ferro iter eunt.Quos aut mor 
bus Iteremicifpiricu diutius cxbdantiut paularim firfgefccntibus 
mebris aia effletiq cii materia faguinis cotin^trficut lume oleo: 
6C materia febriu calore cofupcameccfle e m^roy fumma qup^ 
frigefccrctquonia uenf exiliores in extrema corporis porriguf : 
6C extremi ac tenuiores riui,defici^ uena fontis arefcuc. Nec cn 
qi fenfus corporis defiritiat^ fenfu exdnguirSC occide pueadu e . 


diajetiareycfterayabihneua lupec.Nancarcatuiituteili uolu 
pcatib’ dedita molia^mortifiet obnoxiaiquonia SC uiit’(uc do 
cuim’)Imortalitatise fabricatrix fiCuoluptasmortis.Morsaut 


N5 eni aia corpore cieficiece:fed corpus aia deccdete pucrcfcit:<p 
faifii ocm trabic Tecu.Cu aut pfensaia fefii fuu tribuat corpori 
fiC uiuerc id efficiat:fieri no pot ucno ipfa p feet uiuat 6c fentiat; 
quonia ipfa e 5C fenfus et uita.Na qd'aic^q’ fi immortalis noftra 
foret mensmo tn mories fe dilTolui c6quereret;fed magis ice fo 
^,.ii:f.:^:uefteq5 reliquere^ut anguis. Eqdenuq uidi,g qreref lein mor 
te diflblui.-fed ille fortaileEpicureu alique uiderat:etia du mo' 
ntur^betaterac defua diffolucoe in extremo fpintu diflerete. 
Quo iciripotuty diflbluifefentutan corpore liberarircum in 
exitu lingua mutefcat! Na du fecit SC loqui poteft^odum diffo 
luc^ e;ubi difTolucuseftjnecfentireiam nec loqui poteft . Ita qri 
de diifolucioneauc nodum p6c:auc iam non pot. At enim f uiq 
diffoluaf :intclligit fc diflblutu iri.Quid ^ uidemus plerolque 
morietiu nec diiroluic6querentes(utait)fed exire fe^ ^ficilci 
et ambulare teftatesudcp autgeihi fignificat:auc fiadbuc pollut 
6C uoce^nuciatlVn apparet no diflolutione fleri:fed fepatioej 
quf dedarat aiam gmancre.Cftera Epicurei dogmatis argumcn 
ta Pycbagor? repugnant differeti migrare aias de corporibus^ue 
tuftate ac morte c6fe(ftis:6C infinuarc fe nouis dC recens natis.Ec 
eafdem femper renafci:m5 in bominccmo ipecude jmo i beftia: 
mo i uolucre:6C bacroe imorcaleseeiqdTf pe uarioy ac diffimili 
umcorpoydomiciliac6mutK.Quf fma deliri hominis qmri 
diculaejmimo^igniorqfcbolafhcofuitme refelli quide 5 lerio 
debuit.Quod qui feat,uidet uereri ne quis id credat.Prf tereun 
da funt igif nobis ea q^ felfo cori&lfum differebant ;£aciseft ea 
r efotafle: q con uey difputata funt. 

^ C a.xiii. Quib^tefiimoniisimortalitasalf approba?: 8Cfu 
tuy iudiciu dci.Etquacum Ariftoxenusaliosuiceritinerrore. 

Eclaraui(ut opinor)aiam no ee folubile:fupeft citare teftes 
5 F quoy auiitoricace argumeta firmentur .Necp nuncpropbe 
tas in teftimoniu uocaboiquoi^ro 6C diuinatio:in B folo polita 
eft:ut ad cultu dei ad imort^itatcm ab eo accipiendam preari 
boiem doceant:fed eos poti^ qb^ i^o^q ref puunt ueritate^crede 
fit neccfle.Hermes nam bois defcribesiutdoccret quwdmoduj 
eifeta deo fe<ftus:bgc intulit Kaird otuxo e^ijuipoTSpffiN 
CrtOHTHffTE «eetVetTOU KCtf THT ©VHthCT JU lOCV Ittoiei «pvffiv 
OVdpWITOUjTdv ovrdv TTHltEHaeetNaTCNrTTH Af eNHTON 


TTomfTcro^.KJii' TouTON jjiEco ®£ia(r Kts:i' a$«vcf Tou ^vcffwc; 
Kcci' THcr cnuthc koci' ctjiSTot&AHTOv lApucTsn.iKa dpaK 
«TTsUTa.aiTetNTaKoieovitcto-r.i.SCideexutraqj natura mot-- 
tali 6C imortali una faciebat natura boisreude in aLquo gde im' 
inortalea aliquo aut mortale faciM;6C buc ferens in medio diui 
nf 6C imortalis naturg mortalis mutabihfcp conftituitrut oia 

uidesoumiret.Sed bucfortalTealigsinumcro pbilofopboruj 
coputcc:guis in deos relatus Mercurii noie ab f gvptiis honoret 
necpluseiaudtoritatis tribuat:g Platoni aucPycfegorp. Maius 
igit teftimoniureqram^.Polites gda cofuluit Apolline Mileu 
um ut^ ne maneat aia poft morte an refoluat :refpodit bis uerfi 
bus-\|/ux” itEXpiO" Aecxtoicr TrpoV trcoiict Kparsi/ 
Tctt (pearpTRNoovcrct TTcteH^ONHTcrTcr oArHli-oViv eiksi^hnik* 
At otHiAvTiv (bpOTEivot^tra o-MJioriicepaveENwKUO^THN 
sVpHTBijIcr «lespst TtScTet (|>op€iTcti,iiev arHpctoo* ouca.JiEvit 
As sfe Trctut-rraN aTEipHcr . TrpoTdroNocr mp tovto esdv 
AtEVct^e TTpoNoia.i.pafliones ientiM mortalibus cfdit dolori 
bus.Cu uero folutione buanam poft corp9 luenietfecileabiesa 
terra nug feiefcit. Afa gdequoad utodis corporeis tenet corrup 
tibiles paffiones feies:mortalib^ cedit doloribus.Cu uero bua 
na folutioneuelociftima poft corruptu corp^ iu^erit:ois e ter-^ 
ra fert nug fenefces;5C manj ffcemu fine poena ^mogenitarcieni 
Bdiuinadifpofuitprudma.QuidcarmiafibyllinafNoneicaee 
declaratxu forte aliqn denuciatrut a deo de uiuisac mortuis iu-- 
dicet iquo:y:exepJa paulopoft ffeem^. Falia e igif Democriti dC 
Epicuri fiila dC Dicearcbi de animi diftblucoeig^fedto no aude 
retdeiteritu auy mago aliquo pfente diflecere;g fciret certis car 
minib^ ciere ab iferis afe:6C adefte pbc fe buanis oculis uiden 
das:6C log bC fiicura pdicc.Ecfi auderet;rcipa bC documfe pfe 
tib^ uiceref.Sed q: no puidebataip roem:q ta iBcilis e: ut oculos 
bumanf metis efRigiatuterire dixecut. Quid Ariftoxenus :qui 
negauit orno ulla ee ^mietia cii uiuit i corporei Sed ficut in fidi 
busex incentione nemorum effici cocorde fonu ac(^ cantuiquej 
mufici armonia uocatiita i corporibus excopageuifcerum ac ui 
gore mfoto:^ uim fentiedi exiftcre: quo nibil dici delirius poc. 
Vemm ille oculos quidem babuic incolumesicor tamen cpcum 
qui uiuerefe habere mentem ;qua id ipfum quod cogitauerar 


non uidebac. Sed plerifc^ boc pbilofopbis accidit :ut putarent 
omnino no ee ^c^d ocubs no apparettcu metis acies multo clari 
or elTe debeat §corporis:ad ea pipicieda quo^ uis ac ro fentitur 
pon^guidet» 

45 Ca.xiiu. Definemudi 6 Cerrorecald?oy.Deftatemudi: 6 C 
q> poft fex f tatcs.i.fex mille ano;^ ftat^ mundi mutabit 6 C reno 
uabit.Et q>milleani fut un^dies dei. Et q» poft mille anos regna 
but elecfti dei 1 terra poft iudiciu. 

f ^ Voniam deimortalitate dixim^ animpd^uitur ut docea 
L i^m usquaten^ bominidCquado tribuat: utibocquo(^pta 
uitatis 6 C ftulciti? fug pfpiciant errores: qui mortales quoldam 
decretis placitiftp mortalium deos cfle fadtos opinantur : uel q» 
arces menerant:uelq» ufum quarucp frugum docueranttuei <$ uti 
lia uitf bominum prodideranc:uel q» immanes beftias intereme 
rant,Quf merita glogeab Imorcalicate femota finc:ec docuim^ 
in ^orib^ bbris:5C nuc docebim^mt appareat folam efte iuftici 
am:q uita boraini parejft f temam:SC iolum deuimq f temg uitg 
pmiulargiat.Na iUi qui fuis meriris immortales radti cfle dicu 
tur:quia nec iufticianec ulla in bisucrauirtus fiiicmon imraorta 
btatem fibitfed mortem peccausaclibidinibusquffierunt.Nec 
cflefte pmiu:fed infrma lupplicfa meruerunc:qug pendet iimul 
ciibis oibus qui eos colueruc . Cuius iudicii ^pinquare tempus 
oftenda:uc iuftis merces digna foluatur:^ poena merita im^ 
piis irrogef.Plato 6 C multi alii pbilofopbo:ic:cu ignorarent ori 
gine rerum fupmuqj illud tepusquo mudus eflec effectus: m’ta 
miliafcculoyfluxifl*edixerunc:exquobicpulcberrimusmundi 
ornatus extiterit:ficat fortaflecaldpi: qui (ut Cicero tradidit i li 
bro de diuinatice primo) quadringenta fcptuaginca milia anno 
rum monumentis comprebenfa fe habere debrat: inquo fequia 
polfcatguinon putabat:bberum Cibi crediderunt efTe mentiri . 
Nos aut quos diuinp litterp ad fdam ueritacis erudiunt : princi^ 
pili mudi,fine£p cognouimus:dequo nunc in fine operis diiTere 
musrquonia def ncipio in fccudo bbro explicauimus.Sciat igit 
pBi gab exordio mundi fcculoruj miba enumerat:n5du fextuj 
millefimu anu eflec 6 clufu 5 :quo numero expleto cofummatoej 
fieri neceflcee: 6 C buana^ xtif. ftatuin mebusreformari:cuius rei 
argumentum prius eft enarrandu:ut ratio eluccat.Mundum de^ 

f 5: 


6C hoc vcif natm:f admirabile opusjfic accanis facrf feripturf c6 
tinecjfexdiey fpacio cofumauicrdi^fcpcitnu quo ab operibus 
reqeucratfanxic.Hiceauc diesfabbatitgKgua bebrfoy a nume 
ro nomeaccppicrunde feptenarius numer^ legitimi ac plen^ eft. 
Na 6C dies fepee fuc:3b9 p uice reuolutistorbcscoficiut annoru, 
& fepee ftellf q no occiduc:6C fepte fidera:q uoca£ errariarquo^ 
tu difpares curfus 8C ipqualcs mo tty. ac cepo:^: uarietates effice 
re credut.Ergo quonia fex diebuscudta dei opera gfe(£ta funcip 
ffcula fexannoyiideft fex milia manere in boc ftatu mudum ne^' 
ceffe eft.Diescni magnus deimille anoy circulo terminat : Cicut 
indicat propheta dicens. Ante oculos tuos domine mille ani tan 
qua diesunus.Et ficuc deus fex illos dies in cantis rebus &brica^ 
dis laborauictica 6C religio eius;6C ueritas in bis fex milib^ anno 
ru laborare neceflee malitia pualeteac dominante.Ec rurfusquo 
nian^erfeitis opetibusrrequieuic die feptimo eum 9 benedixit: 
neceflceftiitinfinefextimillelimianni malitia omnisabolcatur 
e cerratSC regnet p annos mille iufticia:fic 9 tranquillitas et requi 
esalaboribus:quosmundus iam diuper^.Verumquaten^id 
euemat explicabo fuo ordine . Sppe diximus minora 6C exigua 
magnorum figuras 6C prf monftrationes effe : ut bunc diem no' 
ftru g ortu folis occafufinif:dei magni fpeciem gerererquem 
circuitus annorum mille determinat . Eodemo etiam figmacio 
terrpni hominis cplefiis populi pferebat in pofle:iC fidtione.Naj 
ficut pfedtis oib^rq in uluj hominis molit^ cft de^:ipm bomine 
fexto die ultimu fecitieucp iduxit in huc mudu: tag in domum 
ia diligenter inftrucita.Ita nuc fexto dic magno uctus homo ucr 
bo dei fingicur:ideft lanA^ populus docitrina & prf cp ptis dei 
ad iufticia figurat .Et ficuc cuc mortab's:ac 9 impcrfccit? c terra fi 
ftus cft:uc miUc annis in l? mudo uiucreciita nuc ex B cerrpfiri fp 
culo fingit b5 perfeA^iut uiuifiatus a deo in boc codemmudo 
p annos mille domincc . Quo aute confummatio futura fit: 6C 
qualis exitus biknis reb^ ipcndcat: fi quis diuinaslitteras fiieric 
fcmcatusiueniet:fed 6C cukriu ppbm:^ cogruetes cu cplefiib^ 
uoccs:finem rcy 6C occafuj pofi breuc tps anunciat:defcribentcs 
■ V 4 quafi&tigariSCdilabentismudiultimaiencdtuccm.Qufueroa 
4 pipbecis 6C uatibus futura eedicanc:priu£gfupcrueniac excrema 

dia conclufio :colle^ex omnibus dC coaceruaca liibnedtam. 


Q.d’ iBmerfio pbaraonis 6C f gyptiom : liberatio be 
btf oy; de feruitucefgypti pfigurauit liberatoej cledtoy repro 
bacione danato:!/::q futura eft i fine mudi.Et g» figiu mlta ficuc 
ilia ita 5C bac pcedet liberatocm.Et g» romanu? iperiuj an delebi 
tur.Et g>l Afia fumma ptas omniuj reuertcf .Et gb^ f tatum gra 
dibus roma creuerit 8C deficiat. 

t^vSt in arcanis fandta:^ littera-^ trafcedifTe in fg^/ptum coge 
tZZAieiopia rei fiaimetarif i^ncipem bebrf oy cu^ omni domo 
6C cognatione.Cui^e^oftcri cum diuti^ i fgypeo commorares 
in magna gaite creuiltmt : 6C graui ate^ intolerabili feruitutis iu 
go prf merent. ‘pcuilit f gyptu deus infanabili plaga:et populum 
fuum liberauic:craducfcum medio mari cu difciflis flucJtibus 6C 
inutra^ parte dimotisrper ficcupopul^graderef . Conatufque 
rex pgyptioru^fugos infegreoeunte in ftatu fuum pel^o cum 
omnibus copiis intercpptus eft. Quod fidnustam cla:^; tiep mi 
rabiletguis ad prf fens uirtute deibominib^oft^er^itn pfigura 
tio:6C figura.maions rei fiiit:qua de^ ide in extrema teporis con 
fumadoe fedturus cft.Liberauit em plebe fua de graui feruitute 
mudi.S} quonia tue una plebs dei:ct apud una gfte fui^fgypeus 
folagcufTaeft.Nucautqjdei populus ex oib^lfguis congrega 
tus:^ud omnes gentes comorat :6C ab bis dnatur 6C premitur: 
necelTe eft uniuerfas narionesiideft orbem totu cfleftibus plagis 
uerberarirut iuftus SC cultor dei populus liberet .Et ficuc tunc fi 
gna &(5ta fut:gbus futura clades fgyptiisonderet :ita l uldmo fi 
ent^digiamirada p oia elemeta mudi:gbus iminens exitus uni 
uerfisgetibusitelligaf.PropIquante igi? bui? termino ffculiibu 
manay re^ ftacu comutari neceffe e:6Cin deterius nequitia inuale 
fcente^labitutianoftra bf c tepora gb^ inigeas 6C malitia ufque 
ad fummu gradu creuittin illius tameinfanabilis malicoparioe 
foelicia 6C ^pe aurea poffint iudicari. Ita etenim iufticia rarefeet; 
ita ipietas ^ auaritia 8C cupiditas 6C libido crebrefeet: ut fi g tu 
forte fiieric boni:prjd? fint fceleraris:ac diuexent undiepab iniu 
ftis.Soli aut mali opulenti fint:boni uero in oib^cotumeHis atep 
in egeftateiaiftentur.Cofundef oe ius:6C leges interibunt. Nibil 
tunc quifpia babebit:nifi aut male qugfitu :auc defenfum manu: 
audacia Si ui oia poffidebunt.N6 fides i boib*:no paxmon bua 
nitas:no pudor:n6 ^icas erit. Atep ita net^ l'ecutitas:ne<^ regime 


necp rc^cs a imlis ulla. Omnis eni tei-ra tum ultuabif:Eemcnt un 
diqj bellaro&gentcs i armis erut: 6 C feinuice oppugnabuc.Ciui' 
tates finicimp inc fe pliabiic.Et ^ma omniu fg>’pc9ftultay fugfti 
tionu luet poenas:^ languine uelut flumie opiec. T uc gagrabit 
gladi^ orbe metes oia: 6 C tag melTein cucfta^ftcmcs. Cui^ uafti 
tatis:5C cofufionis bpc erit ca:g> romanu nome quo nuc regif or 
bis:borrec animus dicere:fj dica fiztuy e:collec de terra: 6 C ipc 
riiii Afia reuertec:acrurfusori& dnabituratcpoccidesferuiet. 
Ncc mif cuig ddjet uideri fi regnu tata mole fudatu:ac tadiu p 
tot 5C tales uiros aucftu:catis denicp opib^ cofirmacum;aliqn tn 
corruet.N ibil e buanis uirib^ laboratu:qd’n 6 ab huanis g que ui 
rib^deftrui poffit:qm mortalia fut opamortaliu.Sic al« ^us 
regna cu diuci^ floruiffecmibilomin^ tn occiderunt .Na ?gypti 
os dC pfas dC grpcos SC aflyrios^ditue regime babuifle terraruj 
gbusoibus deftrudtisadromanosquocpre^ fumma peruenic. 
Qui quato cf teris 016 ^ regnis anteftac:tanto maiore decident la 
pfutquia plus babent ponderis ad ruinamtq funt caceris altiora. 
No Ifcite Seneca romanp urbis tepora diftribuit p ptates.Prima 
enidixici 6 ncia(Br^eRomulofuilfe:aquo 6 Cgem‘ta& quafi 
educata fit roma.Deinde pueritiam fub ceitis rcgib^:a gb^ 6C au 
(ita fit 6C difciplinis pluribus inftitutifc^ formata . At uero Tar 
quino regnante cu iaquafi adulta elTecoepiffec : femitium no tu 
lifTei&reifcto fugbpdnationisiugormiuifTe legibus obtepC'- 
rare gregibus. Cuqj effet adolefcetia ei^ fme punici belli termina 
ca:cum denicp confirmatis uiribus coepiiTe iuuenefcere . Sublata 
igif carcb^inerqup diu pmula iperii romani fuit : manus fuas in 
to tii orbem terra mari( 5 } porrexittdonec regib^ cuncitis 6C natio 
nib^ impio fubiugatis:cu ia bello^ materia deficeretiuinb? fuis 
male uteretiquibus feipfacofecit.Hpc &it prima eius fenect? cu 
lace^ ciuilibus:ac 9 inteftino malo prefla : rurfus ad regi 
men fingularis iperii reciditrquafi ad altera infentiam reuoluta . 
Amiffaeni libertate :qua Bruto duce 6C auiitore defenderat: ita 
cofenuit cad fuflentare fe ipam n5 ualeret:nifi ammimculo rege 
tiu niteret. Quod li bpc ita fut : gd reftat nifi ut fequat interitus 
fencAuteiEt id futuy breuiconciones^pbetarum denuntiant fb 
abagealioru nominutnefecile gs Itelligat .Sibyllp tn apte interi 
tura ee roma loquuf: 6 Cgde iudicio dei;g> nome ei? habuerit in 


uilu;6C inimica iufticif alumna uciicacis populu crucidaric.Hi^ 
dafpes quoqj q faic medo^ rex atiquiflim^ra quo amnis quoc^ 
nomeaccepic:qnucbidafpcsdicit;ad]nirabilis omniu ibicerp 
tatoe uaticinatis pueri:ad memoria poftens tradidit fBlatum iri 
cx orbeiperiu nomecp romanum:mRo an pfatus ejqilla troiana 
gensconderet, 

C Ca.xw. Quorperiiuecurafitdcftruc^io:&qillifigna^cf 
furafincfecunduuaticinia^pbetaru dC Sibyllf. 

V om5 aut id fiituy nt:ne gs icrcdibilearbitret oftedam. 

J#[lmprimis multiplicabit regnu:6C fumma rey ptas p pluri 
mosolmpata 6C cocifa minuet .‘tuc difcordif ciuiles i ppetuu fe 
rent:nectiilaregesbellisexicialib9ent:donec6Cr^esdece pari^ 
cxiilat:g orbe terreno adrcgedu:fj ad cofumadu patiat .Hi ex 
crdcib^ i imflruaudhs:6C agroy cultib^ deftitutisrqd' e pncipiuj 
aierfionis 6C cladis;difpda oia 6C cominuet etuorabut.Tucre 
pentc aduerfus cos boftis potetifGm^ ab extremis finibus pl^g 
frotetrionalis oricc:gtrib^ex eo numero deleds:gtuca{ia obd/ 
nraut:a{rume£ i focietate a cf ceris ac j^nceps omniu coftituetur; 
Hic ifuftetabili dnatioeuexabit orbe:diuina et buana mifcebit:i 
fanda didtu SC execrabiliamoliet :noua cofilia in peAorefuo uo 
lucabicmt u fibi coftituac :piu:6C leges comucabit 6C fuas fan 
ciec:cotaminabit:diripiet:fpoliabit:ocadcc; denicp imutato no/ 
mine ac<^ igii fede criflatarcofufio ac pcurbatio buani generis co 
fcqt .Ta uero deteftabile atqj abominadu tps exifiet: nulli bo 
minu fit uita iocuda.Euercec fudit^ ciuitacesac<p interibuncmo 
modo ferro atcp igni: uey etiam terr^mocib^alTiduisSC eluuie 
aquarum: 6C morbisfrequetibus 6C feme crebra. Aer em uiciabif 
8C corruptus ac peftilens fiec:6C mo iportunis imbribus :modo 
inutili ficdtate:nuc frigoribusmuc ? ftibus nimiis : nec terra boi 
dabit fiai(ihim:nec feges gcq:n5 arbor :n6 uicis ferec;fed cu i flo 
rem fpem maxima dedenc;i fruge dccipiec.Fontesquo^ cuflu 
minib^ arefc^tut ne potus quide fuppetat: & aqug in fanguinej 
aut amaritudine mutabut.Propcer b?c deficient in terra quadru 
pedcs:8Cmaereuolucres:8Cinmaripifces.Prodigiaquoq}mcg 
io mirabilia metes bominu maximo terrore cofudtt . Et crines 
comecaru 6C folis tenebrp:SC color lim?:dC cadentiu fiderum Ia 
pfus.Nec tamen bf c uficaco mo fiencrfed exiftenc fidpito ignota 


SCinuifa oculis aftira:folippctuum{ufcabit:ucuix inter no^em 
diem<^ciifccmat:luna ia non tribus deficiatborisifedperpetuo 
fanguineobfiifarmeatus cxtraordinariospagettutnonCtbomi 
ni ^mpcu aut fideru curfusiaut rationem temporu agnofci.Fi^ 
et eni uel f ftas in bycme:uel bycms i f ftate:tunc an^ brcuiabif & 
mefis minuef:6C dies languftu coartabit :ftellf uero creberrime 
cad^iuccflu oecf cu fine uUisluminib^ appareatimontes quoi^ 
altifTimi decidaidC planis fquabunt . Mare mauigabile cofticuef 
Ac ne gd malis bominu Krrgc^ defit;audie£ de cf lo tubatquod 
bocmoSibylladenuciatdicens.actA-TTirl rctp dypaendeEN^o 
NH« iroAvepHnoNaipHCEitldefttubadecflo uoceludhio&m 
emittecJtacp trepidabut o«:SCad luftuofum illu fonitu c5tre^ 
mifcent.T uc uero per ira dei aduerfus boics: g iufliciam dei no 
agnoucruc:ffuiecfcrru:ignis:6mes:morbus:etfupomniamec9 
femp ipendens.T uc orabut dcuj no exaudiet : optabit mors 
6Cnon ueniet.Necnox gde rege timori dabit :nec ad oculos fo 
nusaccf detif] alas bominu follicitudo ac uigilia macerabit: pio 
rabut SC gemet: dC drab^ ftridebut:gratulabunt mormistdC ui/ 
uos plaget.His 6C aliis plurib? malis folitudo fiet i terra: dC erit 
deformat^ orbis at^ defert^tqd" i carminib^ Sibyllinis ita dici£ 
Q^Uxes^ & f s^ett Kd.-UQjT.^emog’ efrroAunsN»N etndp^STr®» .i.erit mud^ 
imud^ geutib^ boib^. Ita.n.coficiet buanugenus:ut uix decima 
pars bominuj reUquat:6C unde mille^cefferacruix^dietcetum: 
de cultorib^etia dei dup partes i teribut:et tertia q fuerit probata 
re mandit » 

^|Ca.xvii. Deaduecumagni^pbetp:gHeliasdicif:8Cquo in 
tcfficicf ab Antiebrifto et refui^et dic tertia: et afcedet i cf lu. Et 
de pfecutioe eccKp qua iferet Anticbrift^iet de miraculis eius. 

/• ^^v^d planius quo ideueniatexpona.Immintteiamt^oruj 

conclufione:propbecamagnusmictetuEadeo:quiconucE 
^ tat bominesad dei agnitionetet accipiat potcftatcm mirabilia fe 

ciendi. Vbicut^ nonaudierint eu bominesiclaudct cplu et abfti 
nebit ibres:aqua couertet i fanguine;ec cruciabit illos firi ac &me. 
Et geu^ co nabit eu lpderc:^edct ignis de oreeiustatep coburct 
illu.His^digiis atep uirtutib^ couertet multos ad dei cultu: per 
aftifcp ogib^ eius alter rex orietur, ex fyriamalo Ipiritu genitus: 
euerfor ac prodicor generis buani:g reliquias ^oris mali cu ipo 


fimul deleat. Hic pugnabit aducrfus Jjpbcta dei: 8C meet 6C iterfi 
ciet eu; 6C ifepulcu iacc patict:fed poft die tertiu rcuiuilcec:ac<p £ 
fpeiitacib^ miratibufep cultis rapiet uflu. Rex uero ille teterri^ 
mus erit gde:SC medacioy^pbcta»K feipmcoftituet ac uo 
cabit deu:6C fe coli mbebitjut dei nliu.Et dabit eiptas ; ut &ciac 
figna et^digia;gb^uifis irretiat boies ut adorCT eu.Iubebit igne 
defcede de cflo:6C folea fuiscurfibus ftare:6C imagine log:^ fi 
ent bf c ib ^bo ei^rgb^ miraculis etia fapirtiu plurimi alliciet ab 
co.Tunc eruere dei t^lu conabic;6C iuftu populu pfeqtrfiCcrit 
pffura &C cotritio ^isnugfuit a ^ncipio mundi. Quicutp credi 
dent acccffetic eufignabut ab eo tag pecudes. Qui aut recula 
uertt nota d ? :aut i motes fugiet ;aut copbefi cxgfitis cruciatibus 
necabuc.Ide iuftosboles obuoluet libris^pbetayiatipita crema 
bit:iC dabit ei defoUre orbe terrf mefib^.xlii.id erit t^usquo 
iufticia ^iiciefret inoceda odio eric;quo mali bonos boftilitcr p 
liabut.No lex aut ordo aut militip diCnplina feruabit .Non ca- 
nos quif^ reuerebitur:non officium pietatis agnofcec.Non fex^ 
autinfintipmirerebitur.Confundecomnia ^mifcebunf cotra 
fistcontra iuranaturp.Itaquafiuno comuni grauic^ latrocinio 
terra uniuerfa uaftabif.Cu bgc ita erutituc iufti 6C feftatores uc.* 
ritatis f^egabut fea malisrSC fiigieci folitudines.Quo audito 
ipius rexiflamatus ir^ueniet cu exercitu magno;6C admotis om 
nib^copiis circudabit mot^in quo iufti morabuf ;ut eos copbcn 
dat.IUi uero ubi fe claufos undicp ac<^ obfeflbs uiderint ;excla' 
mabutad deu uoce magnarbC auxiliucflefteIplorabunt;6C exau 
diet eos deus:6C mittet r^em magnum de cf lo : q cos eripiet SC 
li beretroe fcB ipios ferro igniif diiperdet. 

Ca.xf iii. Quo bpc pnuciata fuc;6C uaticmiis^pbctaruj; Si) 
omculis getiliu uatu:6C uerfibus Sibyllinis; 

^ Aecita futura ee tu J>pbccf oes ex dei fpirituttum etiam ua 
i ex inftin^ dg monum cecincrunc.Hidafpcs enim(quc 

fupen^norainauOdeferipta iniquitate ffculi buiusextremirpios 
ac fideles a nocentib^ fegregatosiait cum fictu fiC gemitu extenfu 
ros eead cflu manus; 6< iploracuros fide louis Joue ref^iturii 
ad terra :dC auditu^ uocesbominu:aC(^ ipios exddhi^.Quf ofa 
uera fut:prf ter unu loue dixit illa&<itruy;quf deus faciet: fed 
£C illud non fine dpmonu fiaude fubtradtiun efiimiffil iri tunc 


a patre filiu dei;^ deletis oibus malis pios libercttquos Hermes 
tamen no diirimulauit:in eo.n.libro g t£ Atiotr ilcribiwr poft 
enumeratione maloyjde qb^ dixim9;lBifcic bgc grfco fermone 
ETTtf etv Ah TaoTct r£VHT£n^« aCKAHTTiEjTdTE oKvpaoc^Ka» 
•rraTHppccrt eed«r,K«i toO trp^ToO koci rENOO* ^sov Attjuiovp 
roff^ETTl & AEv^etcr Tolo’ rsvojuEvoiO' Koi' trv eoutoO &o0 Ah 
e'iN,TOUTES'i TO araftdN,etttT£p£iO’aO‘TH oTct^io: . Kai aHOKa^ 
Ase" caasNoo" thn -n-AaHHN . kco thn k^kiak Ka^Hpao’ Ttik 
jULENvAcrTiTToAA® KaTaAvffctO’ tth As irvfi o^vtcitco 
A iaKa0o‘aff'.£nioT6 Ae ttoAejuoio' Kcn Aouioicr sKtTai-' 
©■«T.HrarsHETTiTdccpxaioNKaj etTTEKaeErHCETON setVToO 
KocritoN.i.cu bpc fedta fuerit: o Efculapi tuc dns 6C pf SC de^fi^ 
f mi 6C uni^ dei creatoi;rcfpicies q fa<ita fut: 8C fui uolutate i bu 
iufmoi bonu:oppones temeritati: errore reuocas:malitia pur 
gabit.Sibyllf quo 9 no aJi^ fore ondut:q ut deifili^ a fumo pfe 
mittaf :q 8C iuftos liberet de manib^ rpioy:6C liuftos cu tyranis 
ff uictibMeleatre qb^una fic tradidit HpEi Kaf iiaicdpov Ves A®v 
Trd Atv 6^<rTTaA«^eti_^<ri KEvrio^esdesv 0«o’iAEv<r'iT£iupe£icr 
67fi2.i®N TretNTojo* oAe! p«Ti Alto* juEraAouo^Kai (peoTatr 

otplfouffjt Tor dvTffiCTKplNElToft^VTrd O^eiTOV ivepwTTCJfft 
IdeftjUeniet 6C beatorum uolens urbem expugnare: 6( quidem a 
deo miffus rex ad fuos omnes perdet reges magpos & uiros op 
rimostfic iudicabitur ^ imortaii hominibus .Item alia Sibylla. 
Td^vrdHfijudAovAOH SLuo-pKxroacTOHsmetux*”^ Ksijue 
V(5v «pH KaijWtr JULovc" aege&vtrAvcHSLecjuov^ te (iiaieucr 
Ideft lugu noftrum feruitutis intolecfoile in collo pofitum tol^ 
let:5C leges impias foluet uincula^ uiolenta. 

4^ Ca.xix. QuoCbrift^gCgb^fignis^edetib^defccndetde 
cplb ut iterSciat Antiebriftu:^ tyranos et Ipios deleat de fris:ec 
^ uigilif no<itump cbriftianoy io iftitutg fiittq' cbriftMe nocte 
uetur^ e.Et dii 6C cultcwres eoy dabut icedio:ut fibylla pdixic 

O Pprefib igit orbetcrrp:cu ad deftruendaimenlWuj uiriuj 
tyranidem buanp opes defeccrintifiquidem capto munde^ 
cu magnis latronu exercitibus tcubabitidiuino auxilio tanta illa 
calamitas indigebit. Como tus igif deus6C ancipitipiculo &mi 
feradacoploratione iufto:^:mittet^tinus liberatore. Tuc apief 
cplu mediuin tepcfta nocite 6C tenebrofa: ut in orbe toto lumen 


I 


defcenietisdeica^fulgocappaceatjquod Sibylla bisuetljb^lo 
cuta cft - otrdTciH^ f A9h. 'TrvpE5'co,<rKdTOtr , Injusch hvkt» 
jjLEActiN. Idefl cum ueneritigius erunt tenebrpin media noifte 
obfcura.Hfceft nox q a nobis ^pteraduetuj regis : ac dei noftri 
puigil cplebrat;cui9 no Ais duplex e ro : ^ i ea ^ uica tu recipit 
! cupafTus e:dC poftea orbis cerrp regnu recpprur^ e.Hic e-n. libe' 

rator 5C iudex dC cultor 8i rex SC de^:que nos Cbriftu uocam^ : 
q ^us g defcedat B fignu dabit.Cadct repeKgladi^ e cflomt fci 
ant iufti duce fanAp mibti? defcefu^rdC defcedet comitatib^ an 
gelis I mediu tecrp:6Cpcedeccu flama iexriguibif:6C uirt^ agelo 
ru tradet i man^ iufto:^ mltitudine illa:q monre circuiederittSi 
cccidef ab bora tertia ufcp ad uefpej^rSC fluet fanguis more tot' 
rentistdeletif^ oib^ copiisnpius fol^efijgiet;6C pibit ab eo uic 
tus ftia.Hic eaut gappellaf Anticbrift^;f 5 fe ipe cbriftu mftief : 
SC con uey dimicabitrSC uiAis effugiet: &beUu fp pe renouabit: 
SC rppemcec.-donec quarto plio cofeA^oib^ipUS det^at^ &C ca 
ptusrtade fcele^ fuo^ luet poenastf] fiC cf teri ^ncipes & tyranni 
g cotriuerut orbe fimul cu eo mAi adducet ad regem:& icr^ 
1 - bit eos Si coargui. Et exprobrabit bis fecinora ipo:^:6i danabit 
eos;ac meritis cruciatib^ tradct.Sic cxtiAa malitia 8C Ipietate c5 
pfTatreqercet orbis;g p tot fpculafBif A^ errori ac fceleritnefidaj 
ptulit feruirute.No coIct ulteri^ dij manu feAitfj a teplis Si pul 
uinarib^fuis deturbata fimulacbra igni dabutzSicu dom’s fuis 
mirabilibus ardebut:qd‘etia Sibylla cuppbetiscogruens:futuru 
eepdixit.Tpivj/oucrt Ae gi AtsAct &poToi^c«' TrAoWoNa-TToc 
HTcf.i.cScerftautfimulacbra boies,5C diuitias omnes, Eritbrga 
quoqj idefpofpondit.^pra As 

ooNTort.i.graauedcoybuanismanibus&Aaexurentur. 

C Ca.xx. Quo apiec inferiietrefurgent mortui:8C giudicadi 
filt&gno.Etquo bpc Sibylla pdixeritiSiquaroeau cum imor 
talis, f^patibiiis-ee poffit fecundum Stoicos. 

Oft bf c apimf inferi SC refuigft mortui:de quib? iudiciuj 
magnu ipe ide rex ac deus facieticui fummus pa^ SC iudica 
di SC regnadi dabit maxima poteflaceidequoiudicio acregno 
apud Eritbrpa Sibylla fic maiif ingrfco elogo. dtrdTg Ag Kat 
To AafiHTgAoo^ccio-iJUOH.HAgftpoTOKrm st^i^HTcn A» 


Kj>{€rio- ^&sCJdrolo eioiO,H^ 2 iHavep«Trouo-it£r<xAHKfiV«Cr 
HA£KaiapXM*j'‘^U3Utdiesiftefinefetaleaccfpit:6:ad morta- 
les iudiciu iinorcar dei uencritaieniet fug boies magnu iudiciu^ 
SC iniciu.Demde apud alia.TctpretpgoN 2.i x^oo* tote 
e.rodcrXoNoOo^ct.H^ouff! 2CE'7ri (3 hjui« esoO ^crciAMocetTraN 
Tetf^.i.tarcaceu aut cbaos tuc oftedec inhians terra . V eniec aut 
ad tribunal dei reges oes.Et alio loco penes eade dvpwdn «Ait 
^ttN,ro‘iH5-KSv9JU«HaO'avoi^®.K«iTdT£ etvoc^HffoNEKpduc 
JJtOl'paH OfNaAVffOtO* .KOI ectNeCTOUK£NTpON.Ktt| virepONCXC 

KpicnN«^fi.Kpiv®NlOcr€&£©NKcn^Oc^£&£eov ftiov ccv2^pttv 
Ideft cf lu uolu&^tcrrp latebras aperia:& tuc leuabo mortuos 
tu folues SC ftimulumorastpofteatp I iudiciu duca iudicas pio 
ru atqjipioy uita uiroy.Nec m uniuerfi tuca deo iudicabuc: fj 
bi tatu 9 futi dei religioe uerfati.Na 9 deu n 5 agnoueruttqm le 
tentia de bisi abfolutioem ferri nopot:ia iudicati danadtp Tunt; 
fandtis Ifis coteftatib^ no reiurredturos ee fpios 1 iudiciu.Iudi/ 
cabuf gq deu fderutiSC facinora eoy i mala opera cu bonis cob 
lata poderabuf tut fi plura &C grauia fuerint bona iufeacp dene ad 
uitaWta : fi aut makfupauerlttcodenet ad poena,Hicfbrtafre 
dixerit gfpiajfie imorcafaiatquo palfibif iducif ad poena fenti 
ens!Si.n.ob merita punie£;fentiet uti^ dolore :ac<p ita etia mor 
tem:fi morti no e obnoxiamec dolori gdeipatibif gno e 1 Huic 
qftioni fiue argumeto ita a Stoicis occurrif . Aias qde bominu g 
manemec Jteruetu mortis 1 nibilurefoluitfj eoy q iufti fuerunt; 
puras dC ipatibiles SC beatas ad fede cfleftqun illis origo §reme 
aremd 1 capos quofda fortunatos rapimbi fruat mitis uolupta^ 
tib^.Impios uero qin fe malis cupiditadb^ ignaaerut: mediam 
quada gerere iter imortale mortal^ nam ;6C babe aligd ibeciUi 
tatis cx cotagioecamistcui^defideriis ac libidinib^ addidlptinc' 
luibile quedam fiicu trabattlabe^ terrpnaiq cu tgis diucumitate 
penit^ibpferittei^ naturg reddi aiasmt fi no extiguibilcs in totu 
qm ex deo fuc:tn cniciabilesfiant p corporis maculapq peccans 
iniufia fenfum doloris attribuicrqua fiuam poeta fic explicamt. 
Quin 6C fiipmo cu lumine uita rdiqt. Nontame omnemiferis 
nec fudit^ omnetCorporepexcedutpeftesipcnitufi^necefTceft. 
Multa diu cocretamodisiolefcc miris.Ergo exercent poenis: ue 
tcyipmaloy fuppliciaexpendut.Hfc^pemodu ueralimt . Aia 



eni cu diuortiu fecicacotpoirere(utaicide poeta) Parlcuib^uen 
tis uolucdcpfimillima foiio:<jfpirit^e6C ipa tenuitate icwrebe 
libinfed nobis g fumus corpor^estdco aut cui ibeft pofle oin^ 
ni a compr ebenlibilis» 

^ Ca.xxi. Depotetiadei;q^meritocuiufc^pot^6Cboieseran 
gclos punire.De camis Imortditate poft reiurre(itiocm.De dfia 
ignis gebenaf 8C ignis cSis.Et gd i ele<ftis:gd i reprobis operer. 
Rimu igit dicim9 tatam ee dei ptatemt etiam icorporalia 
copbendat:6C qu&dmodu uoluerit efEciat.Nam .ange 
li deu metuutrgacafligari ab eo poifut lenarrabili quodam mot 
& dfmones reformidant: cp torquet ab eo 6C puniuntur .Quid 
ergo mhf fi cu fint fmorcales aigtn patibiles fine deo JNa cu in 
fe nibil habeat folidu:6C cotra(^tabilea folidis 6C corporalibus: 
nullam uim paripofTunttfed ga in folis foiritib^ uiuunt :a folo 
deo tratitabiles functeui uirt^ dC fBfiatiafpiritalis eft.Scd tamen 
doc^nosfanctflitterftquMdmodu poenas ipiifuntlaturi.Na 
^ peccata i corporib^ cotraxeruttrurius camciduef :ut incorpo 
ribuspiaculd foluant;5C tn no erit aro illa qua de^ homini fup 
ipeerit buicterrfnf fimiUfed infolubilis ac pman& inftemum : 
ut fufFicerepofTitcruciacib^jSC igni fempitemorcuius natura di 
uerfa eft ab boc noftrotquo ad uit? necefiaria utimur:qui nifi ali 
cui^ materif fomite alatur extinguitur. At ille dminus p feipfuj 
femper uiuit ,ac uigee^Gne ullis alim entis:nec admixtum habet f J 
mumtled efl purus ac liquidus: 8C in aqup modum fluidus:non 
eni ui aliqua furfu uerfus urgef ficut noftertque labes rerrf ni co r 
poris:quo tenet & fumusitermixtusexilirecogit:6Cad cfleftem 
natura cu trepidatioe mobili fouolare. Idem igitur diuin^ ignis 
una eademqs ui ate^ pot«ia: 6C acmabit impios recreabit: 6C 
quatuexcorporib^afrumet:tantu reponet:acfibiipfe ptemum 
pabulu fBminiftrabie:quod poCTf in uulturem adi tranftulcrut. 
Ita fine ullo reuiuifcetiu corpoy drarimento: aduret antumac 
fenfum doloris a6Scict.Scd iuftoscu iudiauerit deus: etiam 
eos igni examinabit. Tuquoy peccata uelpondercud numero 
pualuentrpflringef igni at^ coburef .Quosautej plena iuftida 
dC matutitasuirrutisfcoxcric:igneillu no fenticnt.Habent.n.ali 
qdinfe dei quod uim flamf repellat ac reiiciat ttatauisemocen 
tiptut ab ea ignis ille refugiat moxi^rqui accipit a deo banc ptate 
ut impiosurac: iuftis obtemperet. Nec tamen gfg putet animas 




#nntj poft mortc^prmusmdicaii.Na qw in una coiq 3 cu(lodia detine 
tm';donectps aduetiiatquo niaxim^ iudex metitoruj faciat exa 
nien.Tu quoy faerit j>bata iufticia:.bi pmiu imortalitatisaccipi 
ent.Quo^ailt peccata 6C fcelera detedta no refurgetrfcd cu ipiis 
meafdete nebras recodent ad certa fupplicia deftinati. 

^ Ca.xxii. Qd'bfcagbufdadicutcepoetica;&unadnoticia 
uenerit poeta^rgb^ decais corruperit uericate:6C Ittbf u anem et 
aliafanciftiaiduxerint. 

H Igmeca bpcee poecay qda putacrignorates un illa poetg ac 
c 9 pint:ac negat bfc fieripoffemcc miy ita illis uideri. Alit 
eni g res babet tradit a poetistg licet fint mTto antigores g bifto 
tici,U, orato res,6d cpcera genera feripto:^ : tn <p myfteriu diuini 
faaameti nefciebac:6C ad eos metio refurrecffcionisfuturp obfcu 
roi; orepuenerattea uero temere ac leuic audita i moducotinen'' 
tig fibulp 43dideruc,Et tn iide teftati futmo aucftore fc ccrtu:fcd 
opinione feg:ut Maro,g ait fit mibi &s audita log.Quauis igit 
ueritacis arcana i gte cormperitttn ipares eo uerior inuenit:g» cu 
^pberis I parte cofetiutjqtf nobis ad ^batioej rd fatis eft. Errori 
tn eoy fBcft ro n5nulla.Na cu J>pbecf affiduis co^tioib^ pdica 
retiudicaruf eede morcuisfiliudei:5C bpeanudauo no lateret: 
qm reAore cpli no aliu putabant g loueriudicarcapud ifero^Io 
uis filiu tradideruc :fed tn no ApoUine^ut Libey^aut Mercunu 
gcpleftesputatifed deugSCmortabsfiient dC iuftustuel Minoe 
uel Aeacu uel Rbodamatu.Corruperut igit poetica heentiaqd' 
acc^ranc:ur opinio ueritateper diuerfa ora^Termonefej} uarios 
diffipata mutauit.Na q> padtisapud inferos mille annis irurfus 
ad uitam reftitui cecinerunt:Maroneita dicente. Has omnes ubi 
mille rotam uoluerepannosil^bpuadfluuiujde^euocatagmi 
ne magno:Scilicet unemores fupa ut couexa reuif3nc.Rutfus et 
kipiet in corpora uellereuerti.Hpc eos r5 fefellit:^ refui^et de^ 
funcJti no poft mille annos mortis fup:fed ut refticui rurfus in ui 
ta mille annis cu deo regnec.De9 eni ueniet:uc orbebocab omni 
labe putgato:rediuiuasiufto:^aiascorp6ribus mouatisad fem 
pirer nam beatitudine fufcitet.Itacp pter aquam obbuionis uera 
funt cptera:qua iccirco finxerunt: ne gs illis opponeret .Cu eigo 
n5 meminerit fe aliqn uixi fle:auc g fuerit : aut qug geflerint: fed 
nibilominustamenuerifimilenonpatatur. Etrestota uelutli-' 
cent 6C febulofeficftarefpuitur. Nobisautem de refurreAione 


affirmacibws at<}5 docetib^ alas ad altera uita no oblitas fui: fed i 
eode lefu ac figura ee redituras illud opponit.T ot ia ff cula trif 
ierut:gs ung un^ ab iferis rcfurrexitmt exeplo ci^ fieri poffe cre^ 
dam^J At ent refurteAio fieri nopotidominate adbuc uufticia . 
Hoc eni ffculo necat boies ui:ferro:Ifidgs:uenenis;afSciut liuri 
is:egefiate:carcerib^:tormetis; ^fcriptioibus.Eo accidit g» iufti 
ciaiuifae;g> oes g deu feg uolutmo tatu odio babetifj uexaf oi 
buscotumdustdC excruciat multiplici gene poena^;dC ad ipios 
cult9 manufedtoy deo^no roe aut ueritate:^ nefada corpoy la^ 
ceratoe coguf . N u igi€ oportet ad bgc eade refurgerac reuerti bo 
mines ad uitan qua tud ee no poffei Cu g iufti ta uiles babeaf : ta 
fecile tollat ;gd putem^ furuy fuifle:fi gs ab iftris rediens uicam 
poftliminio recfpiffetl Au&rct ^fedto ab ocufbommu: ne uifo 
eo uel audito deos uniuerfi reiiquerCT:6C ad uni^ fe dei cultu, reli 
gione(^ cSuerteret.Ergo femel fieri refurrecftioej necefle e:cu ma 
lu fiieric ablaturqm eos g refurrexericnec mori ia ulceri^ nccuio 
lari ullo mo 6s e;ut beata poffint age uitaiquoy mors refignata 
e.Poet? uero cii fdret 15 fgculu mafofb^ redudare.-obliuiois am 
nemiduxerut:nc}aboyacmalo^memoresatf rcuerdad fugos 
recufaret.Vn Virgili^.O pfan nealiquasad cflu bicire putan 
du e Sublimes ^asnterucp ad tarda reuerti Corporaiq lucis mi^ 
ferista diracupidoilgnorabateniquo utqn id fieri oporteret . 
Ita(^ renafd eas putaueructSC denuo ad ute^ reuolui:ac<^adifen 
tiam r^redi. V n 8C Plato de ata differes ex B ait pofte cognoC- 
ci alas effe immortales atcp diuinas:g> in pueris mobilia fut ingc 
nia:dC ad pcipiMu &cilia;g> ea quf difcatita celeriter capianttuti 
notuc fmudifcereillauidcanf.*fedrecognofcercat<p reminifci 
mquoui r lapi& poeris leptiflimecredidit. 

4[ Ca.xxiii, DererurreAione;&g>Pycb3gorasCTaliipBiiepte 
Todiri fuc:6C deanaftaft m«ietes animas luaria tranfire corpora 
On igicurrenafc^riquod fieri n5 potifcd refingent fiC a 
J pd eo corporibus Iduentur: ^oris uitf fecJto^ omnium 
memores eruc:& in bonis cf leftib^ collocat?:ac firuetes iocudita 
telnumerabiliu copiay prffeci deo gfas agent ; malum om ne 
deleuerit:^ eos ad regnu uita<^ gpetua fulcitarit. Q.ua de Ana/ 
ftafCpBi quocp dicere aligd conari fut ta corrupte g poetf . Naj 
Pytlwgoras tranfire animas m noua corpora difputauit: d) leptc 


i i ■ ■■ ^oibus i pecudesrct ex pecudib‘^in boies SC ieipm ex Eufqr 

' bioeeregatu.Meli^Cbryfipp^CqueCiceroaitfuldrepomcuin 

ftoicoy)g i libris quos de ^uidecia fcripfit:cu de mouaconeloq 
rectbfcI^it.TOUTOv J\'s ovtcoct £Xo»^too‘ Ahaoh cacr ov' 
2t€v flt^vNcrroN^Kai h Jxcto' JiSTct to ts A€uTH(r«i -rrctAiv -rrg 
pio^oN TiH»v EI AMJUL'EV«y,xpo''ov In » nOn fiVjJiEHKacTaS’** 
{3'cti cx »119 . Ideft qd* cum ia fic apparec nil ee impoflibilc : SC 
nos poft exceflu nrin rurius fpariisgbufda reuolutis teporu^^in 
buc ftatu reftituin quo nuc ce uidcmur.Sj nos ab buanisad diui 
naredeam^.SibyUaite^dicic.^vffTTi^ov roipctTrecH JilpoTTCov 
f^ocr.aAAccoTaNH^H Koo^uio^Kerf OvuTav iAgHjKpjffKT.HV 
«Edo* avrotT TroiHCrSl.KflVcaV aCE&eiSTTE «net iua-E&EcciTTE. 
Kaf TOTE ^u0v3£&€«o-H€v|tti ]d^ov iv Trupi TTEiiv{/£i,do’ 0 'o! 
2^E'sW£(SdvTi -TraAtv ^htovo"! etti raiHo^-rrvEvitaesdu Ad 
VToff Tr iiHN,etitctKa:f ftioN oUTOiT.Ideft.etem difficilcadcre^ 
dendu omne bominu genus.S] cuia mudi 6C mortaliu uencrit 
iudiciu:qd'de9 ipe faciet iudicas pios fiPfiC ipiosttunc demu ipi 
os qde i igne Si tenebras mittcc;q au t pieate tenetrice^ uiuec i ter 
n:{pu dei date bonore fiTdC uica ipis.Qd'li no m6^pbecp:fcd 
ccia uaces,&C poctp,6C pbi anaftafin mortuoy fluura ee cofenriuc: 
nemo qrat a nobisqueadmodu fieri polEt.Nec.n.diuinoy ope 
ru p5c reddi ro.Sed fi a ^ncipio de^ boicj nefcio quo ienarabi/ 
li mo IfticuitJcrcdam^ ab code reftitui uetere polTc.q nouu ferit* 


4r Ca.xxiiu. Qd'fecudu uaricinia Sibyllppoft iudiciu g mille 
anos regnabit in terra fili^ dei cu eledtis fuis,i fadta ciuitatc quaj 
c5{lituct.Et q» diabolus uirict mille anms;fiC ois creatura mafue 
fcet;6^ ad iocudxateferuictb6i:6C Cbriftusab oib^colef utdc 
^ / us dominus. f 

VncreIiquafubne(fta.Vcm’etigiffumi fiCmaximidcifi 
0 * J * Eu smt uiuos ac mormos indicet idicente Sibvlla fic. irccff 






flLt/HH*- '• 


rdp rttmcr TOTE «vhtqv cvrxuO’»®’ irg,«\;Td<r OTretvTO 

tip^dN.OTOCN £ A«H (6 hUI«T 1 KtpVCtj ^«N TftV K«i N€Kp»H 

Xd<r, Kaf Ko o^iioH «Tf ccvT# . i. to ri^cni} tcrrg mortaliu cofiilio 
tunc cntrSC ipfe omnipotens cum uencrit in folio iudicare uiuo 
nimmortuoycp afas 6C mudu oera.Vcy illecudeleuerituufti 
riariudiciuc^ maximu fecetit:acmCtos q a pneipio fuerut ad uita 



reftauraueritrmille anis iter boles uerfabit:eof«^ iuftiffimo Igio 
rcget:qd' alia Sibylla uaticinas furefcp^cUmat.KAvTe AejuoO 
ii£pO'rT€y,&ao-iA£vo' «loHtocapx^*- mcbomi 
nes rex fepiternus dnac.Tunc geciit i corporib^uiui no morict 
fj p eofde mille anos ifinita mlntudine generabunt: erit fobo 
les eo^ faiSa 6C deo cara:q aut ab iferis fufcitabucibi ^ut uiue 
tib^ uelut iudiccs. Gentes uero no extiguef orno: fj qda reliquet 
in uidtoria dei:ut triupbe£ a iuftis:ac (biugw ppetuf feruituti:(B 
ide tpsetia ^nceps dpmonu:q emaebinator omniu malo:^: uin 
ciet catenistdC erit cuftodia mille aniscf leftis iperijiquo iufticia i 
orbe regnabittneqd malu aduerfus populu dei moliaf. Poft cu 
ius aduetu cogregabunt iufti ex oi terraipacJto^ iudicio,ciuitas 
fandtac6ftituetimedioterrf:rquaipe coditordc^cuiuftis do 
minatib^ comoretiqua duitate Sibylla deCgnat cu didt.K«:i •rrd 

AlV HV I-TTOIHO-S eeo‘<r aVTH« STTOlHffE AcCilTTpOTlpCtN Ct^pCOV. 
KaiHAiou viAe (r£AHNHO'.Ideft urbem quam fecit debeam cla 
riorem fecit aftrisrat^ fole Iuna<^.Tunc auferentur a mundo te 
nebrf illp:quib^ offenditur attp obepeabitur Cflum: fiC luna clari 
tudinem iblisaccipiettnec minuetur ulterius : fol autem fep des 
tato gnunc e clarior fiet-Terra uero aperiet foccunditate fua:6C 
uberrimas fiaiges fua {ponte generabit-Rupes moriu mdle fuda 
but:pcr riuosuina decurrettfiC flumina lacte iundabimt.Mudus 
denicp ipfe^udebic:6C omnis reru natura Iptabitur: erepta 6C li 
berata dominio mali:6Cipiecaris:6C{celeris:6Ccrroris.Nonbe' 
ftif per boc tempus fanguinealencur:non aucs prpdatfed quieta 
6C placidaerut oiaileones 6C uiculi ad prpfepe limul ftabunt:lu^ 
pus ouem no rapiet. Canis no uenabitur. Aedpitres 6C aquilp no 
nocebunt.Infei^ cu ferpen tibus ludet . Deniqj tunc fient illa qup 
poetp aureis temporib^ fec'ta ee iam Saturno regnante dixerunt ; 
quoys error bis exortus eftiqj ^pbetp fiituro:^plera<^ fic^ferunt 
SCenuciatquaCiia pa(ita.Vifiones.n.diuino fou offerebat ocuT 
coy :6C uidebatur lUa in confpeAu fuo quafi fienac terminari . 
Qup uaricinia eoy cu paularim fema uulgaiTet : quonia ^pbani 
a lacramKO,ignoiabacquacen^dicerent :c6pleta ia efle ueteribus 
fpculis illa omnia putauerutrq uricp fieri copleric^ non poterant 
homine regnante.Cum uero deletis reli^onibus impiis 6C fccle 
re compreffo:fubif ftaerit deo terra. Cedet 6C ipfc mari.u edto r 

c z 


nec nautia pinus Mutabit tticrces:oinnis feret ola tellus.Non ra 
ftrospatietbumusmonuincafelcc.Robuftusquos^iani tauris 
iuga foiuec arator.T uc etia molli ftauefcet campus arifta. Incul 
tii(^ rubens pedebic fcntibus uua.Ec duif quercus iudabunc ro^ 
fcidamena.Necuariosdircecmecirilanacoloris.IpfefedinpM p 
tis aries ia fuaue rubenti: Murice la croceo mutabit uellera luto . 

' Spomefuafajidixpafcentesueftietagnos.Ipfflaftedomumre 
ferent diflenca capellp Vberamec magnos metuet armeca leones 
Q.uf poeta fecuau Cumff Sibyllf carmia^locut^ eft.Eritbrfa 
uero licait.H Ag Avkoi o-vn «pNsiTiv^gK bupEcrm a^jiarg g^ov 
TCO.X°PTOV TTCtp ActAlV tI plipOitr OtJUCtl^OO^KONTCO.apKTO» 
<rvN bitov Kai TtStri &poTO»Vlo’etpKet&dpocr 

T£ AE»N ^ctrgTcct 'p^TNcrtO’. 0'\>'«&pi(j)son^ t£ 

^pctKovTEo; coictTOpcn Koi7THcrovT<ii.i.ncclupicuagnisi mo 
cib^dimicabut:bbacp Ipnces cubpdis pafcef .Vrfi cu uitulis iil* 
olb^ alalib^tcamiuoras leo comedet pdeasad pfepia:cu Ifitibus 
dracoes fine mf ib^ dorniirt.Ec alio loco de libertate rey koi to 
TE Ah x«pct« AiErdAH« 6 s 6 <t aNApacri Aoffgi .kcci r<tp r5, 
Ke« Asn Apa^Kat^ao^TrgTci epsjujuctTct raiHcr AtScrouyi rpot' 
TTow ToH aAHetNoN aNepcoTTonrtH^omo^ k«i jue Aitoc Vav 

KV;T£poM^Ag\;rKOVTe rctActKTOCjKotl 0‘ITOU.C)7TEp ^pOTOV 

triKAiYoN o-TTccHTcoN.Ideft 6Ctuc gaudium magnum deus da 
bit bominibus:na 8C tcrra:6C arborcs:£i innumerabilia terrp pe 
cora dabunt firuftu ue^ bominib^ uinij,6C mellis dulcifTimi: 6C 
candidi ladtistatcp tEicia:quod eft bominib^optimu ommu.Et 
aliaeodemo.Eucr&gQoHAgjuoNONarjttXS^^^^n^^^^TttTaXfii 
JffgTN etiti JLl£AlTOO' 0 frfO -TTETpICfjH^E OTTo' TTHtHC^KCtl raA« 
KT«JJi|2)poo-iHo- pgvffEt •rrctVTgo'©'! ^fKctioio-.i.pio^aut fola 
fancta terra: oia bpc feret fluenta mellis de petra at^ de fonte: bC 
lac immortalitatis manabit oib^ iuftis. V iuet itacp boics tranql 
liflimam uita 5Ccopiofiinmam:8C regnabut cu deo parif:dC re 
gesgentiu ucniet a finib^ tcrrprcu donis ac munerib^ : ut adoret 
honorificent tege magnu:cui^ nomen erit pday ac uencrabile 
uniuerfis natioib^:q fb cflo erut:6C regib^q dn^unc interra. 
ft^ap.xxv. Quod non reflant ex quarudamfcripturarum 
auStione nifi ducenti anni ufcp ad rerum innouationem . Et gp 
finis nonaderit nifi Ronu deftru(ita. 




ec funt q a^pbetis futura dicuc:quoy ceftimonia 8C uerba 


_ponc opus no ee duxirquonia eccifinicu :nec tata re:^ nilci 

tudine mefura libri capet: ta mitis uno fpu fimilia dicetib^di'*:^ 
ne feftigiu legetib^ fierec:fi ex oxb^ coUedta 6C tnfiacacogetere}. 
Prptereaut eaipfa q dicere no nfis:f 5 alienis If is potiffimucofir 
mar^docereqj n6m6 apud nosmey etia apud eos i pos q nos in 
feccat ueritace cofignata tencri:qua recufat agno fce. Qui aut bpc 
diligeti^ uolucrit fcirc.*ex ipo fote hauriat:^ pluraq nos i bis li^ 
bris coplexi fumus admirabilia reperiet-Forcaffe nuc qfpia rcq 
rat quando ifta quf diximus fint ^tura.Iam fuperius oftedi:c6 
pletis anno^ fex millibus mutatione ifta fieri oportere.Eciam^ 
pinquare illu fumu concluConis extrcmp diem:de fignisqup di 
cla funt a prophetis licet nofcere . Prf dixerutenim figna quib^ 
cofumatio tempoy 6C expcdtada fit nobis in fingulos dies ti 
meda ea.Quado tamecopleaf b?c fumardoc^ hi q de teporib^ 
fcripferut:colligec» ea ex If is fandtis: 6C ex uariis biftoriis quan 
tus fit numerus annoy ab exordio mudi:quilicet uarient ali^ 

quatulum numeri eoru fuma diffetiat:omnis tamen expedtatio 
no ampli^ § ducento:^uidef anno:^ .Etia res ipa declarat lapfu} 
ruinatp rey breui foretnifi q> incolumi urbe romatnibil iftius ui 
detur efle mouedum. At uero cum caput illud orbis cecidcric;ec 
TT Hppti eecoeperitrquod Sibyllpfore aiuntrqs dubitet uemfle ia 
fine rebus buanis orbicp terraylllla e.n.ciuitas q adhuc fuftenut 
oia:prfcaduf<^ nobis 6c adorandus e deus cflijfi tn ftatutaeius 
placita dif&rri pofTuntme citius q putamus tyrannus illeabo 
minandusueniatiquitatufecinusmolianaclumeilludefFodiat, 
cui^ iteritu mud^ ipe lapfurus e. N uc ad cf tera exequcnda redea 

S ~ deinceps fecutura funt. 

i.xxiJi.Quod elapfis mille anis aurei ffculi poft iudiciuj. 
lee diabolus,6( cocitabit getesmt fandta expugnet ciuita^ 
te:5Cobfidebutea.Etquo eam omnino deus defiet 6C poenis 
ptemis tradetieledtis hominibus tranflatis ad gloriam angelorii 
poft refurredtionem fecundam. 

Ixim^ pauloante in f ncipio regni fandti forenita deo ^n^ 
ceps dpmonioy uiciaf.Sed idecii mille anni regni; hoc eft 
feptem millia coeperint tcrminarirfoluetur denuo:6C e cufiodia 


O 


mifTus exibitiacqj oes gentes q tuc erut fl3 ditione iuftoru cocica 
bic:ut inferat bellu iadtf ciuiciti.Et colliget ex oi orbe terrf inu^ 
merabirpopulus nacioniiidC obfidcbit 6C circudabit ciuitatem: 
tuc ueniet nouifTima ira dei fup gentes; dd debellabit eas ufqj ad 
unu. Acj^mu cocuticc terra g ualidiiiime;£< a motu ei^ fcidetur 
motes fyrif ;6C iBrideccoUes i abruptu :6C muri omniuciuitatuj 
cocidec.Ec ftatuet de^ fole triduo ne occidat;6C Iflamabit ea:6C 
defcedeCfftusniini9;6Caduftiomagnafupra pduelles 6Cipios 
populos:6C ibres fulpburis 6C gradineslapidu fiC guttf ignisrSC 
liquefcet fpus eo^ i calore 6C corpora coceret i gradine;6C ipi fe 
luice gladio feriec.Replebuc motes cadauerib^;6C campi opient 
offib^.Popul^ aut dei trib^ illis dieb^ iB cocauis terrf occultat? 
cric;donec ira dei aduerfus gentes SC extremu iudiciu terminer . 
Tuc exibut iufti de latebris luis;& luenift oia cadauerib?atcp o( 
fib? te(S:a.S^ 6C gen? oeipioy radiat^ iteribit;nec erit i Bmudo 
ulla natio apii? pcer fola gete dei. Tu p anos fepceppetcs itadtf 
erue fyluf;nec excidet de motib? lignuTj arma g&uc6burCT:6C 
ia noeritbelIu;fjpax 6C reges fepitema.Cuuero copleti fuerunt 
mille ani;renouabic mud? a deo;5C cflu coplicabit;6C terra mu/ 
tabit.Ec tnfformabic de? boics t fimdicudle agdoy: 6C erue can 
didi ficucnixtec uerfabut femp i cofpedtu oipoCOTs;et dno fuo 
facrificabut 6C feruiec iftemu.Eode tpe fiet fecuda illa 6i publi^ 
ca omniu refurredto;etia i qua excicabuf ipii ad cruciatus fempi 
temos.Hi fut gmanu&cJfea colueruc; g dnm mudi ac parentem 
ud nefeierut uelabnegauerutded dC dominusilloy cu miniftris 
fuisc6prebedet;ad pocnat^ danabitreu quo parit ois turba ipio 
ru^ fuis fecinorib? i coipedtu angdo:^: atep iuftoy ppetuo igni 
cremabit if temu.Hf ceft dodtrina fanc!to:f^pbcca:^;qua cbnili 
ani fegmur.Hf c fapietia nfa:qua ifti g ud fiagiliacoluc;urinane 
pbilofopbiatumtagftulciciauanitat^deridencfnosdefcndc 
hanc puolice atep afTercre no folemus;deo iub«i ut geti ac fileces 
arcanu dus in abfcodico;ac<^ intra nfam cofeientiam teneamus . 
Nec aduerfus iftos uerepiopbanos;qui non difeendi ;fed argue 
di ac(^ illudendi gratia inclf mencer deum ac religionem eius im 
pugnat:pertinaci coedrione certem?. Abfeodi era cegiq; myfteriu 
gfiddimmeoportetimaxieanobisgnomefiddgerim?. Vey -• 
2li bac taciturnitate nfam uduti cofdam mala criminant .Vnde 


r 


r 

I etia quafda execrabiles opiniones de pudicis dC uiocetib^finguc 

dC libent bis q finxerit credut. 

i ^ Ca.xx<»ii.Exbottario ut o&_pperet ad ibfdpieda cu religioe 

i ^ietiatg quas ad bcatiffima} puenit fcem? uitf beatitudinem. 

onia d ecurfus ^pofiti operis fepte fpadjsrad metam ^ 

! ^ tJ^ue ^i fumustfupereft ut exbortemur oesad fufcipiendam 

! cumuerareIigionefapicntiam:cuiusuis6(officiumin eouerti^ 

tunut coteptis terreftnb^ 6C abif dtis errorib^ tgbus antea tcneba 
mur:fragilibus feruietes 6C fragilia cccupifcentes; ad gtema cple 
ftis tbefauri prf mia dirigamur:q ut caperepoflimus: quaf muj 
omittendp fune buiusprpfencis uitp illicibiles uoluptates: q ani' 
mas bominu pemicioufrima fuauitatedeliniut-Quanta fodici 
tas exiftimada e ibtraais bis labib^terrf : pficifci ad lUu f qfrimii 
iudice parece<^ idulgetilTimutqjj laborib^ reqe jp morte uita: jp 
tenebris claritate:^ terrenisac breuib^bonis f terna 6C Cf leftia lar 
giat ;q cu mercede acerbitates ac mi feri?:quas perpetimur in boc 
mundo:facientes opa iufticip coferri SC cofquari nullo mo poC' 
funt.Proinde fi Gipientesifi beati ee uoIumus:cogitandaac ^po 
neda nobis (Semo tatu teretiana illa, mollii eeufcp in piftrini^. 
uapulandu;babedfc6pedcs'fed bis multo atrocioratcarcer:cate 
n?:torm^ Datieda:fufrinedi doIores:mors denicp ipfa fufei 
pieda e dC fereda.*cu bqueat cofcieti? noftrf :nec fragilem ifta uo 
luptateCnepoenamecuirtute fin diuino pmio fore.Vniuerfos 
igit oportet opera dare:uc ud fesqpmu ad redta uia dirigantur 
fufcpptis operatif<puirtutib^:bui9uit?kboribuspatienter exa 
dtisrcofolatore deu babere mereant. Pacer cni nofter ac domin^; 
qui codidicfirmauitqj cpluig folecucgterisfiderib^ illuxitrqui 
librata mi^icudine fua terra uallauit morib^imare circudedit: 
amnibufep diftinxic.Et quicqd efr in B opere mudi confrauic ac 
pfecit enibilojpfpedtis erroribus bominu ducemifittqui nobis 
iufhdf uia padcret.Huncfequamur oesrbuc audiamus; buic de 
uotiffimepareamusjquoniam folusCuc ait Lucercius) Veridicis 
bominu purgauic pedtora didtis . Et fine fracuit torpedinis atep 
timoris.Expofuic*^ bonu fumu quo cendim^ oes: Quid foret 
atep uia moftrauic limite paruotQuapofrem^ ad id redto coten 
derecucfu.Necm6frrauittatu;fj«ia^eflic;nequisdif5culcatis 
gra iter uirtutis horreret. Deferatur 13 fieri poteft uia perditiois 


6Cfraudis.'!nquamoi'Suoluptaris, illecebris ad operta cflatur. 

Ec quaco qfcp anis ad feneituteni uecgetib%ppropiquare cernit 
illu die:quo fit ei ex bac uira migradu:cogicet gpurus abfcedat: 
gmocesad iudiciu ueniatmo ut 6ciut gda cpcis metib^nixijg la 
deSciecib^ corporis uirib^ in bocadmonec iftatis ultimf necef 
ficatismc cupidius dC ardetius bauriedislibidinib^ rtedac.Qua 
ex uoragine liberet fe qfqj du licet:du ^cultas adeftdeqj ad deuj 
tota mente conuercat:ut lUii di^ fecurus expecfbctrquo prf fes do 
minufc^ mudi deus de fmgulo:^iacbjscogicationibulqj iudica 
bit.Qugcucp bic expetutur no catu negligat ied effugiat :po tio ^ 
reni^ aiam lua iudicet g bona iffa ffllaciatquo:^ icerta 8C caduca 
poffcflio e. Migrant eni quotidie dC mulco ueloci? exeut:g itra^ 
uerant: £( cn fi nobis ui'<p ad ulcimuliceac iftis frui:aliis certe re^ 
bnqueda funt.Nibil nobifcu ferre pofTumusmifi uita bn atcp in 
noceter acta.IUead deum copiofus: ille opuletus adueniet : cui 
aftabutc6tinencia:mifericordia:patientia:cbaritasfides.Hpceft 
bpreditas noftraiquf nec eripicuig pocmec tnffcrri ad aliu.Et gs 
eg bfc bona paraie ac aegrere libi ueht 1 Veniat g efuriunttut cf' 
lefti cibo facuraci fempitema feme ponant. V eniant g iiduntrut 
aqua falutare de genni cf lefticp fote ploiiffimis feucib^ trahant. 
Hoc cibatu ac^ potu dci:6C cfciuidebut:5C furdiaudi&rSCmu 
tiloquef ;6C claudi ambulabutidC mortui reuiuifcwSC ftulti ia> 
pient: 6C fgroti ualebunt.Q.uirgsaiim corruptelas tetr? uirtute 
calcaueric:bucarbffillefummus6(ueraxadluce uitacp ppetuaj 
fufcitabit.Nemo diuitiis :nemo fefeibus :nemo etia regiaptate 
cofifus Ctamortale iffa no faciut.Na gcuqj roem b5is abigeent 
ac pfentia fecut^.n bumu fe i^ pftrauerit tag delertor domini et 
8< ipacoris SC patris lui puniet.Intedam^igit iufticif :quf nos in 
flabilis comes ad deu fola pducet.Et dum fpirit^ bos reget ac 
cus:ifecig3bile militia deo milicem9:ftaciones uigiliafcp celebre 
mus.Cogrediamur cu bofteque nouimus fortiter ucuictores:ac 
deui^o aduerfario triupbantcsrprf miu uirtUtisquod ipfe^pmi 
fita deo confo][uamur. 

4 L.CoeliiLaAadiffrmianiaddonatudeiradeilibet feptimus.*»^' 



i' [y l 


Nimaduerti Tf pe, Donate, plurimos id exifli 
_ mare.^qd' ctia nonnulli pbilofopboru^pucaue 
’ rut,nd irafc! deum:quonia uel benefica uc tatu 
mo na diuinamec cuiq nocere.pftaciflim? ac^ 
. optimf cogruatpoteftatimVcectenilcurecorri 
ninoMir necp ex beneficetia eius quicg boni per 
ueniacadnos:ne<^exmaleScentiaquicqmali,Q.uo:^errorquia 


maximus eft:6C ad euertendu uitf bumanp flatu fpe(ftac:coargu 
endus cft a nobis; ne 6C ipfe fellaris^ipulfusaudtoricate bominu: 
qui fe putat efle fapieiites. Nec tamen nos^rogantes fumus: ut 
comprebenfam noftro ingenio ueritatem gloriemut:fcd docftri 
nam dei fequimuriqui fcice folus po teft ^ reuelate fecreta. Cu^ 
ius doiitrin? pbilofopbi expertes exiftimauerunc natura rerum 
omniu,coifdturapouedeprebendi.Quodnequaqfierip6c: ga 
mens hominis tenebro fo corporis domicilio circufepta : loge a 
ueri perfedtione fiimota e . Et hoc differt ab humanitate diuini 
tas:quod buanitatis efl ignoracio:diuinitacis fcientia.Vnde no 
bis aliquo lumine opus efl ad depcUedas tenebrastquibus offufa 
efl bominiscogitacojqupnia i came mortali agaes:noflris fefi> 
bus diuinarend pofTumusXumenaut mentis bumanp deus eflr 
quem quii cognoucrittSC in pedtus admiferit:illuminato corde 
myfteriuueritatisagnofcet.Remotoautdeo/fleflicp dodlrina; 
omnia erronb^ plena fut.Redlecp Socrates cum effet omnium 
pbilofopboy dodtiffimusrtame uc cgteroru argueret infeitiam 
qui fe aliquid tenere arbitrabanturj ait/e nihil fcire nili imu : 
nihil fciret.Intellexit.n.dodtrina illa nihil habere f fe certi: nihil 


uecimcc(ut putabant quidam )£imulauit ipfam dodtrina ut alios 
refelleretjfed uidit ex parte aliqua ueritatem:te{latuf<p efl etiam 
in iudicio:ficut traditur a Platone:^ nulla efTet Humana fapien 
tia.A.deododtrinamquacunipbilofopbigloriabantur cotem- 
pfit:deririt:abif cit : ut id ipfum pro fumma doctrina profitere£ 
q> nibil fcire didiciffe.Si ergo nulla efapietia buanamt Socrates 
docuitmt Plato tradidittapparct ee diuinam:nec ulli alii :quam 
deo ueritatisnocicia fubiacere.Deus igit nofcendusen quo folo 
ueritasefl.Illemundi parens dC conditor rerum; qui oculis non 





uidemrrmentcuix cernitur:cuius religio multis modis ipugnari 
folec:ab bis qui nec ueram fapientiam tenere pocuenintmecp 
giUjSC cflcftisarcaniconprebendererationem. 

dCadi^ Degradib^p quos ad ucritate afcedit:SCffl de ipisgfe 
dibus deliciant. i - - 

Am cum fine gradusmulti:p quos ad domiciliu ueritatis 
^ ** raf cedicmS eft 6cile cuilibet euebi ad fummu. Caligaribus 
eni ueritatis fulgore luminib^rquiftabilem greifum tenere non 
poflunc.Teuoluuntur in planum.Primus autem gradus eft intel 
Iigere&ll^religiones:^abiicere impios cultus humana manu 
.. febricatos.Secundus uero pcrrpiccreanimo:q>unus fit deus fu> 

mus:cuiuspoteftasacprouidenriacfFcceric aprincipio munduj 
^ dC gubernet in pofterum . T errius cognofeere minifterium eius 
ac nunciumtque l^auit in terra : quo docente liberati ab errore: 
quo implicati tenebamur:formari(^ad ueri dei cultu deiufticia 
Afferemus .Equibus ommbusgradib^Cut dixi) pronus eft lap 
fus QC &cilis ad ruinam:niri pedes incocuffa ftabilitate ftgantur. 
De primo gradu eos excu ri uidemus:qui cum &lia incelligant,tn 
uerumno inueniunKccteprif^tetrgnisfiagilibufcp fimulacbris 
non ad colendum fcdcumconferuntrquem ignorantifed mun-* 
di elementa nurantes:cflum ;terram;mare:folem:luna 5 J cf teraqj 
aftra uenerantur.Scd imperitiam horum iam coarguimus in fc' 
eundo diuinaruminftiturionura libro. De fecundo uero gradu 
eos dicimus cadere:qui cu feijriuntunum effe fummu deu : lide 
tu apBis irrberiri:6C 61fisaigum«aciombus capti:alic de unica 
illa maieftate fentiuttq ueritas babtt : g aut figura negant babere 
ulla deuraut ullo affeiht comoueri putant : fit omnis af^dtus 
imbecillita tisrquf in deo nulla eft. De tertio uero bi prf cipitant s 
qui cum fciant legatum deiteundemquediuimdCimorcalistem 
pb' c5dicorem:tamcn aut non accipiunt eum:autabter accipiunt 


dere ad oes fedtas coeperimus:quf ueritatem du diiputat pdide 
riat.Nucueroc5tra eosdifl*eremus;quide fecudo gradu lapfi: 
praua de iumo deo fwiuc. Aiut.n.gda.mcc gratificari cu gcg nec 
irafci:fedfccurum6Cgetum,immortabcarisfuf bonis perfirui. 


Alii uefo ira tolluc;gfain relinquut deomatura eni fuma uircuce 
prf ftante:6C no malefica ee debe. Ita o& pBi de ira confentiunt ; 
degra difcrepar.Sj uc ad ^pofita mam p ordine dcfcedac orato, 
huiufmodi fecieda nobis 6C excquada particio e : cu diuerU 6C 
repugnatia fine ira dC gfa. Aut ira tribueda e deotS^ gfa detrabe 
da:auc utrutp parit detrabendu. Aut ira demeda e;fiC gfa tribue 
da:aut neutrum detrahendum. Aliudampli^prfter bfcnibil po 
teftcaperenatura:utneceffefitin unoiftorumaliquouey:quod 
quf ritur inueniri.Confideremus fiingulamos ut ad latebras ueri 
tatis: ratio & ordo deducat. 


tfCapiculum.iii. QuodnuUusafleruitdeum irafdSC gratia 


non moueri. 


i? 


— Rimum illud nemo de deo dixittunqirafa eu tatumodo^ 
5Cgratianonmoueri.E{l:emdifc6ueniesdeo:uc eiufmo> 
di poteftate fit prfdicus:qua noceat SC obfittprodeflc uero ac be 
nefacere nequeat. Quf igit ratiotquf fpes falutis bominibuspro 
poficacft:fi malorum tantumodo au<itor eft deus iQuod li fic 
iam maieftas illauenerabilis non ad iudicis poteftatem : cui licet 
fei uareaclibcrare: fcd ad tortoris 6C carnificis officiu deducef . 
Cum aut uideamus non mo do mala efle in rebus bumams : fed 
eoam bonatutiep fi deus nonefi:auctorem efle alterum ncccfie e 
qui cotraria deo ficiatrdC det nobis bona .Si efi: quo nomine ap 
pellanduselCurnobisqmalefacic,notiorefi:gillegbenciSiaut 

nibil poteft efle prfter deum:abfurdum eft:6< uanu putare diui 
nam ptace:qua nibil e mai9;nibilmdi^noce;pdcfle no pofTelfiC 
ideo nemo exridctqui auderet id dicere: nec ratione habet: nec 
ullo mo p5t credi . Quod fi conuenic ; tranfeamus 6C ueritatem 
a bbi requir amus. 

^ Capinilum.iiii. Contra Epicurum difputat: qui n^t deuj 
irafci:gratificari:dC omnia prguideri. 

L Vod fequitur de fcbola Epicuri e: ficut ita in deo no efle 
*ia nec gratia qdem.Na cum putaret Epicurus alienum ee 
dcomahim iacere:quodexafFectu iracundif pleru^ nafcifiad 
cmiteietia beneficentia .'quoniam uidebat confequenseflc:utfi 
habeat ira deus:babeat 6C gratia .Ica<p ne illi uicium concederet ; 


etiam uirtutis fecit expertem. Ex boc,iquic,bcacus dC incorrupt^ 
cft:^ nibil curatmccp babet ipfe negociu:ne(^ alteri exbibet.Ue^ 
us igic no eft:fi nec niouet.-qcf e u uiuecismec facit aliqd ipof 
fibileb6i:qd’e^f u deiifi omnino nulla babetuolucateinullum 
actumuila deni <5 adminiftratioemiq deo dignafic.Ecq maior: 
SC q dignior adminiftratio deo aflignari poc : qmudi guberna 
cio:g cura uiuedu:maxime 9 generis buaniaaii oia terrena lubig 
dta funtl Qu? igit in deo pot efle beacicudoiC femg quietus dC 
imobilistorpeclSipcantibusfurduslSicolencibuscfCuslCluid 
tam dignum:cam proprium deo:qprouidentiaiScd£i nibil pro 
uidectamiCt omnem diuinitatem.Qui ergo totam uim itotam 
deo fubftantia tollic:quid aliud dicit nifi dcu omnino noncffcl 
Denicp Marcus Tullius^a Poffidonio di<itum^refert,id Epicuru 
fenCifle nullos deos ee:fed ea qup de di)s locutus fit: depcllendg 
inuidip caufa dixilTe-Icacp uerbis iUu deos relinqueretre aut ipfa 
toHerejquibus nullum mocummullum tribuit officium.Q_uod 
li ita e:quid deo fellaci^l Quod a lapiente 6C graui uiro debet ce 
alienum.Hic uero fi aliud fentit;SC aliud locutus eft : quid aliud 
appellandus eft q decf ptor:biiinguis:tnalus:et propterea ftult^l 
Sed non erat tam uerfutus Epicurus : ut feliendi ftudio loquere 
turicumedamfcripasad gtemam memoriam confignaret : fed 
ignorantia ueritatiserrauitJnducftus enim a principio,ueri fimi 
licudinc unius fententifmecclfario ineaquf fequebantur incur-- 
rit. Prima enim fentcntia fuitiiram in deum non couenire . Qd* 
cum illi uetum inexpugnabileuideretur: non poterat conlc-' 
quentia recufariiquia uno affedtu am putat io:etia cf terosaffect^ 
adimere deo neceflitas ipfe cogebat.Ita qui non irafcitur utique 
nec gratia commoueturiquod eft irf contrarium . lam ficno ira 
in eo nec gratia eftiuticpnec metusmec ticiamecmf rormec mi' 
fericordia. Vna eft enim ratio cuniitis afFecitibusmna comotio t 
quf in deum cadere non pot. Quod £i nullus afl^itus in deo eft: 
(pquicquid afFicicur.irabcciilum eft: ergo nec cura ullius rei nec 
prouidentia eft ineo.Hucufcp peruenit lapientis hominis difpa 
ratio jcftera quf fequuntur obticuit:fcilicetquia nec cura fit in eo 
nec prouidentia: ergo nec cogitationem aliquam :nec fenlum in 
eo cireullum:quo efficiturrut no fit omnino. Itacp cu gradatim 
defc^iilet:in excremo gradu c6ftitic:quiaccia papitiu uidebat. 



Sed gd pdeft reticuiflerac periculu diffiinukfTeiNeceiTicas illuj 
uel luitu cadere coegic.Dixic.n.qd’ noluit: q: argumetu fic ordi 
nauic:ut ad illud qd'euicabac necefTario deuenircc .Vides igitur 
quo pueniac ira iBlata;6C deo adepta.Deniq? aut null^ id credit : 
aut admodii pauci:6C gde fcelerati ac mali:g fperat peccatis Tuis 
fpunitate,Q.a fi 6C H fifu iuenit.*nec ira deo ee nec gratiam. V e 
niamusad illud quod tercio loco pofitumeft. 

l:Capitulum.t>. Contra ftoicos dicentes in deo fore gratiam 
fcd non iram. 

^«^iO^iftimancur floici:5C alii nonnuUialiquanto melius de di 

V^.-Asmnitatc fenfiflerqui aiunt gratiam in deo cire:iram nonee. 
Fauorabilis ac popularis oratio: non cadere in deum bac animi 
pufil!itacem:utabullofelffum pucet:quilgdinonpoteft:utqui 
«a illa 8C fancta maieilas concitctur:perturbetur:infaniac:quod 
eft terrenp feagilitatis.Iram cni commotione mentis eff^ac per/ 
turbationemrqu? fit a deo aliena.Quod fi hominem quoque g 
modo fic fapiens dC grauis:ira non deceac:fiquidemcum inani/ 
mum cuiufg incidit :ueluc ua tepefias tantos excitet fluctus; ut 
ftacum mentis immutecrardefeant oculi: os cremat : lingua titu/ 
bet:dencesconcrepenc:alceriusuultum maculec:nuc fufEifus ru> 
bortnunc pallor albefccns: quanto magis deum non deceat tam 
foeda mutatio i Et fi bomo qui habeat imperiumac potefiate la 
te noceat:g iram fanguinem &dit:urbes fuDuen3t:populos dele 
at:prouinciasad folitudine redigattquanto magis deu.g habeat 
totiusgeneris bumani 6C ipfius mundi poteflatem perdimru fii 
ifie uniuerla^credibile fic/i irafeeret i Abeffe igit ab co:ca magnu 
tam pniciofum mala oporcere.Ec fi abfit ab eo ira 8C concitatio, 
tp &C deformis 6C noxia e.mec cuig male6cic:nibil aliud fuperefi 
nifiutfitlenis:tranquillus:propicius:beneficusconferuacor.Ita 
enim demum 6C cois omnium pacer dC optim^:6C uere maxim? 
dici poceric.-qd^expetit diuina cflefiifcp natura. Na fi inter boies 
laudabile uidei prodefl’e,potiusgnocere:uiuiricareg occidere: 
faluareg perdere:nec immerito innocencu inter uirtuces numera 
tur:fiC qui hf cfecerit:diligif:prf fercur:ornacur: benedidtis om/ 
nibus uotitque celebratur . Deniqj ob merita 6C beneficia deo fi 
milIimusiudicacur:quancomagisipfum deum patrem diurnis 


pcrf^ifcpuirtutibusprfcellcntemjat^ab omni terrpna labe fu 
niOtum:dmmis6Ccfleftibus beneficiisomnegenus bommum 
^mcrcriiSpeciofeifta popularicer<^dicutur:6C multos illiciunt 
ad credcndum.Sed qui hfc fentiunctad ueritatem quidem ^pi^ 
accedunt:fed in parte labuntur:naturam rei parum cofiderates . 
Nam fi deus no irafeif impiis^fiC iniuftismec piosuticp luftofcp 
diligit.Ergo conftantior eft error illorum:qui 6C iram fimul 6C 
gfam toliuntJn rebus em diuerfis;aut in utrai^ partem moueri 
neceffeefiraut in neucram.Icacp quibonos diligit dC malos non 
oditmec bonos diligit,quia 8C diligere bonos, ex odio malorut 
uemt:6C malos odiflecx bonorum cbarita:te defcendit.Nei^ac- 
quiamctmtam fine odio mortis;quiappecitlucem:nifi quftene 
bras fugit. Adeo natura ifta conexa funt ; ut altej^ fine altero fieri 
nequ«t.Siquis dominus habens in fiimilia feruos :bonu acma-' 
lu:nonuticpaucambosodit:autambosbeneficiis fiCbonore 
fequitur:quod fi feciattSC iniquus SC ftulcuscft:fed bonum SC al 
loquif amice: 5C omatret domui acfemiliprfuifip omnibus reb^ 
pr^cittmalum uero maledidtis:uerbenljus:nuditace:fame:fici: 
compedibus punit:ut dC bic exemplo epteris fit ad non peccadu 
6C ille ad promerendumrut alios maus cobcrceattalios bonor^ 
uocet.Qui ergo diligit 6C oditrqui odit 3C diligit.Suteni g dp 
ligi debeaerfunt g odio baberi.Et ficut is g diligit,confert bona 
dC eos quos diligic:ita g odit irrogat mak bis quos o dio babet. 
Qd" argum^ ue:^e:diffolui nuUo padto pot.Vana ergo SC 
feUa e fnia eoytqui cu alte^ deo tribuanKaltey detrabuntrno mi 
nusg illorum qui utru*^ decrabuc.Sed illi(ut oftendim9)cx par 
te non errant:fcd id quod melius eft ex duobus retinet. Hi uerc^ 
quos ratio SC ueritas argumoitibuiusiducitt&lia omnino fma 
fufep pta^in maximum errorem cadunt.Noncnim fic oportebat 
eosargumentaritquiadeus nonirafcitur:ei^onecgra commo-* 
uccur:fed ita quia deus gratia moueturrergo SC irafcitur.Si enim 
certum SC indubicMum fiiilTet non irafei deuttuc ad illud alteru 
ueniri eflee neceffe.Cu aut magisfit ambiguu de ira pene mani-* 
feftum tdegfa^bfurdum cft,ex incerto, cercu uelle fubuertereteu 
Cc promptius de certis incerta firmare. 

Capitulum.w, Quod deus icafiitur. 



~F |v Ae funt de deo pbilofopboy fntp r aliud pterea nibil gfg 
i -^^ ixit.Qd* ii bpc q di<!ta fiictfelfa eedepbendimus: unum 
illud extcemii fugeftn quo folo pofTic ueritas inueniri:qd'apbi 
lofppbis nec fuLCf pcue unq:nec aliqn defeiurcofequesee^iralcic 
de^;quonia gfa c6mouec,Hf c cueda nobis dC aflereda iiuae : in 
eo eni fuma ors,6C cardo religiois pietarifc^ uerfat.Necp bonos 
ullus deberi p5t deo : fi nibil pilat colencimcc ullus met^ : fi non 
irafacurnon colenti, 

4j Cap.vii. QuodpBierrant.Et q’boresab aliis animatibus 
maxime differunt religionetquf hominis eil propria, 

^ rT^ P®’ ^^o^ciam ueriatis a radone ddTauc-' 
\^.jAcunc:ac<^ in errores inciderunt inextricabilesdd cm’m folj 
bis euenire;quod uiatoriuiam nefcienti;6C non fetenri le ignora 
re:ut uageturrdumpercundtari obuioserubefcic. Illud tamenul 


buscofquauit:qd' iaci 
unt quidam impeririatcp ipfis pecudibus fimiles:qui cuj uentri 
ac uoluptari fe uelint cradere;aiunc eadem ratione fe natos:q uni 
ucria qup fpirat:quod dici ab bominene&s eil. Quis enim tam 
indoftusutnefciat) Quis tam imprudensmtnon fentiat ineile 
aliquid in bomine diuiniiNondum uenio ad uirtutes animi 6C 
ingenii:quib^ bomini mani&fta cognito e.None ipii^ corporis 
flatus dC oris figura declaratmon ee cu mutis pecudib^ f quales l 
Illarum natura m bumuj pabulumcp proflrMa eftmcc habet qcq 
commune cum cflo quod non incuerur. Homo autem redto fta 
tu:ore fublimiad contemplationem mundi excitatus/onfert ci^ 
deo uultum:6C rationem ratio cognofcit : propterca nullum eft 
animal(ut ait Cicero}prf ter bominenKquod habeat aliquam no 
ticiam dci:folus emm fapieria iflrudt^ e:ut religione folus itelli 
git:dC bf c e hominis aC(^ mutoru uel prpcipua uel fola diflatia . 
Na cfcera qi^ uidenf bomini efTeproptiatSC fi non fune talia in 
mucisnanien fimilia uideri poflut-Propri^ boi fermo e: di 6C i 
illisqda fimiUtudo fermonis.Na5Cdinofcutmice fe uocib^rec 
cu irafeiif edunt fonii iutgio fiTe^iSC cu fe ex idiallo uidet grani 
ladi officiu uocedeclarat.No.bisqde uoceseo^ uidet icognite 



ficut illis fortafic noftr? cfed ipfis 5 fe itcUigutr^-ba funt-Dcni^ 

‘ oiaf&ccu:ccrcasuoces notas ex^muc:3b9babicu mras ofledat. 
Rifus quocp e b 5 i ^^us.*6C tn uidem^ 1 aliis aialib^ qda figna le 
ticif ;cu ad lufu geftiut:aures demulc&iridtu c6trabuc:£i:6celcfe 
naKoculos 1 lafciuu refoluut.Quid ta b6i:q to 6C ^uiden 
tiafiiruriiAt3futaialia:qlatibul'fuis diuerfos & pluces exitus 
padatmt fiqcfgiculu icidecit:fuga pateat obfeffistqifno fecer«; 
nifi leffet illis itelligraa 6C cogitatio . Alia ^uidrt 1 fcutu:^ :ut igen 
tem formicf £imsacemu coporcat :bycmis memores tetJtocp re 
ponutrutapesq patrif lblu:et certos noucre penates : uencurc<^ 
byemis memores f ftate labore experiuf:8C in mediu qlicarcp o 
nuntdogu e fi excg uelim:q a lingulis generib^ alaliu fieri ibleat- 
buanp folettif fimillima.Cid'11 boy omnia q aferibi boi folft>* 
mmJcisquoc^depbeditiimilitudorapparecfolacirerelfgione: 
cui^ in mucis uel brutis nec ueftigiii abqd':neculla fufpicio iueni 
ri poc.Religionis enl eft j>pa iufticia:q nullum aliud animal atti 
gic.Homo eni folus ipcrac:cf cera fibi cociliaca fuc. lufticif aute 
dei cultus alcribicur:quequi non fufeipie : bic a natura hominis 
alienusiuitt pecudum fub bumana fpecieuiuic .Cum uero a epee 
ris animalibus boc pene folodifferamus:q>foli omniu diurna j 
uim ptatemtp fencimusiin illis autem nullus Ot intelleAus dei 
certe illud fieri no p 5 t:ut in boc uel muta plus fapiantruci buma 
na natura defipiac:cu bomini ob lapiecia : SC cundba q up fpiranc 
6 C omnis reru natura (Bifdta fint-C^uare fi ratiotll uis hominis 
boc pcgcellic 8 C fuperac ederas animancesrq» folus noticia dei ca 
pit;apparetrdigionemnuilo modo polfediffolui. 

4 LCapitulum.>piii. Contra Epicurum religionem fubuertence 
Et religio fit habenda. 

O lfToluic aucrdigiotficredamusEpicuro illadicenti .Om 
nis enim per fe diuina natura necene e immortali guo ium 
ma cum pace fr^mrifemota a noftris oculis feiuncca<^ longc.Ia 
priuata dolore omniipriuata periculis.Ipla fuispoUes opibus : 
nil indigna noftri.Nec bene pro merids apiturmec cagicur ira . 
Q.uf cum dicit ucy aliquem cultum deo putat efle tribuendum: 
an euertic omne reiigionel Si enim deus cuiq boni cnbuic ; 




fi colentis obfcquio nullam gfa} refert: gd ta uanu ta ftulcum g 
templa ?difiate:facrificia face:dona cofecrctreftmiliare minue: 
ut nibil aflequamur? Ac eni natura exccUetem honorari oportet. 
Quis bonos deberi pot nibil curaci*fiC igcatol An aliqua roe ob 
ftridti effe poiTum^ ri;g nibil habeat comune nobifcuJDeu^igt 
Cicerq,fi talis eft :uc nulla gratia : nulla hominu cbaritate teneat, 
ualeat . Quid cni ^pri^ p6t mueniri:quid coteptius dici potuit 
indeui Valeacinquic:ideft abeaye recedatrquado prodmenul 
Ii poteft.Quod fi negociuj deus nec habet nec exbihet:cur eigo 
non delinquamusrquoticns hominum confeientiam &llere licc^ 
bit:ac leges publicas circuferiberei Vbicuncp nobis latendi occa 
fio arriferic:auferamus aliena;uel fine cruore liel etiam fanguine: 
fi prpter l^es nibil eft amplius quo colendum fit. Hf c dum fen 
tit Epicunis:rdigioncm fimditus delettqua fublata :confufio ac 
perturbatio uitf l equecur.Quod fi religio colli non poteftiuc cc 
fapientiam rccineamus:qua communis uita fit tucionquomodo 
religio ipfa fme metu teneri aut cuftodiri poteftlQuod em non 
metuicur:cotenitur:quodconc^cur:uti<^noncolitur.lcafit;ut 
religio 8C maiefias;^ bonor &C metus cofienc. Metus autem no 
eftiubi nullus irafcitur.Siue igitur gratia; deo,fiue ira fiue utyep 
dttraxeris:religionemtollinccefleeft:fineqiu uita hominum 
fhilcicia:fcelere:immanicace completur. Multum enim refrenat 
hoiesc6fcicntia:fi credamus nos in confpecitu dei umere:fi non 
cantum quf gerimus uideri defuper : fed etiam quf cogitamus r 
aut loquimur:audiri a deo putemus. At enim prodeft id credere 
ut quidam pucac:nd uericacis gcacia:fed utilitate:quoniam leges 
cofcienda punire no poflucmifi aligs defug terror Ipediat ad co 
bibeda peccata. Falfaeigic ois religio; dCdiuinicasnullae:led a 
uiris prudftib^ uniuerfa cofeita futtquo redti^ moceciuC^ uiua 
tur. Magna bfc 6C ama qua^pofuim^ aliena qftio c;fj cpnecefla 
rio incidittdebetquauis breuif attigi. 

C Cap.ix. Varias opiniones de mudi opificio fiCgubematoc 
enumerat. 

f ^YV m fmccntip pbilofopboy ,^oris tuoris dc^uidttiapo 
dubitatio: quin mundus a deo 6C 
rone^tciftrutftas;2Cr6eregerctur,Prim9omnm Pythagoras 



excitit temporibus Socratis qui fibi diceret no liquere : uty eflet 
aliqua diuinitas nec ne. Quf difputatio eius adeo impia;^ coii 
ueritacemSC religionem iudicataeftmt dC ipfuniatbenienfesex' 
pulerinc fuis finib^.-SC libros ciu^ concione)qbus bg c continC'^ 
banmr,cxufferint .De cuius fententia non eft opus dilpueare : qa 
nibil certi pronunciauic.Poft bfc Socrates 5^ auditor ei^ Plato: 

q de fcbola Platonis tanq riuuli diuerfas in partes ^fluxerut, 
ftoici et peripatbeticiun eadem fiiere fententia quaj^orcs.Poftea 
uero Epicurus deum quidem effe dixit : quia neceue fit, cfle ali- 
quid in mundo prfft^rSC eximium 8C beacum;prouidecia tn 
nuUam.Itacp mundu ipfum nec roneulla:nec arte: nec&brica in 
ftrudtu:fcd narura rey quibufda minutis feminibus et infecabi 
libus conglobatam.Quo qd repugnandi dici polTit n5 uideo. 
Etenim fi eft deus:udcp^puidens eft ut deus:nec aliter ei pot diui 
nitas actribui:nifi prgtcrita teneat: prf fentia fciat:& futura 
^fpiciat.Cum igit ^uidendamfuftulit:etia deum negauitefTe. 
Cum aut deu ee j>femis eft:6C ^uidenda fimul dfe conceffit. AI 
Cerum enim fine alcero:nec cfle prorfus nec intelligi poteft . V c 
rum bis poftea temporibus quious iam pbia defloruerat:excidt 
Atbenisquidam Diagoras; qui nuUu ee omnino deu diceret:ob 
eamtp nominatuseft Atbcus.Item Cyrfneus Theodorus 
ambo qui nibil noui poterant reperire;ommbus iam didtis &C i 
uentis malueru c cotra ueritate id negare;in quo priores uniuerfi 
fine ambiguitate confcnferanttbi funt qui tot ffculisttot igeniis 
aflertam ac <5 defenfam ^uidendam calumniad fut.Quid ergo 1 
Vtrum ne iftos minutos inertes pbilofopbos radoeran uero 
uericatcprfftanriumuirorumrefelIcmus:an potius utrocf i Sed 
properandu cftme longius a materia deuagetur oratio. 

«OpiT. Qcfmudi dei ^uidetia fit 6C gubernetur. 

C V i uolur diuina ^uidenda 6dtu efle mundum ;aut princi 

L Imp iis inter fe temere coeuntibus dicucelfeconcretumtauc re 
pente natura CJUitifle. Naturam uero (ut Straton ait) habere in fe 
uim gignendi dC uiuendi;fed eam nec fenfum bd?creullum:nec 
figuram : ut intelligamus omnia quafi fua fponte effegen^ta : 
nullo artifice nec autftore.Vcrucp uanu fiCimpoflibile rfepbqs/' 
qlemcjgnorantibusueritatcm:ucquiduis potius excogitentq 





id fenrirequodrodcpofcit.Primu minuta illa Tfniinaquorum 
tocurfu totu coilTc mudu loquut :ubi aut un Cnt qro iQuis illa 
uidit ungi Quis letitlQuis audiuit 1 An fol^ Leucippus oculos 
babuitlfol^ mCTelQui pfeAo lol^ omniucfc^ excors fuit; g 
ealoqret :q nec fger gfg deliraretnecdormies poflet fomniare . 

Quatuor demetjs coflare oia,pBi ueteres differebat . lUe noluit 
ne alienis ueftigiis uiderec Ififte :fed ipfoy elemeto^ alia uoluit 
ce ^mordia:q necuideri poffint neccagi:nec ulla corporis parte 
fentiri.T a minuta fut,igc:uc nulla fit acies ferri ta fBtirrqua fecari 
ac diuidipoflint: unde illis nomen impofuit atomorum. Sed 
occurrebat ei fi una effet omnibuseademcp naturamon poffft 
res efficere diuerfasitanta ueritatequatam uideamus ineffe mun 
do.Dixitergoleuiaeffe&afpera^ rotunda SCanguIata 6Cba^ 
mata.Qu3to meli^fiierat tacc:g f ufus ta miferabilesita fanes ba 
bere IfgualEt gde uereor ne no min^ delirareuideaf igbpc putet 
refellenda . Reipondeamus tamen uelut aliqua dicenti . Sileuia 
funt &C rotundarutiq} non poffunt inuicem ie apprebendereru t 
aliquod corpus efficiant : ut fi quis milium uelit in unam coau^ 
gmentationemconftringeredeuitudo ipfa granorumin mafTai 
coirenon finat. ACpera inquit 8C angulata funt bamataiut pof 
fint cobf rere.Diuidua ergo 6C fccabilia funt.Hamos eni neceffe 
cfe 6C angulos eminere:ut poffint amputaridta g» amputari ac di 
udli poteft:5< uideri poterit dC teneri.Hf qlgt^p une irrequietis 
motibus uolica t: 8C buc attp illuc feruturilicut puluens m inutias 
uidemus in folercum per feneftram radios ac lumen immiferit - 
Ex bis arbores dC berbp:6C fruges omnes oriunturrex bisanima 
lia dC aqua &C ignis dC uniuerfa gignunfe6C rurfus in eadem refol 
uuntur. Ferri bocpot gdiu de reb^ paruis agif : ex bisetia mud^ 
concrctusefl.Impleuit numerum perceptf infaniptnibil ulterius 
adiici pofTeifed inuenit tamen ille quid adderet. Quoniam oqi 
qui^infinitu emec pot gcg uacarecneceffe eft ergo innumerabiles ^ 

crTeraundos.Quf tantauisfueratatomoruputmolestaminp ’ 

f limabi les ex tam minutis conglobarent i Ac primum requiro q 
fit iftorum feminum uel ratio uforigolSi enim exiliis funt om 
nia:ipfa igitur unde cffe dicemus 1 Qup natura tantam copiam 
ad efficiendos mumerabiles mundos fubminiftrauit.Sed conce 
demusmt impune de mundis deliraucritede B loquamur in quo 

u z 


funi^tSCqueuidem^.Aitpiaexmdmiduiscorpufculisfieri.SiB 
icaefttnulla res unq fui generis femie idigerec rline ouis alires na 
fcerHtaut oua line parcu. Ice cftera uiuecia fine coitu tarbores &C 
q gignut ecerra^p^ femianS baberet:q nos quotidie tracitam.^ 
Sc ferim^.Cur ex fiaimtto feges nafcif rutius ex fegete fiume 
tulDeniqjfiacomoycoicio 6Cc6globat6efficecoia:eti aereum 
uerfa cocrefcerec^Si quide p iane atomi uolicac:cur fin terraifine 
radicib^ifine huorerfine fenuemo b^rbamo arbormo fruges ori 
riautgeneraripoflimciVndeapparec nibil ex atomis fieri:qnq 
dem unaquf cp res babet propriam certamcp nacuram:fuu femer 
fiiam legem ab exordio datam. Denicp Lucretius quafi oblicus 
acomoyquosafrecebatmt redargueret eos:qui dicunt ex nihilo 
fieri omnia:bis argumetis ufus eft:q contra ipm ualerent.Sic eru 
dixic.Na fi de nihilo fierent :ex oib^ reb^omnegenus nafcipof 
fetmil femine egerecJtepoftea . Nil igif fieri de niclo poffe fite 
du eft .Semine qn opuseft rebus^ quo qupcp creat^, Aeris in tene 
ras poir« proferrier auras. Quis hunc putet babuiffe cerebrum 
cum bfc diceretmec uiderec fibi effe contrariaJNibilenim p ato 
mos fieri exinde apparet:^ femlecuiufi^ rei certum eft: nifi for 
te ignis SC aqu? naturam ex atomis effe credemus . Quid du-- 
riffimi rigoris materif ifiiAuuebementiore collidantur ignis 
excucicutJNuinferroaucfiliceacomilatentQuisinclufit^ Aut 
curfuafponcenonemicanfiAutquomodofemina ignis inma^ 
^ teriafi'igidifrimapermanerepotucruntiOmitto filicemacfer^: 
orbem uirreu plenu aquf :fi tenueris in fole ; de lumine quod ab 
aqua refulget ignis accenditur, *eciami duriffimo fingore . Num 
etiam in aqua ^em. effe «edendum efl 1 Atqui de fole, ignis ne 
f {fate qdem accendi p6c;fi cw^inbalaueristuelfi uaporleuisali 
quid attigerit:aut cruflam marmoristauc laminam paulatim per 
minuciffimos rores aqua concrcfcic 1 Item de alitu cerrf aut ma/ 
risnebulaexiffittqupaucdifperfabumeficic quicquid texent: 
aut collega in arduos montes in fublime uento rapta fi ipatur in 
nubemratcp imbres maximos deijcit . Vbiergo dicimus liquo^ 
res natos effei Nu in uapore?Nu in alitu! Nu in uento! Acg nibil 
poteft confifierc;m eo quod nec tangit necuidetur. Quid ergo 
deafalibus loquonin quorum corporibus nihil fme ratione fin 
ordine : fine utilitate : fine fpecie figuratum uidemus! Adeo ut 



o 

I 


folcrtiffima 3C diligentiffima omniu parciu m^roruqj defeci 
ptio:arum aefortuna depeIUc.Sed putemus artus dC ofla 6C ner 
uos:6Cfangumedeatomispofl'ecocr€fce;Quidfcnfus;cogita'' 
tio:memoriangeniu;gb9feminib^coaugmentaripoflutif^nu 
tifTiniis,rgc.Sut g alia maioM.Quo igi£ IfecabilialDcnicp fi ex r 
uifibilib^ fint g uidttccuc igif nemo uidet J Sed fiue luifibilia q 
fiit 1 boie cofideretrfiue tat^bilia q ueniut fb afpeAu:r6e utratp 
coftare gsnouidetiQuo ecgofineronccoeunciapoirutaligd 
efficere ronalei Videm^ cni nibilce i oi mundo:quod non b^>c 
at in fc maxima] mirabilemcp rauonem. Qup cp fupea bominis 
fenfum SC ingenium eft:cui retitius g diuinp ^uidentig tribuens 
daeftiAnfifimulacbruboisdCftatua ratio ^atsfingitnpfum 
bominede fruftis temere concurrentibus fieri putabimus?Ecqd 
fimile ueritatis in fiAu:cu fummu SC excellens artificium : nibil 
aliud nifi umbram 6C excrema corporis liniamenupolTic imita 
rilNu potuit bumana folertia dare operi fuurauc motu aliquej: 
aucfenfumlOmitcoufumuidedi;audiedi:odoradi;cfteroru(p 
m^rorummel apparentium uellatentium mirabiles utilitates. 
Quis artifex potuit aut cor bominis aut uocetauc ipfem febrica 
re 6piencia.Q.uifg ne igif fanus exiftimatiqd’bomo roe & con 
filio fecere non poltit:idcocurfuacomoy paifim cobf rentium 
perfici potuiffe. Vides in q deliramenta inciderunc:cum uolu nc 
effectionem curamcp rerum deo dare.Concedam^ tamen bis:i«: 
ex atomis fiant:quf cerrg na fune : nu etia cfleftia ^ Deos aiunt iu' 
corruptos ftemos beatos effe;foliicp dant immunitatemme con 
curfu atomorum concreti effe uideantur.Si enim deosquocp ex 
illis cofticuilTent; diffipabiles fierentrieminibus aliquando refo> 
lutis:ac<p innaturam fua reuertentibus.Ergo fi eft aliquid q>ato 
mi none^erinc:cur no cf cera eodem modo intelligamus i Sed 
quf ro anteg mundum primordia iftagcnecarenctcur fibi di» ba^ 
bicaculum non f dificauerutluidclicct mfi atomi coiffentrcflu tp 
feciffencjadbuc dg per mediu in aere penderent. Quo igitur con 
filiotqua ratione deconfufo aceruo fe atomi congtegauei?unc:uc 
ex aliis inferiuscerrg conglobarenturtcflu defug tendermir; can 
tafideru uariecate diftiClumt nibil ung excogitari poflic ornati 
usiTata ergo g uideac SC talia pot exiftimare nullo eflfeCta ee co 
filiomuUa^uidetiamuUaronediuinatfed exacomis fubcilibus 

u 


exiguisconcreta ee cata miracula^None^digio fimile e:aut natu 
ce boieni,g hgc dicerct:aut exticiflejg crederent ut Democritu:g 
auditor ei^ fuicmel Epicuy i que uanicas ois de Leucippi fonte J3 
fluxiti At eni ficut alii dicutrna mudus effedt^ eft:q lelu dC figu 
ra carec.Hoc uero mlto eabfurdi^:£ina mudum fecit:c6filio SC 
roe fecerit necefle e.Is enl fecit aligdrq aut uolucate feciedi babet , 
aut fcientiam.Si caret feniu ac figura : quo poteft ab ea fieri, qd:* 
£iC fenfuni babeat 6Cfiguram:ni£i forte quis arbitretur, naturam 
animalium febneatam tam fubtilea no len cienti formari anima 
ri^potuiire;auciflamcflifpeciemcam ,puidenter ad utilitates 
uiuencium temperacamefao quo cafurfine conditore :fine artifi 
ce fubito extitifleiSiqdjinqt.eCiyfippusqd' efficiat : ea qup bo 
mo licet ronc fit prpditus fecere non poflitrid profrAo e maius 
fortius 6Cfepiencius bole: bomoautnon pot fecerecfleftia: 
ergo illud quod bocefficiat uel effecerit fuperat homine} arte c5 
filio:prudcntia:pote(fare.Quis igif poteft efle nifi dc^l Natura 
uero quam ucluti matrem clfe rerum putantt fi mentem nen ba-- 
bectnibil efficiat unq nibilmoliecur. V bi enim non eft cogitatio 
nec motus eft ullus nec efficatia.Si autem confilio utitur ad inci' 
piendu abquidiroc ad difponenduniiartead efficiendumruirm 
tead cofumadumrpoteftatead ruendum 6C continendum; cur 
natura potiusqdeusnominefi Aut fi concurfusacomorumiuel 
carens m&e natura^ea quf uidemus effecit ;quf ro cur fecere cpluj 
potuerittet urbem aut domu non potucritiCur montes mamio 
nsfeceriticolunasSCfimulacbranonfecericf Atqui non potue-- 
tant atomi etiam ad bpc efficienda concurrerciSi quide nulla po 
Ctionem relinquutjqua no experiar. Na de natura q mente non 
babeatmon eft mirandumigp bf cfecere oblita fic.Q.uid ergo eft f 
uricp deus cu inchoaret boc opusmudi;quo nibil poteft ciTemec 
dilpofitius ad ordmcrnecaptius ad utibtatem : nec omanus ad 
pulcbritudinemecmaiusad molerq fieri ab bomineno poterat 
fecit ipfcjin qb^ ecia bomine ipfum cui particula de fua lapietia 
dedit: 8C inftruxit cu rone:quatum fragibtas terrf na capiebatiut 
ipfe fibi cfEceretiquf in ufus fuoscffcnc necefraria.Si uero in bu 
tus mundi (ut ita dixerim) repubba^uUa prouidentiaeftiquf 
rcgacmullus dms qui adminiftrctmec omnino fenfus ullus i bac 
rerum natura pollet. V nde igitur mens bumana tam folersicam 



intelligens orta efTe credet iSi eni cornus bois ex buino fi<;tueft : 
un bo nomeaccf pici Anim^ ergo g upic:rector eft corporisrcui 
mebra obiequiif :tag regi 6C ipatoriiqnec afpicimeccopbedi po 
teftrno potuit ad bolej nifia lapiece na guenired j ficut oe corp^ 
mens dC anim^ gubemaedta 6C mudu de^.Nec.n.uerifimile eft: 
ut minora builia regime babeat:maiora 6C fuma no habeant. 
Deni<p.M.Cicero 1 tulcuknis 5C ic6folac6eaIoru,iqc . Nulla in 
terris origo inueniri poteft:nibil eft mquit,m animis mixtu at<p 
cocret u:auc quod ex terra natum att^ &<ftum efte uideatur: mbil 
ue bumidum:quod aut flabile aut igneum . Hiseni naturis nibil 
ineft quoduim memorif :mentis:cogitaciomsbabeat:quo &C p' 
terita teneat:6C futura prouideat:5C compleifti poffit prffentia : 
quf fola diuina funttnecenim inueniuntur unquam unde ad bo^ 
mine uenire poffint niCt a deo.Excfpcis igic duobus tribufueea 
luniatorib^ uanisrcu coftat diuina^uidraa mudu regi :£icuc 6C 
&dtuseft:necficquifqqui DiagorjTbeodoric^fententiam uel 
Leucippi inane comecii : uel Democriti Epigmepleuitatem prf ^ ‘ 

ferre audeat audtoritati:uel lUoru leptemprio:^:qui fune appella 
ti fapiences:uel Pytbagorf :uel Socratis;uel Placonis:cf teroru^ 
pbilofopboramtquiefTeprouidentiamiudicauerunt.Fallaigic 
eft 6C illa fententiatqua putant tetroris ac metus gratia Religione 
a lapientibus inftitutam : quo febomiftes imperiti a peccatis ab^ 
ftmerenc.Quodfiuecu!nlit:ergDdecifi^ab antiquis lapiencib? 
fumus. Qj. fi feliendi noftriratq} adeo totius generis bumani ca, 
comencati fune religionem:fapientes igic non tuerunctquia in fa 
piente non cadit mendaciu.Sed fi fuerit fapientesiquf canta 
licitasmencienditutno catumodo indoctos :fed Platone quo<^ 
ac Socrate feUerenc : ecPytbagoraj:Zenone; Ariftotele maxiay 
fe(ftaru j^ncipes tam fecile deluderent 1 Eft igitur diuina ^uiden 
tia(ut fenferut bi homines quos no!aui)cuius uiac poteftatc oia 
quf uidemus & fedta funt dC r^ntur.Nec eni tanta re^ magni 
tudo :taca difpoficio:cata m feruadis ordinibus^teporibufep c5 
ftanciaiauc oli pofuitfine puido artifice oriritaut conflare tot fe 
culis fincincokpotrarautiperpecuu gubernari fme perito aefi 
nerectorerquod ratio ipfa*echcat.Q.uicqd eft eniqcf habet ro 
nem :rone fit ortum neceffe eft. iMat io aut latciends lapi&i fcp na 
tuta:mbil aliud poteft effe q de^.Mudus aut quonia ea rationej 


babet qua 6C legiciiir 6C conftat;ergo a deo fatitus cfl: . Qd' fi eft 
conditor redtorq} mundi dcusrrecSte igic acuere religio confticu 
taeft.Au(itoricnircyparenticpc5i bonos, ucneratio<^ debetur. 

Cap.xi, Vtruuni^ dei an pluriudeo:^,puidetia mundus re 
gacurdC conflet. 

V onia coftitit de^uidctia :fcqt ut doceam^ uty ne mlto 
^^r ueecrededafit;anpoti^um^.Satis(ucopinor)docuimus 
ueT^edim^ { nfis iftitutiomb^rdcos mlfcos ee no pofle: q» diui 
nauisac ptas fi diftribuat i plures; diminuit uti^ & mor^ eft. 
Si uero mortalis noernec mmui nec diuidi pottde^ igic unus e: 
in quo uis & ptas cofumatainecminuipot nec augeri .Si aut £uc 
multi:du babet finguliptatisahgdjacnurainistfumaipa dcae^ 
fcitmec pocerut fing:uli babe totu:qd’ ecoecu pluribus.mnicuiqj 
tatu deeric;qcucfCcripoflidebut.No poffutigitr B mudo mul 
ti effe redtoresmec in una domo miti dni mec in naui una^mulci 
gubematoiesmec in armento aut grege4uces mlH; nec in uno re 
gimin^ulti r^es.Sed nec in cflum quidem multi foles cife po 
cuecuc:ljcut nec anim? plures in uno corpore: adeo in unitate na 
turauniuerfa confcndt.Quod fi mudu fpus icusalicrtocamcp i 
foiaper artus^Mens agiatmole:6C magno fe corpore mifcet: 
apparet teftimonio poccf unumeffe miidi babicatore,deum. Si 
quidem corpus omne:nili ab una meteincoli,regicp n5p6t:oem 
igif diuina poteftatenecefleefl in una ee:cui9 nutu 6C imperio re 
ganturoia:6C ideo cantus efl:uc ab bomineno poflitaut uerbis 
enarrari :auc fenfibus exdmari. V nde igitur ad bomines opinio 
multoi^deoypcrfuafionepcruebirurl Nimirum bi omnes qui 


tatquib^ humanam uita excoluerat.-immortale memoria cofecu 
tos:quis ignorati Nec tantu marestfed dC foeminas.Quod cum 
uemfliffimi grf cip fcripcorestquosilli theologos nucupat :tum 
etia roinani gcf cos fecuci et imitati^docec-^uo:^ peipue Eubeme 
rus^cnofterEnnius:qeoyomniunScales:c6iugia;pgenies:rpe'' 
ria rcsgeftas:obit^:fimulacbr^emoftat. Et fecut^ eos Tullius 
tertio de natura deoy libro dilToluit publicas religioncsifed ta^ 


coluntur ut dumoraines mcruticC ude primiiac maximi reges : 
fedeos aut ob uirtutemrquia profuerant bominu generi diuinis 
honoribus affed:os efle poft mortem ;aut ob beneficia dC inuen-' 



r lrr>^ 


]ne uera qua ignorabattnec ipfe nec alius quiiq potuit inducere . 
Adeo & ipfe ceftatus eftrfalfii quidem appareremeritatem tame 
latere. Vnna,inquic/amfacile uera inuenirepoffemjqfalfa con^ 
umcere.Q.uod qui de non diifiniulanter utacademicus ; fed ue/ 
reattp ex animi fmaj5roclamauic:<5pueritas buams fenfibus erui 
non pottquod affequiuoluit buana prouidentia:id affecutus e: 
ut falia detegeret. Ciuicquid enim fi^m fiCcomenticiumtquia 
nulla ratione lubnixum efttiacile difToluitur. Vnus eft igif prin 
ceps 3C origo re^jdeustficuc Plato m tbimf o et fenfic,6C docuit: 
cuius maieftatem tanta ee declarattut nec mentecoprebendi: nec 
lingua exprimi poffit.Idem tefiaf Hemiestque Cicero ait, in nu 
mero deo^ apud fgyptios baberi : eum icilicet^qui ob uirtutem 
mulcarum<^ artium fcienriam Trifmfgvftusnominatusrcterat 
nonmodoPlaconetuerumPyrbagoratfeptem^iUisfapientib^ 
longe antiquior. Apud Xenopbonre^ Socrates difputans: ai^r 
mam dei non oportere coquiri.Et Plato in legum libris. Quid 
omnino fit deus:non elTequfrendum ;quia nec inucniri polTit : 
necenarrariPytbagoras quoc^ unum deum confitetur dicens: i 
corporale ee m&em:q p oem re^ nam diffufa,6C ftenta tuitalem 
fen lu cudlis ^ntib^ tribuat. Andftbenes autem in pbyfico unuj 
effe naturalem deum dixic:quauisgentes:6C urbes^uos habeant 
populares.Eadem fere Anftotelescuj fuisperipatbeticis. Et Ze 
no cum fuis ftoicis.Logum efe enim fingulorum fententias exe 
quitlicec diuerfis nominibus fint abufi; ad unam tamen potefia 
tem: qup mundum regeret^concurrerunt . Sed tamen fummum 
deum cu SC pbilofopbi 6C poetf :6C ipfi deni(^,qui deos colunt 
ff pe &teanf:de cultu tamen SC honoribus eiu^nemo unq rcquifi 
uittnemo dilTeruittea fcilicet perfuafione: qua lemper bmeficuj 
incorruptum credentcsmec irafci eu cuig.mccuUo cultu mdigdx 
arbitranturtadeo religio effe non potmbi metus nullus eft. 

4[Cap.xii.Quodrcligio fit ,6C hominis fit. 

V nc quonia refpondimus impif quorudam deteftabilicp 
J f p rudenne uel poti^ ametif tredeamus ad ^oficum.Dixi' 
mus religione fiiblatarnec fapientiam teneri poile nec iufticiam: 
du diuinitatis uelleiit^ ; quo dif&rim^ a b?Iuis,in boie folo repi 
at iufiiciam : quanifi cupiditates nm deus qui filii non potefe ; 



cobercucrittlcelerateipiecp uiuerem^.Spectari ergo noftros 
adeo, no mo quo ad ucilitacecois uir? accmec;fjetia ad ueritate :<5 
rdigione iufticiacp detracftaruel ad ftulticia pccudu^amiffa rone 
deuoIuimur:urad beftia^unanitace uno uero apli^ : fiqdembe 
ftif fui generis aialib^parcuc.Ciuid erit hole truculeti^J Q_uid V 
miciustli dempto metufupiore:uim legu aut feUe^ocueric : auc 
c5tenere)Timorigitdeifol^:qcuftodicbominu,icfe/ocietate: 
P que uicaipia ruftinef;munit;gubemat . Is auc cimor^ufert :fi 
fuerit bomini perfualum:g> irf fit expers deus:que moucri 6C in 
dignan no modo cu iniufb fiiecic cois utiiitas:fed etiam r5 ipla 
dC ueritas pfuadec.Rurfusnobisad fugiora redeundum eft : uc 
quia docuimus a deo 6itu efle mudutdoceam^ quare fit cffecc^ 

C Cap.xip.Q^, oiatabonaqraalaboisgratiafiuJbafunt. 

J^^J^confideret aliquis uniuerfam mundi adminiftnMionem 
mtclligecprofeAo:queraficfentencia ftoicorum rqamnc^ 
noftn caufa mundum efle conftructutoia enim quibus conflat 
mundustad ucilitacem bominisaccomodaca 
fut.Ho igni ucic ad ufimi calefeciendi;6C luminis 6C coquedoru 
ciboru:ferri<p6bricandi:utif fontibus ad potu^rdC ad lauacbra 
flumimbus:ad agros irrigandos:terminandaf(pr^ones. Vti£ 
cerraad percipiendam fiaiguubercacemrcollibusad conferenda 
uincta:moncibusadufum arboru ac<p lignorum . Vticur mari 
no folu ad comertia et eopias ex longinquis regionib^ferendas: 
uerum etiam ad ubertate oisgenerispilcium.Qd’ fibiselemcn 
tis utituriquib^ eft^ximusmo cft dubiu quin 6C cf lo jquoniam 
6C cpleftium rerum officia ad ferolitatem terrf : ex qua uiuimus 
temperata funt,Sol irrequietis curlibus 6C fpaciis inpqualibf or 
besannuoscofiicit:6Caucori&diej>micadiaborem:autoccides 
noite fugiducit ad reqe:6C ciiabceffu logi^ ad meridie;tu accef 
fu^pius ad fepcetrionem.Hyemis 8C f flatis uicifljcudincs 6cicr 
uc 6C hibernis buoribus ac pruinis in ubertate terra pinguelcat : 
6C f ftiuis caloribusj ut uel herbidp fruges maturitate durentur : 
uel q fune in buidis inco<^ 6C frrueia(fla mitefcac.Luna quoque 
nodtumi temporisgubcmatrixrSC amiiliac recfpti luminis uici 
bus.meflrua Ipacia moderaf:dC cpcas,cenebris borretibus^nodes 



fulgorefuf claricatis illuftrat:utpftiuairinera 6 C expedicioes 6 ( 
opera fine labore ac moleftia cofici poffint. Sigdeni noctc^leues 
mdi^ftipulftnoctearidapratatodCTur.AftraetiacfcerauroiTu 
uel occaui fuo:certis ftationib^oportunicacK t^o:^ fuminiftrac. 
S 5 fiC nauigiisq min^errabudo curfu p Emefu nagetur, regimen 
pbec;cu ea rice gubernator obferuasad portu deftmati littorisp 
uebaf. Vecoy Ipirim attrabuf nubes:uc fau Ibrib^ irrigtt.-ut ui 
tes foetib^ ;arbufta pomis exuberet. Et hf c p orbe uicib^exbibe 
turme defit aliqniquo uica bominu fuftineaf . Vc enicf teras ani 
mantes cade terra nutrit : 6 C eiufde foetu etiam muta pafcuncur , 
Nu etia muto:^ caufa deus laborauitl Minime; quia fune ratonis 
expertia.Scd intdligimus & ipfa dC eodem modo in ufum bo 
minis a deo fadta;partim ad uefiitutpartim ad operis auxilia:uc 
claru fit diuinapuidOTa,rey SC copiay abudatia^omiuu uitam 
iftcuere atqiomareuoluifre:obea<p caufa 8 ( aere uolucribus: £C 
mare pifeibus; 6C terta quadrupedib^ impleuic. Sed academici 
contra ftoicos differentes folent qugrerercur fi deus omnia bo' 
minum caufa fecericieua mulca contraria 6 C inimica SC pefiifera 
nobis repeciancur:cam in mari g in terra.Q.uod ftoici ueritatem 
non rcfpiciences ineptiifime repuleruc. Aiut cni multa in gignen 
tibus;& in numero aialiumquoy lateat utilitas: fed etia pceffu 
tcmpoyinueniri:ficutiam plura, prioribus feo^^ncognitane-- 
ceiTitas 8C ufus muenCTic.Q_up tandem utibtas potefi in murib^ 
inb^is in ferpencibus reperirirqug homini molefia 8C pemitio 
& funtl An medicina in bis aliqua latetlQuf fi efi:inueniec aliqn. 
oepeaduerfus jnala:cum id illi querantur efleomnino malum . 
"Vipera ferunt exufta in cinere (5 dilaplamimederi eiufde befiif 
morfui.Quato melius fuerat eam prorfusnS efTctg remedium 
con fc ab ea ipfa defiderarilBraiius igitur ac uerius refpondere 
potuerunt in huc modu.Dc^ cu formaffecbominetueluti fimu^ 
lacbru fuutqd' erat opifidj fumutifpicauit ei fapietia fcluutola 
iperio ac ditioni fu? iubiugarettoibufi^ mundi commodis utc 
retunpropofuittameei Sebona SC malarquiafapientiam dedit: 
cui9 oisro in difeemendis malis ac bonis pofica efi.Non potefl 
cnimquifg eligere meliora SC fcire gd bonu fit : nifi fciat fimul 
reiicere ac uitare^? mala funt' luice fibi alterutru conexa funt : 
iic.fublaco alterutro ; ucrun^ fic colli neceffe . Propofitis igitur 


bonis malir<^ttum deinu opus fuu pagit fapietiatequide bonuj 
appecicadutilitatermalureiicitadfaluce.Ergoficutbonamnuc 
tabilia data fut boi fmi pqfTectfic 6C mala q cauetet.Nam fi 
malu nullu fit piculutnibil dcnicp qd’lf deceboietn poflitttoUit 
oisma lapirtif :nec erit boi neceiIaria.Pofitis enl tacumo in con 
fpeftu bonis:qd opus e cogitatoe:Itelle(ftu:fcra:r6e iQuocunc^ 
porrexerit manum : id nacurp aptu 6C comodufittut fi gs uelit 
apparatiflimam cocnam in&ntibus;g nodum fapiat apponere : 
uti^ id appetent fmgulirquo unuquencp aut impetus :aut femes 
aut etiam cafus aetraxcrit:6C quicquid fupferint;id illis erit utilc 
acialubre.Quid igitur nocebit eos, ficuti fut permanere:5( fem 
per in&ntesrac nefeios efle rerum^Si autem admifeeasud amara 
uel mutiliarud etiam uenenatatdccipiuntur uticp per ignorantiaj 
boni ac malimifi accedat bis lapientiajpcrquam habeat maloru 
rcieiitionembonorumque ddedtum. v idesergo magis prop^ 
mala, opus, bonis effe fapientia:quf nifi fiiiflenc propofita:ratio 
nale animal no efTemus.Quod fi bpc ratio ueracfttquani ftoyci 
pofuerunttdiiToluitur etiam argumentum illud Epicuri . Deus^ 
inquit, aut uult tollere mala SC non poceft:aut poteft et non uult: 
aut nc(^ uult ncv^ potedtaut dC uult 8C poteft.Si uult 6C no pot : 
im becillil .gOiqund in deum non cadit.Si poteft dC non uult iti' 
uidus;quod f que alienum eft a deo.Sinecp uuk neque poteft :£C 
inuidus 6C imbecillis eft:ideoquene<^ deus.Si &C uult & pStigd" 
folum deo couenit. V nde ergo funt mala! Aut cur illa no tollit 1 
Scioplerofcp pbilofopbo:^:qui,puidentiam defendunc:bocac 
gumento perturbari folere:6C inuitos pencadigimt deum nihil 
curate feteant:quod maxime qup rit Epicurus:fed nos ratione g 
fpcitatformidolofum boc argumentum facile difToluimus.De 
us enim poteft quicquid uult : 6C imbecillitas ud inuidia in deo 
nulla cft.Poteft igitur mala tollere:fed nonuultmecideo tamen 
inuidus.Iccirco enim non toUictquia lapientiam ficut 8C do' 
cui fimul tribuit:6C plus boni ac iocuditatis i fapietia e:g i malis 
moleftif .Sapietia etia fecitrut etia deu cognofcamus;6C g ea co^ 
gnitione imortalitate aiTequamurtquod e fumum bonu . Itacp 
nifi ptius malucognouerim^rnec boni^oterim^ agnoftere . Sj 
boc non uidic Epicurusrnccali^ quifqtu tollatur ttoUipa^ 

riter fapiendammwuUainbomineuircuttsremaneueftigiatcui^ 


3 


r Irf^ 


v5ifufdneda;etfugadamaIo^acetbitatepfiftic.Ita^pcexiguu 
copsdiun.yato:^maloy:maxtoccucro £(. nobis bono care 
reni^.Coftat igic oiappc bolem ppofita ;ta mala Retiam bona. 

C-Cap .xiio. Cur deus fecerit bominem. 

-EquiturCut oftendam)cur fecerit bominem ipfuj.de^tficuc 
munduppterbominemacbinamseftntaipfumppter fe 
tangdiuini templi antiftitem:fpectatore operu rerucp cfleftii^. 
Solus eft enimtq fenties capaxcp ronis intelligere pofTit deumrg, 
opera eiusadmirari,uirtucem,poteftac^ perfpicere. lairco em 
confilio tmente:prudentia inftruftus eft. Ideo folus prf ter cf tc^ 
ras animantes recJtus corporejac flatu factus efl:ut ad contempla 
tionem parentis fui excitatus effe uideatur.Ideo fermonem fol^ 
accfpittac linguam cogitationis interpretemmt enarrare maiefU 
tem domini fui poffit-Poflremo iccirco ei cun(ita fubif (fta £ut: 
ut fectori atq? artifici deo,efIec ipfe fubif (itus . Si ergo deus bo^ 
mine.fuum uoluiceffeculcoreddeocp illi tatu bonoris attribuit: 
ut re^ omniu dominareturruticp iuftiffimu effeHeum (uiddiq 
cu)q tata pftiteri^amare^dC bominerg fit nobifcum diuini iuris 
focietatecoiundtus.Necenifeseftcultoremdeua dei cultoreui 
olari. Vndeintelligif religionis ac iuftidf caufa_,efrcbominem 
figuratumicuius rei teflis eft Mar.Tu.i libris del^ib^ ita dices. 
Sed omniuq i dodto:!^ bominu difputatoneuerfanturtnibileft 
profecto pftabilius:q plane inteUigi nos ad iufliciam effe natos. 
Quod fi eft uerifTimumtde^ ergo uult oesbomines effe iuftos: 
ideft.d^d 5C bominecbaros baberc:deum fdlicet honorare tanq 
pattcm:bomine diligere uelut fiatrem.In bis enim duobus tota 
iufticia confiftit-Qui ei^o aut deum non agno fcit; aut homini 
nocetnniufte £C contra naturam fuam uiuic:6C boc modo abru 
pit inflitutum legem<^ diuinam. 


ra 4^CaD.x^'. Vndeadbominepeccataperueniant. 

cfortafreqrataliquis;unaeadbo mine peccata peruenent, 
ut qu? prauitas,diuini inftituti regulam ad peiora^detor^ 
teritmt cuj fitad iufticiam genitusjoga tn efficiat iniufla.Ia fupi 
iis explanaui fimul deu ppofuifTe bonu acmalu:fiC bonu qdem 
dilige;6Cmaluqd'huicrepugnatodifre:f}io malum permiCffc 




t 


ut 5C bonu cniicarat qd* alte:^ Cine altero (ficut {gpe docui)intcl 
ligim^ coftare no pofle.Denicp ipm mudu ex duob^ elemctis rc 
pugnatib^:6C luice copulatis eecocrcturigneo &C buidomec po^ 
tuiffe luce fierirnifi 6C tcnebr? fuiflettq: nec fupei^ pot ee fine ifc' 
ro:ncc ories fine occidecemec calidu fine frigido; nec molle fine 
duro.SicdCnosexduob^fquerepugnatib^copadifumusraTa 
SiC corpore;quoyalcey cflo alcribin^tenuee 6C rtracftabile:ake 
rutcrrg;(f copbelibile e. Alte^fioliduSCptemueftraltef fragile 
at£p mortale .Ergo alteri bonu adbpret;alterimalu. Alteri lux, 
uitaiiufricia:altecirenebrpjmors;iiufticia.Hicextiticiboibusna 
turp fuf deprauacio;ut eetneceiTe conftitui lege : qua poflert dC 
uicia,pbiberi:tt uirtutis officia tperari.Cu igit fint I reb^ buanis 
bona 6C mala;quo:^ roem declarauitneceffe eft ad utraqj partem 
moueri dea;5C ad gfam;cum iufta fieri uidet; 6C ad ira cu cernit 
iniufta.Sed occurrit nobis Epicurus ac dicit.Si eft in deo Ifticif 
affic'tusadgram;6C odiiadiraminecefte ebabeat rimorq 
libidine SCcupidicaceicfterofcpaffeiitusgfuntibecillitatisbua^ 
nf 1 Non eft neceffeut timeat qui irafcitiaut mgreat qui gaudet . 
Denicp iracudi minus timidi iunt;6C natura If ti minus mprcnr. 
Quici opuseft debumamsaffeiftib^ dicereiquib^fragilitasn^a 
fuccunbitlConfiderem^diuinanecefficate(noIocmnaturadice: 
<p deus nung creditur natu^Timoris affedtus babet in bomine 
materiamiin deo no babet.Homo qamultiscafibus periculifcp 
fubif<ituseft;metujt nequa uis maior exiftatiquf illum uerberet 
fpoliec;laccrec:a0.igat;interimat.Deas aut inque nec egeftasmec 
miuria;necdolornecmorscadic:cimerenullo pacto poteftrquia 
nibil eft quod ei uim poflit infrrre.Item libidinis ro in bomine 
manifefta eft.Nam quia fragilis 5C mortalis eft affictus; necefte 
fiiit alterum fexum;diuerfum<pc6fticui;cui^pimixtione foboles 
effici poftettad cotineda generifppecuitatem.Hpc aut libido in 
deo locum no babet ;<5 6i fragilitas: &C intericusab eo alienus e ; 
nec ulla eft apud eu foemia:cui^ poffic copulatione gauderernec 
fiicceffione indiget;qui femper fiiturus eft.Eadem de inuidia SC 
cupiditate dici poftuntiq certis manifeftifcp decaufis i botninej 
caduntnn deu nullo mo. At uero SC gfa:6C ira SC miferatio ba^ 
bentin deo materiam iredtec^ illis utitur^fumma iUa SC fingula 
rispoteftas^d rerum conferuationem. 


|fCap.x>bi. Q.ug matem fit in deo mxferationis:gff uel irf . 
^ f ricquifpia qu? fir ifta maceria . Primum accidentibus 

^ ‘^^m alisaffl.i^i boles ad deum pleru<^ confiigiut: miri^nt: • 
obfccrant xaedentes eu pofTe ab bis iniuriispropulfarc . nsbeu- 
igitur cam mifcrandimeccni ta imitise bominuqj coeptor , ut 
auxiliulaborantib^ deneget-Ite plurimi qb^ perfuafum efi deo 
placere iufiiciaxeucp.g fit dns ac parens omnium, uenerantur cuj 
peibus affiduis ac firequmbus uotis : dona 6C iacri fida offerunt 
nomen eiuslaudibus ,pfequuc:iuftisacbonis opibus demereri 
eu laborates.Ei^o eft,pp^ qtf de^5C poffit & debeat gratificari. 
Nam fi mbil eft tam coucnies deo:q beneficentiamibil autetam 
alienumrg ut fit ingratusmecclTe eut officiis optimo:^ landte^p 
uiuOTU proflet aliquid:ac uicem reddat tne fiibwt igrati culpam, 
q e etia bomini criminofa.Contraaut fimtalii ficinorofi nc' 
feruiquilibidinib^ oiapolluac:cfdib^ucxec:firaudet:rapiat:piu 
rentmecc6fanguineis:nec parentib^ parcatdeges 6C ipfum etiam 
deum n^ligat:babcc igif ira in deo materia.No eft enim fes euj, 
cutalia fieri uideat,no moueri;6C infurgere ad ultionem fcelera' 
to^SC peftiferosnoc&efip deleremt bonis oibus cofular. Adeo 
8C inipfo ira eft SCgratificario.Inania ergo SC filu reperiuntur 
argumenta: ul’eo:^quicu irafd deu uoluc: gratificari uolunt:qa 
ne boc quide fieri fine ira p5tniel eoru q nuJlu animu motu efic 
in deo putancEt funtaligaffe(it^:quinon cadunt in deum:ut 
libido:tiinor:auaricia:mfror;inuidia;omniprorPafFedtu^um 
uacare dixerut.His eni uacac:quia uidoy affeAus funt.Eos autej 
qui fiint uictutis:ideft ira inmalos:cbaritas in bonos:mifcratio 
in afftidlosrquonia diuina potcftatc funt digna:proprios fiC iu^ 
ftos &C ueros babec.Quf ^fedto nifi babeat buana uita turbabif, 
atep ad tanta cofufio ne deueniet ftatus rerunit contemptis fiipe-” 
rariftp legibus fola regnet audacia:ut nemo deni^ tutus efte pof 
fic:nifi qui uiribus prpualeat.Ita(p quafi comuni lurocinio terra 
omnis depopulabitur.Nuncucro quoniam dC mali pocnam:6C 
bonig^am: 6C afilidti opem fperant: 6C uirtutibus locusrfiC fce^ 
lera rariora funt. At em plerucp 6C fcelccatifoeliciorcs fut:& bo . 
ni miferioresrSC lufti ab iniuftis impune uexanf .Cofiderabim^ 
poftea cur ifta fiantJnterini de ira expliccm^an fit aliqua i deo: 
uitrum nibil curet omnino tnec mqueatut ad ea quf impie geru t. 


4i Capitulum.xvii. Quod deus adniiniftrat mundu: regit 
bominii g cofequcs irafcit . 

, Eus, inquit. Epicurus nibil curatmuUaj igitur babet ptatej . 

Curareeninecefreeft,euquibabetpoceftatem;uclfi babet 
6C no utif:q tata e negligcndi caulamc ei non dicam nofty gen^: 
fedetia mundus ipfefit uilis.Ideo inqt.incorrupt^eacbeatusrcp 
femper quietus. Cucergo adminiftratiocatarumrcrumceflicdi 
bfca deo negligacur:quf uidemus ronc fumma gubernari) Aut 
quietus effe quo poteft:qui uiuit 6C fentit ) Nam quies aut fom 
ni res eftjaut mortis :fed nec fomnus babet quietem . Nam cum 
foporati fumus:corpus quidem qefcit:animus aute irrequietus 
agitaturumagines fibi quas cemit,effingit:ut naturale fuum mo 
tum exerceat uarictate mforum : auocat<^ fc a fiiiis:dum mfl?ra 
facuretur:ac uigore capiat de quiece:qes igitur fempitema foli? 
mortis eft.Si aut mors deiinonattingic:deus igit nunq quietus 
cft.Dei uero adtio qug poteft efTe nifi mundi adminiftratio iSi 
uero mudi curam geric:carat igif bominu iiita de^.-acfinguloru 
a A9aiaducrtit:eof<^ lapientes ac bonos ee defiderac:bfc,eftuolu 
cas deitb^c diuina lex:qua qui feqturtqui obferuat deo tarus e(^. 
Neccfle eft igitur ut ira moucatur aduerfus eum:qui banc f terna 
diuinam^ legem aut uiolauerit:auc fpreuerit.Si nocet alicui de^ 
iam bonus non eft . Non exiguo falluntur errore: qui cenfuram 
fiue bumanam fiue diuinam^cerbitatis nomine^&mant : puta 
cesnocentcm dici oportercrqui nocentes afficit poena. Quod fi 
eft :nocences igitur leges bab^usrqu? peccantibus fupplicia lan 
xeruntrnpcttcs iudices,q fcelere coui^os^poena capitis afficiut . 
Quod fi et lex iufta eft:quf SC nocenti tribuit quod meretur :6C 
iudex integer ac bonus diciturxu malefi(fta uindicat-Bonorum 
enim filutemcuftoditqui malos pxuiit;e!go 6C deus cum malis 
obcft nocens non eft.Ipfeeft auc nocens:qui aut mocenri noca: 
aut nocenti parcit ut pluribus nocear. Libet quf rere ab bi^qui de 
um ficiunt imraobilcm.Siquis babeat rem ; domum, fimiliam 
ferui^ cius contemnentes patientiam dm,oniniaeius inuaferint 
ipfi bonis eiusfiuatur:ipfos fimilia eius bonotet:dominusaut 
contemnaturrab omnibus derideacrcdinquatnitrumne fapiens 
efte poftit :qui contumelias no uindicet:fuif<f rebuseos perfiui 
patiatur :]nquos babeacpoteftateml Qu^tanca in quoq poteft 


paciecia rcperirnli cn patientia noianda eft i6C no ftupor quide 
inimfibilis. f? fecile eft ferre c6teptu.Qmd fi fiat illa quf a Ci^ 
ceroncdicuntiEteniqufro figspatiamilias liberis fuis a leruo 
interfe(3:is:uxorc occiia:6C incela donioiiuppliciu de feruo nu 
gacetriniuiunmlericiutruis cletnesianmiiericors an inhuma 
nusidCcrudelimm^eeuideatiQd fi eiufinoi facinorib^ igno' 
fcere crudelitatis eflpoti^ q piecacismo eft ergo uircutis in deo 
ad ea quf iniuftefiut no comoueri.Na mudus tanq dei domus 
cft:5C boies tanq ferui:qbus fiiudubrio fit.norae ei^ qualis aut 
quata pati&a eft:ucbonorib^ luis cedatipraua SC iniqua fieri ui ^ 
deat^fiC no indignetfqd ^6u &C naturale eft;ei,cui peccata no pla^ 
cecnrafci ergo rois eftiauferunt eni deli;Jta:6C refrenat licraaiqd 
uci<^iufte fapiecer<jfic.Scdftoicin6uideruceire difaime rc^ 
dti;5Cpraui,eft€framiuftam6Ciniufta;fiC<5medelarein6 inue *■ 
niebancmolueriit eam penitus excidere.Penpathetici ucronoex 
cideda jf) temperada elTe dixeruttqbus in fexto libro inftitutio 
nu facis reipondim^.NeLciffe aut pbilofopbos q ratio effj irp: 
apparet ex diffinicionib^ eoriiquas Seneca enumerauic in libris 
quos de irac6poUiic.Ira emqt cupiditas ulcifcedg iniutif . Alt} 

Cut ait Poiridoni^)cupiditas puniediei^^quo te inique putes If — ^ 
lum.Q^uida icaditfinierut.Ira eft incitatio animi ad nocedu ei 
qui aucnocuicjautnoccreuoluit.Ariftotelis diffinitio a noftra 
nomulcuabeft.Aiteniira elfe cupiditate doloris refpodendi. 
Hfceftirade qua fuperi^dixim^rqugetiajmutisineftjnboie 
uero cobibedaeftme aliqd maximujsfiiiatp fiiroreibfcin deo 
effe non poticp illpfibilis eftiin bomieauc qt fragilis eft^uenif. 
Inurit enilpfio dolore:6C dolor 6cic ultionis cupiditat^. Vbi 
eft ergo ira aduerfus deliquetesiquputic^no eft cupiditas ul^ 
tionisicp no jjcedit iniuria^No dico de bis^ aduerfus leges pec 
catrqbus & fi iudex fine crinue irafci p5c: fmgam^ t n eu fedato ^ 
animo efte debercteu fubycic poenp nocw,(pleguj fit minifter 
no animi aut po teftatis fup .Sic enI uolut g iram conant eucUere . 
Sed de bis pociffimu dicoiqfunt noftrppoteftacisrut feruifibe 
ri:SCc6iuges;6( dilcipuliiquoscu delmqre uidem^iincicamur 
adcobercedu].Neceueeft eni omni bono.ac iufto difplicereq 
praua funt:6C cui mald difplicccimouef cu id fieri uideat.Ergo 
ilirgira^ ad uindmdta no «flffi lumusded ut difaplinaieruet; 


mores corrigat: licecia coprimat .Hf c cft ira iufta:quf iicut i bo 
mteneceiTariaeftadprauicaciscorre^oepricutiqsindco a quo 
adboininepuenicexepIu.Naficutinospoceftaci noftrf fubif- 
dtos cobcrcere debetn^:ica etia peccata uniuerfo%de^ cobercere 
deber:qd ucfaciatirafcatnccefTeeft.-cjnaturaleeftbono.ad alte-- 
rius peccata moueri SC incitari.Ergo difEnire dcbuerut. Ira eft 
mot^animiad coberceda peccata infurgetis.Na diffinitio Cice 
ronis.Iraeft libido ulcifcedi.-no mulcu a fupioribus diftat. Ira 
aut qua pofrum^:uel furore uel iracudia noiarerb^ c non in boie 
qdem deb« efle quf tota uiciofa effiira uero q ad correctoej ui 
cio:^ ptinec:nec b5i adimi debet^nec deo pot:q 2 &C utilis eft reb^ 
bu manisS C neceflaria. 

^Capitulu.xvii|,Quod fine ira pecata nqn corrigunt. 

Vid opuseftinquntira:cufinebocaffidtupeccatacorri-' 
,,r^gi poflunt! Atq nullus eft q peccante poflic uidere traglle. 
Poflit fortafleq I^ib^prffidet;^ fecin^no fub oculis eius ad-- 
mittit:moueri aiuerfus eu?,q poc innocens inueniri.Cun!^ de^ 
tedtu fecinus in luce ueneritriamnon ftia fed legum ienteua utit, 
pot cocedi ut fine ira faciat :babet oiim qd* fequat.Nos certi cu 
domi peccat anoftris.fiueidccmim^fiue fentimus : indignari 
necefle eft.Ipfe enim peccadafpeiAus indignus eft.Na g no mo 
uet omnino:aut probat delidta;quod eft turpius fiC iniufti^iaut 
moleftia caftigadi fugic:qua fedat^anim^fiC geta mensafpema^ 
tur ac renuit^iifi ftimulauerit.Qui aut comouetitamen intem^ 
peftiualeuicateuelffpi^gnecefleeftiueletia femper ignofcitiis 
plane 5C illoru uita perditiquoru audacia nutrit ad fecinora ma 
iora;6C fibiipfi ftema moleftia^ materiam fuminiftrat. V icio 
fa eft ergo in peccatis irp fuf cobibitio.Laudatur Arcbita taren> 
tinusiqui cu in agro corrupta effe oia comperiftetrmllici fui cui 
pam redatgues.Miferu te^inquit : que iam uerberib^ necaflem: 
nifiiratuseftem.Vnicuboc exemplum teperantip putant: fed 
audtoritatedudti/ionuidencgineptafiClocutus fueric,6C fece-- 
ric. Na ficut ait Plato,nemo prudens punit cp peccatu eft: fed ne 
peccet.ApparecgmalumjUitlapi& ^pofuerit, exemplum: fi eni 
tcnferinc ferui dominum fpuirccunon iralcif,fuum: tum pecca 
re cum irafcirur;n5 peccabiit utiqj ieuiter ne uerbcrent; Sed gtu; 




potuerunt gtauiflinie ut ftomacbuj cu bis incitent; atcp impune 
dilccdanc.Ego uero laudarem fi cu fiuflk irat^:dedifrec irf fug 
fpaciumt relidente p intemallii tpis animi timore;bd>eret mo-- 
du caftigatio.No ergo ^pter irg magnitudine donada eratpoe 
na:fed ciifFeteda,ne aut peccati maiore iufto dolore inureretiaut 
caftiganti fiirore.Nunc uero qug tandem gquitas : aut qug fapi^ 
entia eft:iu aliquis ob exiguu dolorem puniaturtaut maximum 
no puniat iQuod fi naturam reru caufalif didiciiTetmunq tam 
importuna continentia profiterer :ut nunq femus, iratu libi fiiif 
fedominugratularet.Namficutcorpusbumanu deus multis 
SC uarus fenfibus ad ulum uitg necefl^gs inftruxitific SC aio ua 
rios attribuit affecS^; qbus uitg ratio coftaret; utjibidine ^dc' 
dg gfafobqlis dedit : iic irajcobibendoy ca ddi<^to:i£. Veru bi 
qnelciuc fines bono:^ ac maloytficut libidine utunt ad corrup 
telas &ad uoluptateific iram 6C affedtu ad noceduidu bis quos 
odio babet iraicunf paribus autetia fuperiorib^. Hinc quoti 
dieadmaxima&cinoraprofilitibinc tragoedie fgpe nafcunc. 
Eft igit laudadus Arcbitasifi cu alicui ciui 6C pari.iacienti fibi L' 
iuna fuiflet iracus;coepiffet fe tn,6C patietia.furoris impetu mi' 
tigalTet.Hgc fui cobibitio gloriola eft;q copefcit aliqd immi' 
nensmagnumalufemoy aut filio:^:<jpeccaunocobercerepec 
catucft,EuadK cni ad maiusmalu g impunitatcm:bic noncobi 
benda ira:f^ ecia fi iacet excitanda eft.Quod aut de boie dicim^ 
id ecia de deo,q boiem Cmile fui fecit:omitto de figura dei dice 
reiqs ftoici negant baberc ulla forma deu.Et ingens alia nuceria 
nafcit fi eos coai^uereuelim^.De aio tin loquoriffliibiacet co' 
gitare:lapere;incelligete: ^uidereiprgftareiex oibus aut atalibus 
bo folus boc babec.Ergo ad dei fimilitudine fedtuseft. S3 ideo 
,pcedit inuiciutif de terrgna fragiiitacegmixtustnon id quod a 
deo fumpfit^incorruptu puru<^ icruatetnifi ab eodej deo iufli' 
cig prgcgpcis imbuatur. 

^ Capinflum.xix.Q^bomocxcorporeuicia:6Cex aia uirtu^ 
tes babeac: dC cu uelic de^boies bonos:eo^ uicgs irafcic. 


[1 




L j^^d quoniam compadtus eftCut diximus)eduobusaro6C 
corporeun altero uircutesiinaltero uiciacontincnt;6Cim 
pugnant le inuicem. Animi enim bona que fune in continendis 


libidinib^ concwt-ia lunt corpori:6C corporis boiu.quf lunc in 
omni genere uoluptatu^mimica fune aio.Sj fi uirt^aniiiii repu 
gnauerit uolupcacib^icaiqj copreileritterituere deo fimilis. V n 
deapparce aiaj bomis quf uircuce diuina capit no ee mortalem. 
Sj difcrime lUud eftrqd cu uirtus babcacamaritudine:6C fic dul 
cis illecebra uoluptatismincunt plurimi SC abftrabunc ad fuaui^ 
tate.Hi uerocp le corpori rcbufcpterrpnisaddixeruc premunt 
in terramec adeg poiiunt diuini numinis gratia : le uicio:^ la 
bibus ingnauerut.Qui aut deu fecutneiqj parentes, corporis de 
fideria c6tepferinc:6C uirtitte prpfereces uolupcatib^ mocetia iu 
fticiai^ feruauerinc:bos de^ ut fimiles recognofcit.Cu igic £an- 
«Jtiffimalegepofuerirtuclitcpuniuerfos innocetes ac benificos 
effejpoteftnenoirafcircu uidetcocaiilegefuatab«ciuirmte;ap 
peti uolupacei Quod fieftmudiadininiftrator/icut elTe de^ 
bee:n5 ud<f coc^c id qd eflm omni mudo uel maximu. Si eft 
^uidusut oportct)dpu cofulit utit^ generi buniano:quo fit ui^ 
ta noftra 6C copiofior melior 5C tutior.Si eft pacer ac de^uniuer 
foy :certe 6C uircutib^ bo minii dekvtac dC uio/s coniouer; ei^o 
dC iuftos ddigic impios odic.Odio.inqc.opus no eft: fcmel 
cni ftatuic bonis prfmid dC malispoena.Quod fialiqs iuftein 
noccnccp uiuacrfiCide nec colat nec curet oio(uc Ariftoteles cfte 
ri<ppbilofopbo:^)cedetne buicipunciQd' cu legi obteperaue^ 
ricnpm tn fprcueric^eigif aliqd jjpcerqd de^ poflicirafeitan^ 
fiducia integritatis aduerfus eu rebellanci:fi buicpot irafei J3pc 
fupbiaicur no magis pecc^ori q lege cuipo parit latore cocepfe 
riciludex peccatis ueniadaren p6t:<f uolutati feruit aliene.De9 
aut poc:<jeft legis fuf ipfedifcepcator SC iudex:qua cii poneret 
no ademit fibi oej ptaterfed habet ignofcendilicetiam. 
4rCapitulum.xx.Quodmaloru5 foclicitas irp dei non contra 
dicac.Et iit deuspatientiflimus. 

inquiet aliqs,6< quipecant fe 
pefoelic«lunc;6Cqpieuiuut fppemiier^Quiafiigiciui 
'"I 6 C abd icati libere uiuutidC qui fub ditciplina patris a ut dom ini 
} fun t ftri^i us 6C frugalius. V irtus enim per malafiC probaf 6C , 
\ conftatmiciaperuoluptatemtnec tamen ille qui peccat 
\ debet perpetuam impunitatem:<^ nulla eft perpetua foelicitas: 




, Ced fcilicct ultima Icmg.Expoitada dies bomini eft:dici^»ca 
tus Ante obitu nemotfupmmqj funera debetmc ait poetamon 
infuauis exit^eft g arguit foelicitateiSC nemo iudiciu dei poteft 
nccuiuusefEugcrenecmortu9.Habetenimpoteftatem6Cuiuos b 
prf cipitate de iummoiSC mortuos f ternis afficere cruciatibus. 
Immo.ingt fi irafcic de^ffiacim debuit uindicare;6C pro mento 
quecp punire. At em ii id 6cercc nemo fupefTec, Nullus eft cnij g 
nibil peccec;5C mulca funt quf ad pcccadu irritent: fcas: uiolen^ 
cia;egeftas:occafio:prfmiu.AdeofubifCtaeftpeccato,fiagilitas 
camisqua mdud fumus:ucmri buicnecefficad deusparcerec:ni 
mium ffircaffe pauci uiuerec: ^pter bac caufam patieifimus eft: 

iram fua c6tincc.Nam perfedta eft in eo uirrus; neceffe eft k 
patienciaquo(peiusefreperfedta:quf dCipfauirtus eft. Quam f 
multi ex peccatoribus, iuftipoftcrius effiet funt/x malis boni: 
ex improbis cotinentcs.Quam multi in prima f cate turpes : 6C 
omniuiudicio damnati:poftmodu tn laudabiles exdteruc: qd 
uci<p n5 fierpfi omne peccatu poena fequeretXcgcs publicema 
ni^os reos danant:led plurimi fune quo^ peccata occultant: 
plurimi g ddatore c6primut:aut pcibus.aut prg mio.plurimi g 
iudiciadudut per gratia uel potentia, Q^. fi eos omnes^gbuma 
nampoenaeffijgiuncrccnfuradiuinadamnaretreffetbomo aut 
rarus aut nullus in terra.Deni<p uel una illa caufa delendi generis 
bumaniiuiHeffepocuiflenq» homines concepto deo uiuo:ccr 
rfnis £ragilibuf<pfigmecis,bonorem diuinumcangcgleftib^ de 
ferut:adorances opera bumanis,digitislaborata.Cuqj illos de^ 
artifex orcfufalimi.ftatu redto figuratos:ad cotcmplatoem cfli 
6C nociaa dei excicaueric:cunure fe ad terra maluerut^pecudu^ 
modo.Humilis enij 6C curuus QC pronus efttg ab afpectu cfli 
deicp patris aduerfus terra qua calcare debuerat ideft de terra fi 
dta dC formata uenerant. In canta igit impietate bominu^tatiftp 
peccatisidaifegturpatientiadeimtfeipfi boies danantes: uitg 
prioris erroribus corriganc,Denicp 8C boni funt iufti<p muld: 

6C abigdtis cerrinis cultibus maieftate dei fingularis cognofeut. 

Sed cu maxima:6C utiliflima fit dei patientia;tn guisiero noxi 
ospunic-mee patitur longius procedere cum cos inemendabiles 
efle^enuderit. 

4^ Capi.xxi.Si deusirafcituncurbominemirafci probibuid 

X r* 



.N. 


S|^ V geft una 6C extrema qupftio.Na dixcrn: fortaflc 

adeo noirafci deumtut ecia in prfCfptis^boie; irafci uetet. 
PofTem dicere ira bomis re&f nanda fuerit:»^ iniufte ff pe ira 
fcicur: 6C prf fcncem babct motum:<p temporalis ne fie 

rec ea qup laciut per icam^dC humiles dC mediocres dC magni re^ 
ges,temperaridebuericiftiroreius6Cc6primimemttis impoffi 
bile aliquod inexpiabile facin^admitterec.De9 aut dC no ad prp^ 
fens iral'cic:6C qp ternus eft:perfeiilf <p mrtutis dC nunq nifi mc^ 
rito irafcit.Sed tamen non ita res fe l^bet.Nam-fi omnino pro 
bibeturirafcinpfequodamodoteprebenforopificijfuifiiiiret: 
qj in principio ira iecori hominis mdidiflettfiquide credif cau 
fambuius comocionisinbumorefellisc6tineri,Nonigitur in 
cocum prohibet irafci:<jisaf&dtus neceflario datus cft:ied pro 
bibet in iram pemianece.Ira cmm mortalium debet elTe morta^ 
lis; naj fi maneat:confimianc mimiciti? ad pnicicm fcmpitema. 
Denii? rurfus eum irafci quidcnitfed tamen non peccare prf cf-- 
pitmon uti<^ euellit ita radicitusifed temperauic; ut in ommca' 
(ligatione modu ac iufticia teneremus. Q.ui ergo irafci non iu^ 
bcc.-ipfe utiip irafcictg placari celerius prfc?pic:cft uticp ipfe pia 
abilis.EaenimprfCfpic:quf funciu(^6Crebus utilia comuni^ 
bus.Sed cp dixeram non effeiram dei teperalemificut hominis 
qui prffentanea commotione feruefcitmec 6dle regere (e poteft 
propter fragilitacem^nteliigere debemus;<p fitfcemus deus;ira 
quo^ eius inj temu manere:lcd rurfu (f uirtute fit maxima prf 
dinis:inpoteftacc habere iram fuamrnec ab ea regi:fed ipfum il 
lam qu&dmodu uelit mo deraritquod uticp no repugnat fupe^ 
riori.Nam fi prorfus immortalis fiiiiTct ira eius; nonefic fatif 
6ctioni;aut gratip poft delidlum locus:cum ipfe homines ante 
folis occafum reconciliari iubeat:fed ira diuina inj ternum ma^ 
nec aduerfus eos qui peccant ingtemum.It at^ deus no tbu re; no 
bo fliam o p;^ciofis muneribus;qug omnia funt corrupaBiTia; 
fj moru emendatoe^Iacat ; 6C qui pacare defmittira dei nwrta 
l em fic it.lccirco enim non ad prgfens noxium que^ punit; ut 
habeat Bomo refipifcendi fui &cult3iem. 

C Capituluni.xxu .Epilogus SC indudlio ^ctoritacum Sibyf 
If erxcbrff ad iiam dei probandum. 



Aec babui quf de ia. dei dicere.Donatc cbarillic:ut fcires 
^ J^uMdmodu refelleres cos^ dcu feciut immobile. Rcftat 
ut more Ciceronis utamur epilogo:ad poradu ftcut ille i tul^ 
lanis de morte differes fecit.lanos m boc oge ceftimonia 
L,‘- na»gb^credi poffit.adbibec^ebem^.mt illoy pfuaiioQ reuinca^ 
mus:g fine ira deueecrcdeccs.diffoluut oejrdigionc:fmeq(uc 
oftcdim9)aut imanitate beluis:auc ftulticia pccudib^adf qmur: 
In fola em religioe.i.in lummi notione lapientia eft. Propbecf 
uniuerfi diuino Ipu replecitnibil aliud g de gta dei erga iuHos: 
6C de ira ei^aduerlus ipios loquutiquo^ teliimoia nobis qdem 
latis fut:ue:^bisqmn6creduc:ilh q la pientia ca pillis 6C habitu 
ia^atirde quo^ di argumeus fuerat a nobis ref^edi. Sic enim 
pr^poHereagictut buanadiuinis tribuat audtoricate; cu potius 
bumais diuina debuenc.Q.u^ nuc iane omittam^me nibilapud 
;-A..-iniftosagam^:SC i&nicumacetia^edet.Eaigitqram^ceftimo-> 
niacqb^illi poffint aut crcderetaut certe non repugnare. Sibyllas 
plunmi 6C maximi auctores cradidcrut gi^coy: Ariftomc^: &C 
ApoUodor^Eritbrf^moftroy Varro dC Fgneftdla.Hi o& pi^ 
cipua SC nobile prc£ cf ceras Eritbrga fiiiffe comcmorat. Apollo 
dorus qde ut de aui SC populati liu gloriae J^fnellella uero ed 
atn Iratos eriebr^os a Cenatu ee miffos refertme bui^Sibyll^ car 
mina coma deportarHiSC ea cofules Curio dCO Aauius in capi 
tolio qd tuc erat curate Quinto Catulo reftitutu ponenda cura 
rec. Apud bac de lumo coditore reru deo buiulmoi uerfus repe 
nunc.a<p9opT6o’KTiSrHO' «i^ioo^meipctNajttHjToi^ oKctKOi 
IO- oiKctKOv 'T^pd^p^p«^Ue8^3ov«Alt£3dv toIct ^SKcocoioiaJKOi 
reXoAoNKoci eviidN trgfpcoN. i. incorruptibilis dC conditor 
ptemusinaerebabitas^bonisbonu^feresuullismulto maiore; 
mercedem.Iniuftis aut 6C malis iram 6C fiirorem excitas. Rur/ 
Cus alio loco enumeras:qbus maxime feci norib^incitet de^ hpc 
retulit. ^Eurg AEAcerptictcr ,«Kd4Jiou<r.«l»3avTi Adrpgvs; 
IloiXeuccttE ^vAetcOe.Kflrf e^o-Evoi2k.l'ccKKoiTHK siNcn.rivc-* 
®dvio£.Kccir<ip odeivaToer keXO' 
AttCSTcti 6o‘K€HajaaTpH.i.Uger<xleratasfligi6es:SCuiuo deo 
Ceruirabadulterio teablfineidCmaCculipmi^oe praua:^pria 
goiecatde; crea:6C ne occidas.His enim deus immoixalis ir^af, 
^ bpcagunt.lndignaiergoaduerCuspeccacore5. 


^Tcapitulu.xxiii.Auftoricatibusalianim Sibyllaruj iram dei 
probae. 

fi V* Eru(pplures(ucoftcndi)SibylIfado(Si(rimisamitorib^ 

^ ^'fuiffe eradunt :uni%ftimoniu ficis no fit ad c5fimianda 
(dOTtmtedim9}ucricate.Cum?fgdeuoluimna,gbusromanoy 
fifta coferipta fune in arcanis babcnt.Cfteray tn fere omniu li' 
belli:quo min^ in ufu iUnc.oibus no ueeanc.Ex quibus alia denu 
cias uniuerfisgetib^irara dei ob ipictate boniinuboc mo exor-- 
fieft.gpxo^^^«3‘opfw®'-^*f*'^«8‘ i-nlKdTJUi6H errret^ft ^ 0 ’' 
X«TO SIO’ aicoHct gsov . iiNHiietrct ^Epeo TrSen Trpd^flTcV ' 
erctffce koi -rrdAiv ov0peSTroiO'i.i. VeniCT irp magnp fug mudu, 
dei ^nudationes enarras omnib^ bominib^in urbibus j>pbctas. 
Alia quocp g indignatowii dei aduerfus iniuftostcatfeadi&ium 
priore ff culo fitftum effe dixit;uc malitia generis bumani exrin 
gueref.tfdUXtHviVecvTOO l-rroopcivtoio »£?o,Kai «vTedtri Trd 

Aso^ K«i attepcSiTOt (fiNa-TTcicn rH« KciAv/f'.£ docAeeo^ce KaT« 

KAtff-juoib p«rlKtoo‘.Exquo irafcetecflefti deo: ipfis duita' 
tes cubomib^cud:is:fi<terra^ mare cooperuit diluuio rupto. 
Simili modo deflagrationepofea futura uacicinata eft:qua rur 
fus impietas bominudeleat.Kcrf ttotsthk ogtKH esds Sox^ 
TUToioNovisx: «AAal^sia&pieeNTftrsHsctM «HepeSirebH.iA 
AodictTraffeEHVTrsarTrpHcrxioviTspWHTot.V nde ^ud Na^ 
fonedeloueitadidt.ElTcquoi^ inficis rcminiiidtafrore tep^ 
Quo mare^quo tell^corruptacft regia cpli A(leat:dC mudi moles 
operofilaboret. Q^cucfiatneceffceicubonorfiCcajIcMeifum 
mi apud homines incerierit.Eade tn^placari eu poenit&ia ficJto 
rUjSC fui emedatoe c5teftas bf caddidit.iAASAsgi jSiSf «&so3‘e 
p^oTOi Ah jufl As Trpdo* dpniN TroH-f oihn ctrdrn-f s OSov iis 
t«H.Oes ergo boistr^ercc uostne^ ad ira ducite dei^ magnuj 
Item paulopoft.oo KoAEOSt Tcvetosi Ae ttccAiH XdAoM l‘if« 
MircmTEO’ eoffg&ggtN tcIn «ojioh Ivi ^pgoi ««TKHffHTE. 
Nccppcrdctdtf aut parcet cuoes pietate ex mente percipiens. 
Deinde alia Sibylla:cfleftiu cerrpnorucp genitorem diligi opor 
tere denunciat:ne ad perdendos boxes: indignatio ei^ infuigat. 
iiK-n’O*r€e\;jtttt9gi'd’6gd(J‘a^5»T00' l^«TroAg(}‘£f 'irctH reNoir. 
««epcSiresiH UioTOVKetiqivAovttvtttAeSvAsiretp Ipocv rsvH 
THpafitdv 0*0^65« <n£Nio'vT*.ideftNcforceiratus incorrup-' 


tibilis deus omne genus bumanu pcrdatmica tribuat iprobam. 
OpoLtet eni genitore deu amaritgplen^efl dC (apies.Ex bis ap^ 
paret uanas elTeroes om; pbilofopboyrg deu putant fine ira 5C 
inter cf teras laudes ci^id ponut:qd eft cotra ipam maicftate.Re 
gnu boc imperiucp terrfnu nifi mct^cuftodut foluif. Aufer ira 
regi no mo nemo parebit dj etia defeftigio prfcipitabit: immo 
uero cuilibet bumili eripe bucaffeiilu.Q^uiseium no fpoliabiti 
Quis no deridcbitiQuis no afSciet iniunaJIta nec indumenta 
necfedesnecuidtu poterit baberc:aiusqcgd babucrit deripietis 
bus:ne du putcm^cfleftisiperii maicftate fine ira 6C metu polTe 
cofiftere. Apollo Mileliusde iudgoy rdigioecofulc^Kfponfo 
bocindidit.til^CjedH KonrgvKTHp«TrpdTrdvT®« 

ovtpeUiCTan taxi tsia^fteci «SoptmoV a At' dccAaoCct T«pTdpJs 
oi T6 junJXo»^KW Adi juovscp «TTo^piTTeotn.Rcge aut SC ges 
nitore omniu ante oia que terra cotremifcit:cplu<p 6C mare 3C la 
tebrc tartaref SC demones abborrefcut.Si ta lenis eft gpbilofo 
pbi uolut:quo ad nutu eius no mo dpmones SC minillri tand^ 
poteftatistfjctis^cplu SC terra:SC re:^ natura ois contremifcit. Si 
ounuU^alteri leruit nifi coadt^ loinc igif iperiu metu coftatmie 
tus aut p ira.Naj fi no moueat qs aduerfus parere nolente: nec 
cogipotetitadobfequm.Cdfu]at unufqfc^af&dhisfuosria in 
celliget nemine effe fine iratdC caftigatoe imperio fbiugari. Vbi 
ergo ira no fiicrit imperiu quoep non erit.Deus aut babet imperi 
umcrgo SC iram qua confiatiimpfriumbabeatneceffeeft. 

<[Cip •xxiiij.Cocludit deuamadu:ueredu:bonorificadu: me 
tuendum. 

Q Vapropternemouaniloquetia pbilofopbo:^ inductus: 

adcontcraptumfedeierudiatrquodeft maximum nefes. 
Dcberdufi buc omnes SC amare pater eft:8C uereri domin^; 
SC honorificare q'bcnefic^:6C metuere qtfeuer^: utra<^ pcrfona 
in eo umerabilis.Quis falua pietate non diligat animp iup pare 
teml Aut gsimpime contemnat eum:q reni dominator baoeac 
in omnes ueramdC ftcmaj poteftat€mlSipatrec5fideres:ortu 
nobisad luce qua firuimur luminifiratTp illu uiuimus:p illum 
in bofpitium buius mundi intrauim^. Si deum cogites: ille nos 
innumerabilib^ copiis alit:ille fuftctat:in bui^ domo habitam^ 





.H. 


•r 


buius &milia fumus; 6f fi minus obfequens § decebat: minufcp 
officiofa § dnijSC paretis immortalia merita pofccbatJtn pluri 
mum proucit ad uenia cdfequeda:fi cultu eius nodonecp cenca 
mus;fiabifitis bumilib^terrfniCcptamrebusg bonis cfleftiaj 
6C diuina fempitema medicemur.Q.uod ut 6cere p offum ^ dc^ 
nobis fequed'^ eft;deus adoradusiqm ineo eft materia rcru; 
ratio uirtutu:6f fons bonoy.Quid eni deo aut potaia mai^ e: 
aut roe pfe<n:i9;aut claritateluculetiuslQ.uod qm nos ad lapien 
tia gcnuit;ad iuftiaa ^creauit: no eft 6s bomin^reliito deo/ fe 
fus ac uit? dacore,tercf nisfiragilibufep &mulari:aut quf redis te 
poralib^ bonis inbgrctdab innocetia 6C pietate difcedere.Non 
fecidc beatu uiciol? ac mortiferf uoluptatesmo opulraa libidi" 
niincicatrixtno manis ambitiotno caduci bonores;quib^iIlaq^ 
acus anim^ buman^;6C corpori macipac^ f terna morte danatur; 
fed ibla innoc^iarfola iui^icia:cui^l^itima SC digna merces eil 
immomlitastqua ftatuitaprincipiodeusfanftisSCkorrupcis 
metib®:quf fe a uicijs SC ab omni labe cerrf na integras inuiola/ 
cafp c5ieruac.Hui9prf mu cf Icftis ac fempitemi gdeepseffe no 
poffunc;q fraudibus:rapinis:circufcripcionibfc6icientia fuam 
pollucruc:qui^ iniurus bominu ne&rus comilfis meluibiles li^ 
bi maculas immifetuc.Proindeuniuerfos oportet glapietcstq 
boniles merito dici uoluc:&agiliaconcmere;cerr^ calcare: bu 
milia defpiare:ucpoifinc cu deo beacifOma n^ficudine copu 
Ud. Atiferaf impietas dil’cordif,diitdifioncf«:p turbuletf aepe^ 
ftifetf fopianf rquibus buman? focictates 6C publici foedens di 
ainac6iun(itio irrupit;dirimic:diflipat.Quantu poflum^ bo 
ni ac benefici effe medicemurifi qd nobis opu:fi qd fuppedt co 
pia:^n6 uoluptad uni^tf^ mulcocu 3 i^uu impardaf. V olupeas 
eni tam morcilis ed qcorpus cui exhibet minifieriu. lufticiaue 
to dC beneficentia tam immortales q mens 6C aiaiqup bonis ope 
tibus fimilitudine dei afieqf .Sic nobis de^no in cempbs: fed m 
ebrde nro confccrat^. Deftrudtibilia £ut oia qu? manu fiutimu 
dem^ boc tcmplu quod no fumomo puluerciled maliscogitad 
onibusfordidaftquod no cereis ardmdb^:fedclancaceacluce 
fapiraf illuminat. In quo la deuj femg crediderim^ee prffcnce 
eiusdiuinicacispoc^^icauiuein^:uc5c^piciu femp babeam^, 
&C nunq uereamur iratum. 



.CoeIw .I-a(itanttj firmiani ad demetrianuj de opificio dei 
feu formatione hominis. 

ProbemialeCa.adDemecrianuinquonarrat cur hoc opusaC 
fumpfic; 

Vamminimefimgetus.SCinfumniis neceffica- 
cit»uscxboclibdlopoterisexiftimare:que adce, 
rudib^pene uerbis ^ut ingeny mediocritas tulit, 
Demetrianegfcripli:ut 6C quotidiana ftudium 
m eunoices 6C no deeffq tibi prfcpptor etia nua 
fedboncmom rei:meliorifcp dodrrinp.Nam £i te in litteris ni 
bil aliud g linguam inftruentibf auditorem latis ftraiuum 'prf 
buifti:gto magis in bis ucris ad uitam ptinCTib^docilior eflie 
debdjisiapudquenucprofiteornuilameneceffitate uel rei ud 
tpis impediri.*quo minios aliqd excuda:quo pbilofopbi noftrp 
f^f,qua tuemur.inftrudtiores do Aiorcfcp in pofteru ^:guis f“ 


nucmeaudiac.caftigentcp uulgo :q>alitcr^gfapietib9couenitjUi 
uac,6C uicia fub obtemnois cdtt:gbusauc mederi oportuic;aut 
ea prorfios efFugcremt beatuatcp incorrupm fapiencip nome: ui 
ta ipla cuprg cgptis cogruete prg fta¥ent.Ego tn ut nos ipfos fii* 
cftcros inftrua;nulla labore recufo:neq3 eiu poiTu^ obliuifci 


mei:tu prffertimcu maxime opus fit mcminiffeific ne tu gdej 
tui.utfpero 6Copco.NalicatepubIicprei necefficisa ueris 
iuftis operibus auertat:tn fieri no poteft:qumfubindemcf Ium 
afpiciat mens fibi cofcia reCti.Ego gdemlf tor:omnia cibi^qup 
^ bonis baben^profpcre fluereil) ita, fi nibil de ftatu metis im' 
mutet. Vereor enim nepaulatimeofuetudo 6<iocuditas ean^ 
reru(ficuc fieri folet) inanima tuurepat.Ideocp te moneo;6C re 
petes iteru iteru»^ monebo :ne obledUmeta ifta terrg,j3 magnis 
ac ucris bonis habere ce credas:q funt no tm lallacia dubiatue^ 
ru ctia infidiofatif dulcia,Nam dC ille colludtator SC aduerfaii 


us nofter fcis q fit afhit^: 5C ide ipfe uiolftus ficuci nuc uidem? 
Is hf c omniaqup illicere pofTunc pro laqueis babet : 6d quidem 
tainfubdlib^mt oculos mentis effugianernepoffint bominis,p 
uifioneuitari.Sumaergo prudentia eftpedetentim ire.-quonia 
n trobi cp ialcus infidet;6C offenfacula pedib^ latenter opponit. 
Itaj^restuas^priasingbus nucagis fuadeo:utpro nwuirtut^ 





aut concenas fi poccsraut non magnopere mireris.Menienco di 
ucri parentis tui:6C in qua ciuiate nomen dederis: 5C cuius ordi 
nis fueris. Inteliigis ^fe<Jto gd loquar. Nec eni ce fugbigarguo: 
cuius in te ne fufpicio^gd ullaeft:fed ea quf dico ad mente refe- 
renda fune no ad corpus:cuius ois ratio ideo compaca eiltucani 
motang dnoferuiacdC regat nutu cius.Vas cftenij quodamo 
fi(itilequo ammus:idcft bomo ipfc uerus cotinet ; 6C quidenon 
a Prometheo fidtu}(uc poecf loquunf) fed a fummo illo rerum ! 
conditoreacactifice deoicuiusdiuinamprouidentiaperfciitif' 
fimamcp uirtuce nec fenfu c6prebedere:nec uerbo enarrare pof- 
fibilc cft.Tecabo cn quonia co rporis 6C animi &iita mentio eft: 
utriuftp rationcm,gcum pufillitas intelligenti? mep peruidet,ex 
plicareigd officium hac de caula maxime fufeipiendu puto: qd 
Marcus T ullius uir ingenu fingularis in quarto de republica li^ 
bro cu id fecere tfeaflecmibil prorfus effccitrmaccm late paten^ 
tem anguftis finibustccminauicrleuiter fummaqupcp decerpes. 
Ac ne ulla effet excufetioicur eum locum no fuerit executus.ipli 
tcftatuseftinccuoluntatelibidcfiiiffeneccuram. In libro enim 
de luibus primo:cu idem fummacim ftringeret fic ait.Huc 

locu) fetis (ut mibiuidcf) in bis libris quosiegitiis.expreflitSci 
pio.Pofteacammin libro dcnamradeoru fecundo; boc idem 
latius exequi conatus.Sed quonia nec ibi quidem fetis expreffic^ 
aggrediar boemunus 6C iiunanubi^udaAer explicandu: bo 
mo difertifllmus pene omiCi intadhim . Foriitan repteben' 
das ($ in rebus obfcurfeconer aliquid difputare;cum uideas tan 
ta temeritate boles exckifTetqui uulgo pbdofopbi nominantur: 
ut ea qup obfcura prorfus ate^ abdira deus efreuoluit.fcrutaren 
cur:ac naturam reru cplcftium tcrrpnarucp coquircra:gup a no^ 
bis longe remotp,ne;^ oculis contredtari:ne<^ tangi manu : nc(^ 
geipi f^ibus po£runt.Et tamen dcillaru omniii radone fic di 
ipucanc:uc,ea qupafferuc^^baca 6C cognita mdereudinc. Quid 
eli tandem cur nobis inuidiofumgfg putet: fi radonem corpo 
risnoftri infpicete 6C contemplari uclimusiQup plane obfcura 
n5eft;^cxipfismcbroyofficus,6C uGbus pardu lingularum, 
quanta ui prouidenti? g% fedtus fit mtelligete nobis licet. 

^J^apiculu.u.qup dc^ bomini:6f quf epteris animalib^ dedit. 



Eidic eni homini accifex ille nofter ac pares de^ ieniu} ac<^ 
^ toey. ucexeoappacerecnosabeociTe generatos:( 5 ipfein 
celligencia : ipfe fentiisac rado eft . Cgceris aniinantibus quoni 
am rationalem iftam uitam non accribuictquemadmodu came 
uita coram cudorelTec.anteprouidit. Omnes enifuis ex fe pelli 
bus texictquo fecilius pofTent uimprainaru,ac frigora iuftinere. 
Singulisautemgeneribus ad propulfandos impetus externos 
fua^priamunimecacofticuitmtaut naturalibus telis rcpugn^ 
fordoribusiaut quf funt imbecilliora fubtcabat ie periculis, per 
nicitate fiigiendiiaut quf fimul 6C uiribus SC cderitate indiget: 

“ - aftu fe protegat ;aut latibulis fepiant.Itacp alia eoy uel plumis Ic 
uibus in fublime fufpenla funt:uel fufEdta ungulismeliflrudta 
comibus;qbufda 5 in orcarma funt dentes:aut in^c dibus adun 
ci unguesmuUicp munimenta ad tutela fui deeft. bi qua ueto in 
prf da) maioribus cedunt: ne tn flirps cord funditus interiret: 
aut in ea funt relegata regione ubi imiora effcno poffunttaut ac 
Cfperutuberegeneradi6cultate:ut6Cbeftiis qug langninealuc 
uidtus fuppctertt ex illis:6C illatam tamen cladem ad conferuaci 
one) generis multitudo ipfa fuperaret .Homine autem ratione 
concefra,6C uirtute fentiendiatcp eloquendi dataieoru quf cfte^ 
ris animdibus attributa funtifecit cxpcrttmiquia fapientia red'- 
derepoteratquf illi naturf conditio den^llet:ftacuit nudum 
&C inermetquia 6C ingenio poterat armari: ratione uefdri.Ea 
uero ipfaquf mutis data.fiC bomini denegata funt : g mirabili^ 
homini ad pulchritudinem 6ciac, exprimi non pot.Nam fi ho 
mini ferinos dentes aut comua:auc ui^es: aut ungulas: aut cau 
dam:3utuar« coloris pilos addidifla:gsnonfentiatqturpe 
animal e{retfuturu):ficucmuca,fi nuda & inermia fingerenturl 
Quibus fi detrahas uel naturale fui corporis uefte:uel ea qb^ ex 
fearmanf :nec fpeciofa poterat e{re,nec cuta:uc mirabiliter, fi uti 
litatcm cogites, mftru<fta:fi fpeciq:ornatauideant.Adco miro 
modo cofentic utilitas cum decore:bominem uero que) ptemu; 
animal accp immortale fingebatino forinfecus ut cftera:fcd inte 
riusarmauit:necmunimentueiusincorpore:fedin aio pofuit: 
quoniam fupuacuu. fiiit,cu illi quod erat maximu tribuilT)^ cor 
porabbus eu tegete munimras:cu prf ferdm pulchritudine hu^ 
mani corporisimpedirent. 


iT Capi.iy.Cotra Epicutos difputac.qui opeta naturf danabat: 
ptpcipue^ bo cp teris animatibus imbecillior oriatur. 

’ W TNde ego,pbilofopboy,q Epicuru fequunf jamraa foleo 
^J^^^nirariq naturp opa reprebroer^mt oftedat nulla j>uide 
tia inftrudtu cffe ac regi mudurf} origine rcru infecabilib^ac fo 
lidis corporib^aflignat:quoy fortuitis concurfioib^: uniuerfa 
naicant ^natafint.Prpcerfaqupadipfummuduuicio d3t:m , 
quo ridicule ifaniucdd fumo^qd ad re de qua nuc agim^gtinet. 
Quemnt boiem nimis imbecillu 6C fin^ile nafci: q cpteraalalia 
naicdc:qup uc fune edia ex utero ;^tinusm pedes fuos erigi: 6C 
geftire dilcurfib^.-ftatimtp aere tolcrado idonea efre:qin lucc| 
naturalib^mdumtomunita^drennt.Homine ecotra nuduj 
SC inerme eanqex naufragio in bui^ uitp milmas pronci .fiC eX' 
pelli:g necp mouere fe loco:ubi effrifus cft poifit^ne alim«um la 
dtis appetcre:nec iniuria tgis ferre .Ita^ natura no matre elTe bu 
manigeneristfj nouerca:qup cii mutis tam liberalif gefferit: bo^ 
mine uero fic efHtderic:ut inops 6C infirm^:5C omni auxilio 
digM:nibil aliud poffxt q fragilitatis fuf condicoai^ploratu ac 
ftetib^ omiiuri:fciliceccui tantii in uita reftet tranfire malonq. 
Qupcudicdtjucbementetlaperecredunt: ^pterea q> unufql^ 
incofideratefup conditionis ingratus eft.Ego uero illos nunq 
magis defipere contendo:qcumbocloquunf.C6fideras enim 
conditionem rerumtinrelligo nibil fieri aliter debuifleruc non 
dican^ocuiileiquia deu^oteft oujfed necelTc lUa proui 

dentiiuma maieftasidefreceric:quodcratmelius6Credius.Li' 
c ^„;,becigicincerrogarciftosdiuinoruopcrureprebefores:quid in 
bomie deeffet imbecillior nafeie credant. Num iccirco min^ 
educenf bolesrnuraminusadiummutobur ptatis prouebanf: 
num imbccillicastaut incrementu impediat ad lalute: quoniam 
qupdefunt ratio depbeditl Acbois,inquiut^ educatio maximis 
l^oribus conftat:pecudum fcilicet conditio melior; q> bp ora^ 
nes cufottumediderinc:nonnifipaftusfuicurajgeruc;ex quo 
efficitur ut uberibus fua fponte diftentis alimentum lacJtis foai 
busminiftret:SCidcogente natura fine folidtudine appetant. 
Quid auesrquarum ratio diucrfa effinone maximos liilcipiut 
in educando labores:uc interdum aliquid bumanp mtelligentip 



babereuideant^Nidoseiiiin aut luco fdi£iicant:auc uirgulcis 6C 
fr6dib^c6ftruuc:6<ldbo^ expertesincubatouis:6C qm foetus 
defuiscocporib^alerenodameft:cibosc6uebuc:6C totos dies 
in buiufmodi difcucfatoe cofumutmodbb^uero defendut: fo-- 
uent: ^cegunt.Quid ampli^ 6cere boies po fiunt: nifi boc folu 
fortafrc:q’noexpellucadultos:fed ppetuaneceflitudineac uin-- 
culo cbaricacis adiu(ifcos babenc^Q_uid^ auiumfbet^ multo fra 
gilior cft g boislQ.uia n5 materno corpore iplum aialedut:fed 
id qd materni corporisfoetu 6C calore cepe6dtuaralefficiat:qd 
tncufpiritu fuerit animacmidueroimpluineactene^ non mo 
uolandi:fed ambulandi quoj^ ufu caret.Non ergo modo inep 
ciflimus fit:iu gs putet male cum uolucribusegiffe nacura:^mu 
g> bis nafcunt:dcinde gp tam mfirme;ucCncquf:fitis p laborem 
cibis a parentibus nucriedf . Sed illi fortiora ebgut imbecilliora 
prfteriut.Q.ufro igit ab bis qui conditionepecudum fuf prf fe 
runttquid eligant fi deus bis deferat opcione:utrum malint bu^ 
mana iapientiam cum imbecillicate:an pecudum firmitatem cuj 
illarum naturaJScilicet non tam pecudesfuntutnon malint uel 
6agiliormimulco;gnuncefi:dummodo bumanatgillamirra^ 
donabile firmitatem.Seduiddicet prudentes uiri: necp bomis 
rationem uolunt cum fragilitate:ne<:p mutorum firmicatej fine 
ratione. Q.uod nibil eft tam repugnas cac^ cotrariu gunugd" cp 
animal:auc ratio inftruac neceue efl:aut coditio naturf . Si natu 
ralibus mummentis inftruatur:fuperuacua ratio eft^ Q.uid eni? 
cxcogitabic:quid&ciet:quidmoliecuriAutinquo lumen illud 
ingcnu oftendet:cu ea quf pofCunt efferationisiulcro natura co 
cedatlSiautcraratione fit prfditum:quidopus erit fepimenris 
corporis:cufemelcocefl*aratio naturf munus poffit implere! 
Quf quidem tantum ualet ad omadumcuendum<^ bominem 
ut nibil potuerit maius ac melius a deo dari.Demq5 cum 6C cor 
poris non. magni bomo:SC exiguarum uiriurSC udimdinis fic 
infirmp rtamen qin id quod eft maius accfpit: 6C infirudtior eft 
Cf ceris animalibus dC omador. Nam cum fragilis imbecillufip 
nafcaturitame SC a mutis omnibus tut^eft;2^ ea omnia qu? fir^ 
miora nafeunturtetiam fi uim Cf li fortiter padunt : ab bomine 
tn tuta effe nopofTuncJtafit ucplusbommicoferacrado:g na 
tura mutis:quonia 3 inillisnetp magnitudo uiriu: neqj firmitas 



coL-porisclficetep6t:quoinm^aucopptimanta nobis: aut nff 
iBif dta lint pcaci.Pot ne igit aligs cum uideat ccia boues: uaccas 
aut equos cu immaniiTimis cotporib^ac uirib^ 1'etuire bomini: 
queri de opifice rcy deo:^ modicas uires q» pamu corp^accfpc 
ric:nec bnficiai fe diuina^ merito f ftimac: qd e igrati:a ut uen ^ 
loquar ifaniiMeli^igit Phto ut bos credo ingtos retyiere^nacu 
rf gcas egit:q» bo nat^ew.Qd dC ipm ^e fit, no e b^materif p6- 
derare. Cluito meli^dC fani^q fenfitcoditoe^ bois ee meliore:q 
ifti q fe pecudes natos ee malueruc.Quos fi de^in ea forte couer 
cericaialia:quoyforceprfferucfup:ia^fe(ito cupiantremigtare 
magnifep clWoribus conditionem priftinam ftagitent; non 
eft tanti robur ac firmitas coiporis: ut officio linguf careasraut 
auiu g aere libera difcuriatio,ucmanib9mdigeas.Plus cni man^ 
pftac: q leuitas penay :pl^ hngua q toti^coi^is fortitudo. Qug 
igitur amentia eft ea prf ferreiqup fi data fint:accipere detrecStes^ 

41 Capi.iiH.C6tra epicuros coqueretes boies morbis &C imma 
turf morti lubif Aos. 

1 "*^ ide querunt boiej morbis 6C imaturf morti ee fubififhip 
|_jjlndignanc uidelicct^no deos fe ee natos.Minime,inqut:lj 
exboc oftedim^ boie;,nuila ^uidetia.efTe 6(itu;qd aliter fieri de 
buic.Q.uid fi oftedero id ipm magna roe ^uifu efre:ut a mor^ 
bis uexari poiret:6C uita fua i medio curfus fui fpacio ruperefi ' 
Cu en! de’^al qd fecerat^iua fpote ad morte traiirecognouifl]: 
ut morte ipaj qup eft diftblutio naturf capere pofl]; dedit ei fia 
gilitateiquf morti aditu^ad dilTolumduaial inueniret.Na fi ei^ 
roboris iieret:uc ad eu morbus & fgritudo adire no poffet: ne 
mors quidem pofletqin mors fequ^ morboru eft. Imnutura 
ueromorsquomodoabeflctabcotcuieffet conftituta natura.^ 
Nempe nullum hominem mori uoluntnifi cu centefimu ^ tatis 
compleuerit annum.Quomodo illis in tanta repugnantia reru 
ratio poterit conftareJ V t enim ante annos centum mori quifi^ 
non poflit:aliquid illi roborisiquod fit immortale tribuenduj 
eft.C^uococeifo:neceiIe eft conditione mortis exdudi.Idaut 
ipfum cuiufmodi poteft elTeiquod bommem cotra morbos dC 
ivtusextraneos: folidumat»^ inexpugnabile fiaati Cum enim 
conftet ex olTibus 6C neruis;6C uilceribus 6C fiuiguinetqd boru 




poteft effe tam firmu:ut fragilitati repellat ac morte iV c igit bo 
mo indilTolubilis fit ance illud cempusiquod ill t putat oportuif 
fe c6fticui:ex qua et materia corpus attribuat^ Fragilia fut omnia 
qup uidcri ac tangi pofTut.Supeftruc aliquid ex cflo petant: quo 
niam in tara nibd efttquod no fit infirmuj.Cum ergo fic bomo 
formandus effeta deo: ut mortalis effet : aliquado 6C p feipfum 
mobilis femg res ipa cxigebac:ut terreno & fragili corpore finge 
ref, Neceffe eft igitur : ut morte recipiac quadolibec:quonia cor> 
porabs. Corpus oii quodlibet folubde atcp mortale eft . Stultiffi 
mi ergo funt qui de morte imatma querunt :quonia naturp codi-' 
tio locu iUi facit:Ica cofeques erit ut morbis quoqp fiibie^tus fit. 
Necp cni patit natura: ut abeffepoflit inffrmicas ab eo corpe: qff 
iccirco no folidu firmut^ nam eft:ut aliquado foluMu iit.Scd 
putemus fieri poffe quMdmodu uolut ut bomo non ea coditioc 
nafcat :qua morbo morciue fubietihis fit: nifipcradto ptacis fiip 
fpado ad ultima procefferit frneAute.No igit uidrt fi ita fit c6/ 
ftitutu,quidfequac : bomuii utitf certo tempore mori nullo mo 
poffe/ed fi prohiberi ab altero uitilu poteft : mori poterit. Res 
igitur exigit:ut bomim:qui ante certu die mori no potefbciboy 
al^encis qa fubnrabi poffut opus non fic: fi opus dbo no eric:ia 
tioti bomo iUetfed deu5fiec.Etgo ucfupetius dixi: qui de fragili 
tatebominisqueruf :quod idporiffimu queruf ^noimmorca 
les fempitemii^ fine nad. Nemo em nifi fenex mori debet. N epe 
ideo mori debrt: quia deus non eft. Atqui mortalitasnon poteft 
cum immortalitate coniungi. Si enlmortaliseft in foiedtute im/ 
mortalis efle in adolefceria no poteft. Nec eft ab eo coditio mor 
tis aliena: qui quadocp moriturus eft : nec uUa imcrtalitas eft cui 
fit terminus coftitutus. Ita fit:ut fiC imortalitas exdufa imperpC’' 
cum: 6C ad tepus recepta morcalicas:bomiQe coftituac in ea condi 
tione:uc fic in qualibet gtace mortalis. Quadrat igit neceffitas un 
dicp:ncc debuiffealittr nec 6s fuiffc: fed ifti ratione fcquaiu no 
uidrt:qa femel errauerut in ipfa fumma. Exdufa cm derebus bu 
manis diuina ^uidentia:neceflario fequebat ; ut omnia fua fpotc 
fint nata. Hinc inuoierut illas minutoru feminu plagas: cocur/ 
fiones fortuicastquia reru originem no uidebanc.In quas fr angu 
Itias cu coieaffenctiam cogebat eos neceffitas exiftimare a^as 
cu corporibus nafei : 8C icemcu corporibus excmgui.Affupfet3t 

y 


«ninibil fieri mence diuina.quod ipiu no aliccr ^bare poccranti, q 
fi oftcndacnt efTe aliq.in qbus uideret,puidenf racio claudicare. 
Reprebenderut igic ea:in quibus ud maxime diuinitace fua.*^ui 
dentia mirabiliter expreffitrut illa quf retuli de morbis 6C imatu 
ra morte cu debuerint cogitare: bis affuptis quf neceffario feque 
renc.Scquut aute illa:quf dixi.fi morbu no reciperet;necp tectis: 
«f-" neq? ueftibus indigeret. O ui d eni nent os: aut bymbres: aut frigo 

ta metuerctrquoruuis in eo elfiut morbosal^tficcirco enl acce 
pitfipientia:ucaduerfusnoc&ia^agilicatefuamuniat.Sequitur, 
neceife efl::uc quonia retmedf rationis aufa morbos capit: etiam 
morte femp accipiac:qa bis ad quem mors no uemt:firmus fit ne 
celfecft. Infirmitas aute babet in fe mortis coditionem.Firmicas 
uero ubi fuerit : nec fenedtus locu poteft babere : nec mors q feq£ 
fcnedtute.Prf terea fi' mors cettf coft ituta eflet ftati ; fieret homo 
infoIrtifnmus:fiC humanitate omni cat«. Na fere iura omnu bu 
manicacis:qbus inter nos cobprem^ ex metu 6C cofcietia firagilita 
tis oriunt.Dcni^ imbecilliora 6C timidioraqug animalia con/ 
gregant :ut quonia uirib^ tueri fe nequeuc:mulcicudine tueantur. 
Fortiora >^o folitudIes appetiit quonia robore uiribufcp cofidut . 
Homo quo^ fi eode mo baNt ad ^ulfanda picula fuppetw ro 
biurrnec ullius alterius auxilio indigeret:q focietas efletfq reueren 
ria inf felquis ordoiqupue ratio iq bunnam'tasi Aut qmd efid; de/ 
teri^ bommelgdeffoaciuslqd imani^lScd quonia imbecilliseft 
nec g fepptfme boieuiuc.-focietatem appetit: utuita comunis &C 
ornatior fiat 8C tutior, V ides igi£ oem bois ratione in eo maxic 
(lare:^nud^fiagilif(;p nafcic:g> morbis afficif:^ imatura morte 
muldfat ,Qup fi bomuii detrahat: ratione quo^ ac fipicntia de 
trabi neceffe efi.Sed nimis diu de rd>us apertis dilputorcu fit lig 
dum:nibil fineprouidetia nec fedtum cflc unq:nec fieri potuiife. 
De cui^ opibus uniuerfis fi nuc libeat difputarc p ordine uifimta 
materia eft.Sed ego de uno corpc bois tatu mftitui dicere^ut i eo 
diuinp^uidftif poteftatequata fiierit:oftenda:bis dutaxat in re 
bus:qug fut coprebenfibiles apertp.Na illa qug fut animi: nec 
^ fiibiici oculis nec coprebendi queut. Nunc deipfo uafe bommis 
loquimur<^oduidcmus. 

CCapitulum.v, De differentia creationis animaliubruto 
.rum 5C hominis fm cotpus. 


T N principio cum deus fingeret animalia: noluit ea in rotun 
M d am fomif fpecie conglobare at<p colligere: uc 6C moueri 
"aoambulandu: d(. fiecHrerefe in qualibet parte &cilepoflait: fed 
exipfacorporisfumaproduxitcapuc.Iteproduxirmebra qdaj 
longius:queuocanfpedes:uca’;temismocibusfolofixa,^ducc/ 
rent animal quo mens tulifletiaut quo petendi cibi necefliDs^uo 
cafTec . Exipfo auteuafculo corporisquatuorfecitextantia bina 
pofterius:qup fut i omnibus, pedes . Item bina capiti 6C collo 
xim3:qTip,uariosanimatibusjufuspbec.InpecudibiisenI ac fo's 
funt pofteri oribus pedes fimiles.In bomine aute manus : qwf no 
ad ambulandu:fedad feciendii temperadutp futnatp.Eft 6C ter 
tium genustin quo priora illa ne^ p^esjne^ manus fut jfed alf ; 
m qxubus pennp per ordine fixp uoladi exibet u£u. Ita una fiftio 
diuerTas fpecies 6C ul us babtt. Atcp ut ip^am corporis craflitudi 
nem firmiter coprebenderet: maioribus 6C breuibus offibusinui 
cem colligatis: quafi eurina compegit : qua nos didmus fpinam. 
Eam^ noluit ex unoperpetuo^ olTe formare: ne gradiendi: fle/ 
dtendi^ fe ficultate animal no babet.Ex cius parte quafi media : 
coftas id eft tranfuerfa &C plana ofla porrexit in diuerfii : quibus 
cipmcnter curuacis:6C in ie uelut fn curculu pene eddu^is : interna 
uifcera conteganc:utea qup mollia dC minus ualida fieri op^erat: 
illius folidggraris amplexu poflencefle munica.In fuma ^o con 
ftruennois eius qua fimile nauis caring ciiximus:aput coUocauic: 
in quo eflet regimen totius am'mantis.Datum<p ilii boc nome eft. 
V tquide V arro ad Cicerone feribitrg» hinc capiant initium fen 
fus ac neruf.Ea uero qup diximus de corpore uel ambulandi : uel 
fociendi:uel uoladi caufa effe produ(fta : necp nimiu longius pro 
pccr celerem mobflitate netp nimiu breuibus par firmitate: ied 
dC paucis dC ma^is oftibus conftare uoluit. Aut em bina fut ut i 
bomine,aut qua cernant m quadrupede:qup tame n5 focic iblida, 
ne in gradiendo pigritia dC grauicas retardaret : fed cauata dC ad 
uigore corporis conferuandu medullis incrinfecusplena ea^ rur 
Ius no fqualicer potredbafinimt:fcd fumas eoru paras crafCori/ 
bus nodis c6giobauit:ut dC fubftruigi ncrui^ ficili^ dC uetti rati? 
poflentjUndefiitucrribuUnoiata.Eosnodosfirmitfolidatosle 
ui quoda operculo texiaquod dicic^carcflago.fcili^ jit fine atritu 
dC fine fenfu doloris aliquo flciftercnf :coldem tame no in imum 


moduinformauic. Alios eni fecit fimpliccsSCinorbe rotondos 
in his duncaxat articulis ; ihgbiis moueri mebra in omnes pac&s 
oportebat, ut in fcapulisiquonia manus utruiibet agitari cotor 
queri neceffariu eft. Alios aure latos & fquales in una pre ro tu 
dos:6C 1 bis uti<^ locis ubi tmraodo curuari mebra i omnes ptes 
oportebatmt in genibusiSC in cubitis: dC in manibus ipiis. Nam 
ficut manus ex eo loco unde oriut a corgore ubicp uerlus moueri 
fpeciofu fimul 6C utile fuit:fic ^fedto ti B ideetia cubicisaccide 
£et:6C fupuacuuseffet ciufmodimotus 5C turpis, lam eni manus 
amifla dignitate qua nuc babet : mobilicate nimia ^mj^cidis ii/ 
’* milismirabiliteruideretielTetcjbomoplaneanguiman^.Quod 
genus in illa Imaniffima belua muabilicer e^dtu eft. Deus eni q 
^uidentia dC potcftate iua^multay rerumirabili uar i^C^uoluit 
oftenderejquonia caput ei^ animalis no ta loge porrexeraciut tra 
poflk ore contingetquod erat fiicuru borribfle ac<^ cetru:6C quia 
os ipfu profiifis dentibus fic armaucrat:ut etiam fi c6 tingeret pa 
fecndi tame fecultare dentes adimerent. Produxit inter cos a fum 
mafroremoUeacflexibilemembrurquoprendercrquoteneqd'/ 
liber pofreL’ut rationem uiduscapiendiuel dentium prominens 
magnimdoiuel reruicis breuitas non impedita. 

COpieuItim.vi. ContraEpicuruKjuiex^omisforaiito 
coucurrentibus compadu 6bricatu9 bomaie difputauit, 

I n poffum bocloco tenenr quo minusEpicuri ftulticiam 

y oargua.Illius eni fut omniaiquf delirat Lucretius.Q^ui ut 
ofeo^era animalia non artificio aliquo diuinp mends: fed ut fo 
tec fortuito effe natardixic,m prmeipio mudi al^ quafda mume 
cabilesanimaCes muanda fpecie 6C magn^dine fuifTe natas: fed 
eas permanete no potuiffe 9 illasaut fumendi dbi feculta5:aut co 
eundi generandicp ratio defedfrct. V idclicet,ut 6C atbomis fuis 
locu fecere^p mfinftu &C mane uolitatib^.diuma^mdetia uoluit 
cxcIuderc.Scd cu uiderct in omnibus:quf fpirant: mirabile jpvd/ 
dencif inelle ratione: quod maluuanitatis erat dice foiffe anima 
lia prodigiofa in quibus ratio ceflalTet. Quonia igif omnia qup 
uidemus cum cadone nata funt : id enim ipfiim nalH dHcere nifi 
ratio non porefttmanifefhuxiefe nibil omnmo rationis expers 


potuiflc generari. Ante eni pro uifu eft m ringtJjsgbufcp fingen 
dis quatenus 6C minifterio mebroruadneceflaria.uicf utcref: 6C 
quatenus adiugatis corpibuselata ioboles:uniuerfasgenerarim 
cofeniaret anuTiates.Na ii peritus arcbite«Sus cu ma^daliquod 
pdificiu fecere coftituit r primo omn tu cogitat qupfuma pfedti 
fdificoTutura fit: SC ante emetiatur que locu leue podus expcdtet, 
ubi magni operis ftatura fit molestqup colunaruinteruallatq aut 
ubi aquarii cadetiu decurfbs SC exitus 8C receptacula. Hoc inqua 
prius prp uidettut qupcuntp lunt perfedto operi iam neceffarfe: cu 
ipfts hindamentis pariter ordinat .Cum deum quif g putet in naa 
cbinandis animab^no antepcouidifTetqupad uiuendu neceiTaria 
cflcnt: g mfem uita darec.'Quf utic^ coftare no polTent; nifi pri^ 
efFcdta eflent gbus conftat. V idebat igit Epicurus in corporib? 
animaliu^diuinf rationis folertia: fcd ut efEceret quod ante Ipru/ 
denterafTumpferatradiecitaliuddeliram&ufuperiori congrues; 
Dixit eru,nec^ oculos ad uidendu eiTe natosmec^ aures ad audien 
dum :nec^ pedes ad ambuladutquonia mebn bpc^usnua fiit; 
geifecuftjsuidendi: fiCaudiedi: 5Cambuladi;ie<fboru omniuj 
officia cx nat is exticiire,V creor ne bxuufmodi poitera 6C ridicu 
la re&tarcmo minus ineptu effe uideat .Sed libet ineptiretquonia 
cum inepto agimusmc fc ille nimis argutum putet.Ciuid ais Epi 
curel Non lut ad uidendu oculi natiiCur igitur uideriPoftea^in/ 
qui^uius corii apparuit. Videndi ergo auia nari funtrfiquidem 
nihil poflunt aliud g uidere.Ice mebra cetera: cuius rei caufe nata 
funt ipfe ufus oftendit.Quiuti<pnullo modo poiTet exiftere:ni 
fi eifenc membra omnia : tam ordinata tam prouidetcr effe<ita,ut 
ttfum poiTent babere.Q,uid fi enI dicas aues non ad uolandu eiTe 
liatasinecp feras ad Tpuiendum: net^ pxfces ad natandum nec^ bo' 
ad fepiendumtcum appareat ei naturpofficioc^feruue ani 
mantestad quod efe qup 9 genetatarSed uidelicet qui fuma ipfa; 
ucricaris amififtfempcr erret neceffe eft.Si eni non prouideoa fed 
fomiitis arbomorum concurfionibus nafcuntur omnia : cur nug 
fortuito acciditficcoireilla principia; ut efficerent animal ciuC 
modiiquod naribus potius audiret:auc odoraret oculis; auribus 
ccinerct,Sienimprimordia nullum genuspofitionisinexpertuj 
relinquunt^ oportuit eiufmodi quoridie monflra generari in qui 
bus^mforo;^ ordo prppofiousrSC ufus longe diuerfusexifeeti' 


Cuiti liero uninerfa genera uniueriaquoqjmebrarlegesfuas 5C 
ordines di ufus iibi attributos tueac:mani^u eft nihil fortuito 
cfle facturquonia diuinc rationis dilpofitio pperua feruaf. Vey 
alias refdlem^ Epicuru nuc de ^uidetia ut coepimus differam^. 

4( Capitulum. vii.De dei prouidencia circa uniutffale bomi 
nisfabriam. 

Eus igit folidameta corporisiqup offa dicunt : nodata dC 

adiundta inuicem neniis alligauitatip conftrinxit.Quibu5 
mens fi excurrere aut rcfiftere uelit ; tanq rednaculis utere? SC qdc 
nullo iaborenulIo(^conatu;fed minimo nutu toti^ coporis mo/ 
lem temperaret ac ftc(ftcret.HfC aute uifcerib^operuiciut quecuqi 
locu decebatmr qup folida offa concluia ruerent. Ite uiTceribus 
ipfis uenas admifiuit : quafi riuos p corp^ omne diuifos p quas 
difairrcns bumor SC fanguis;uniu^a mdira fuccis uicafibus irri 
garet:6C ea uifce» formata in eu modu:q unicuic^generi ac loco 
apt^ &erit.*fupif(fta pdle c6cexit.Q.ua ittl fola pulchritudine de 
corauit:ueI fetis adoperuit, ucl Iquamis muniuit: uel plumismfi^ 
gnibus adomauic. Illud uero comentu dei mirabile:quod una di 
fpofitio £Cunusbabicus,innumerabiiesanfmanciupeiforac uarie 
tates.Nam in omnibus fequf fpiranc:cadem feries 8C ordo me 
hrotum eft.Pnmu em caput dC buic annexa ceruix.Item collo pe 
{itusadiudlu:6C exeo prominentcsarmiiadhfrenspcftoriucnfi 
Item uetri fubnexa goiitalia. Vltmio loco femora pedefep. Nec 
folum membra fuu cenore:ac ficum in omnibus feruat:fed etiam 
partes mebrorum. Nam in uno capite ipfo certa fedem poffidet 
aures:certam oculi:nares icemrosquoi^ SC in ore dentes dC lingua. 
Quf omnia cum fmt eadem in omnibus animantibus : tamen in 
finita 8C multiplex diuerficas figuratorum efe:q> ea qu^ dixi : aut 
produAiora; aut contradtiora liniamentis uarie differencibused 
prehenfa funt.Quid illud: nonne diurnum quod in tanta uiucn/ 
tium multitudine : unumquod<^ animal in ilio genere dC fpecie 
pulchetrimum efti V c fi quid uiciffim de altero in altemm tranf 
feratur : nihil impeditius ad utilicatem : nihil deformius ad afpe 
(itum uideri necme fit. Vc fi cliphato ccruicej prolixam tribuas 
aut camelo breuem: uel fi ferpentibus pedes: aut pilos addas in q 
busporrecStifquJ:cer:corpotis longitudo nihil aliud exhibeat^ 


nifi ut maailts terga diftiiivti dC iquamaru Iciiicare fuffiilci.in lu 
bricoscra(ittisfinuolisftexibuslaberent.lnquadrupcdibus auce 
idem opifex contextum fpmp : aut fumo capite dedudtu: longi^ 
extra corpus eduxit: 8C accuminauit in caudi:uc obfcoenp coibis 
partes:uel ^pterfoeditatet^erenftuel ^pcettenentudinemuni' 
raif^nt animalia quf dam minuta^ 8C nocentia^-motu^eius arceret 
a corpore.Q.uod membru fi detrahas impfedtu fit animal ac de 
bile. Vbi auce ratio 6C manus eft; tame no eft id neceflarium^^ in 
damencu piloru. Adeo in luo qu ^9 genere aptifTime cogruunt. 
utnecp nudo quadrupede :ne<^ bomine tedto excogitari quicq 
turpius po{ric.Cum tamen ipfa nuditas hominu mire ad pulcbri 
cudineualeatq6cameetiacapicic6gruebac.Texitergoilludpilo. 
Et quia in fummo futuru eratrquafi fiimu pdificH cidme omauit. 
Qui ornatus non eft in orbem coadhis: aut in figuram pdc^teref 
feftus : nequibuidam partibus nudis effet informis: fed alibi in 
fufus:alibi recradtus; pro cuiullibet loci decentia.Frons ergo ual 
lata per circuitum: dC a temporibus effiifi ance aures apilli,dC eay 
fummp parces m coronp modum/indtf : 6C occipitium omne c6 
teiftum:fpcciem miri decoris oftentat. lam barlx ratio inaedibi 
leeftfquantum conferat ad dignofccndam corporum maturitate 
uel ad differentiam fcxus : uel ad decorem uiriliatisac roborw : 
utuidcacur omnino non conftaturafiiiflc cotiusoperistatio :fi 
quicq aliter efl« cffedhim. 




Capiculu.viu.Dc forma hominis 6C omniu membrorii 
ibicudinc:fcd fpccialiccr de auribus oculis* 


^ Vnc rationem totius hominis oftendamtfingulorucp me 
'A f b rr>nim;qiip in cotporeapertataut operta funt:utilicates 6C 
habitus explicabo .Cum igif ftacuiifct deus ex omnibus animali 
bus folum bomine fecere cfleftej 6C cftera uniucrfa terrgna. Huc 
ad cfli contemplationem rigidum erexit : bipedcmcp ccnfticuic^ 
” . falicet ut eadem lpe(itarecunde illi origo eft . Ilk ueto depreflic 
ad terram: ut quia nulla bis immortalitatis expedatio eft : toto 
corpore in humum proig^: n8icr ipabulocg feruirent. Hominis 
ica<^ folius reAa ratio: 6C fublimis ftatus: dC iiulais deo patri c6/ 
munisacproximus: orginej fnam-ficitoremcpreftaf.Eiuspropc 


1 


diuina mens; quia no cm aniraatiu quf fune m terra, led etiam lui 
corporis^eft fortita dominam ; i fummo capite collocata tang in 
arce fublimis fpcculatur omnia: contuet .Hanc eius aulam de? 
non obdudtam porretltamcp fbrmauic;ut in mutis animalibusrlj 
orbi 6< globo fimilem ; orbis rotunditas perfecJtf rationis eft 
ac dgutf . Eo igitur mens r 8C ignis illediuinus tanqcf Io tegitur. 
Cuius cum fummu fiftigiu^naturali uefte,tcxilT^priorem ptem 
quf dicitur 6desneceflar^s membroruj miniflerijs: dC inihuxic 
pariter dC omauit. Ac ptimii oculorum orbes, conauw foramini/ 
bus conduEt; a quo foram frontem nominatam V arro exiftima 
uit : dC cos ne <5 minus ne<^ amplius g duos effe uoluittq» ad fpc/ 
ciem nullus eft pfedtior numerus g duorum : ficuc dC aures duas 
quarum duplicitasincredibileeftquacam pulchritudine prpferat. 
^ tum pars utrac^ fimilitudine ornata elt:tum ut uenientes altrin 
fccus uoces facilius colligant. Nam SC forma ipfa mirandumim 
modum fida; g> earum fratamina uoluit effe nuda 6C inobfepta; 
quod^STminus decoru S( mmus utile fiiiflct;quonia fimpliciuj 
cauemarum angiiftias prgteruolare uox poflet 5C fpergi ;nifi per/ 
ceptam percauosQnus:5Crcpcrcufruretentamforaminaiplacon 
ueborentrillis fimilia uafculis: gbus impofitis folenc aaguiliora 
ua&compleri.Eas igitur aures quibus A induAum nomen a uo 
cibus hauriendis. Vnde V irgfrius.V ocem^ bis auribus baiili 
quia uocem iplam greci ^kohv uocancab auditu per immutatio 
nem litt^; aures udut audes £ut nominatp. Noluit deus amfex 
moUibuspelliculis mformarequp pulebritudme demer&:pAiu 
las itep lledentesme^ duris ac folidis oHibus: ne ad ufum inba/ 
biles effent; imobiles ac rigentes; fed g» efTct boru mediu cxcogi 
tauic:uc eas cattfrago mollior alligaret: 6C b^^apta fimul 6C fte 
xibilem firmitace.ln bis^audiendi tm ofEciu conftitutu eft:ficut 
in oculis uidcndi.Quoru prj cipue inexplicabilis eft:ac mira fub 
tiiitas: quia eorum orbes geminanim fimilitudine prpfrrentes ab 
ea parce qua uidendu fruermembranis perlucentibus texit ; ut ima 
gines rerum conteapofiraru cang in fpeculo refrilgences;ad fenfii 
intimam penArarenc.Per eas igitur membranas fenfus ille qui di 
citur mens, ea quf funt foris cranfpicic:ne forte exifiimes: auc ima 
ginum incurfione lios cemere;uc pbdofopbi dixerunt : quoniam 
uidaidi officium in eo ddxc enequod uidec nonin eoquod 


uidecut :aut incentoe aeris cu acie: auc efHifione iadioru,quonia| 

{i lu eirec:tadiu que oculis adueitim^,uiderem^ donec intentus 
aer cu acie,auc e6rufi radu ad idqd uidendu eiTet ;^uenirec.Cum 
aute uideam^eode momento t^btis.pleru<^ uero aliud agetes: 
mblomin^ tame uniuerfa qup cotca fimt poiica intueamur. Ve/ 
rius SC manifefti^ e(l mente eile: qup p oculos ea qu^ funt oppo 
Ccatrarpiciat:^^ fenedras lucente uitco:aut feeculari lapide ob/ 
ductas.Ec idcirco dC uoluntas ex oculis ^pe dinomt. Qd 

qdemucre&llececLucrecius:inepcii{imourus eftargumento.Si 
enim mens, inqui^P oculos uidetrerutis dC efFolOs oculis magis 
uideret.quonia euulff cu poilib^ fbrestplus in&rut luministg Ti 
fiiermc obduA^.Nimi^ ip£^ud poti^ Epicuro qui eu docuic:ef 
folTi oculi erat, ne uider^ effufos orbes:6C ruptas oculo:^ fibras; 
6C fluente p uenas languine,dC crefcentes^ uulneribus cames:dC 
obduc'l:asad ultimiLCicitrice^nihilpoirMucis admittere: nifi 
forte oculos narib^ fimiles nafci uole^ut non tam oculis q fb 
raminib^ cemerem^:qwOr^il ad fpecian fidius:ad uifi^ inuci/ 
lius fien pocefl.Q,uacmuaiihi uidere poflemus:!! mens ab inti 
mispenecrabilib^capicis,pexiguascauemaru rimulas aexdo^ 
ut ii quis uellec tranipi^re p cicuta:non plus proiecto cema^q ci 
cui^ ipiius capacitas cdpreboidacJcacpaduidedumebrispoti 
us in orbem c^obads opus fuit^utuiius in lacum lpargecef:6C 
quf in primeOri&cieadbfrerMtucliberepoifinc omnia conieri. 
Eigo mef&bilis diuin^ prouidraf uircus &cit duos fimillimos 
orbesreofcp ita deuinxit:ut non totu couerci: fed moueri tamen 
ac flecti cu modo polfenc.Ocbesautejipos bumbrispuii acliq 
di plenos effe uoluit: ! quo^ media pte.iantill^ lummu coclu^^ 
tenecencuc:quaspupillasnuhcupamus:inqbuspucisac fubcilil^ 
cernendi fenius ac ratio continetur. Per eos igitur orbes feclam 
mens intendit ut uideattmincp ratione in unum mifcenu;: ^ co 
jungitur amboruluminum uiius. . 

t;C 2 pidx.Contcaeosquifenfusfiiroseire contoidunt. 

TTT IbetbocIocoillorureprcSedcreuanicatejiquidumuolut 
JL^oftedereibifusfilibsciTeimultacoUigut in quibus oculi 
611anf inter quf illud ctiaj q^fliriofisfiCebrysiomnia duplicia 

y 5* 


uideat .Quafi uero ei^ erroris obfcura fit ca.Ideo em fit dup 
fut oculi.Sj quo id fktacGipe. V iius oculoy intccone animi cd 
ftac.Ita<^qmmcns(utfupradictueft)oculis can§ reneftris utit: 
-no tancii hoc ebriis aut inlanisaccidicdj etia lams fiCiobrijs.Na 
li aliqd nimis ^ppiusadmoucasduplcx uidcbif. Ccrtueft emai 
•cmialliiacipaciuiquo acies aculoycoic.IcefitetEorlumauoces 
animu;qliad cogicadu: 6C incnione mens relaxes:cu acies ocu 
li ucriulcp deducifrtucfinguli uidereinc^iuclegatim.Si autem 
-rurfus itederis: aciei^ direxeris: co^un uqcqd duplex uidet^ 
C^uid ergo mi y fi m« ueneno ac potetia uini diffoluta dirige/ 
re ic no pdt ad uidedudicut nec pedes qde ad ambuladu neruis 
ftupefcetibusdebiles:aucfiuisfiL:oiisincerebrulfuies cocordi 
amdilaugit oculoyl Quod adeo uerueft:utlufas hominibus; 
(i am ini^ aut ebrii fianc:nullo md poflit accidere ut aliqd du 
plex uiddt-Quare fi tacio appueteue oculi &Uunf:maniieflum 
ednodTe&libs ^fusrg autnd ^unerfi iint puri 6C itegriiaut 
C i^unctm» came no Mlif qup illorum nouic errorem. 

4^ Capi.x. Ad oculoy febrica redit 6C omj mebroy habitudine 
f| ip^cer qup uf(^ ad uencre p cwe ^parn. 

nos ad dei opa reuertamur. V t igitur oculi mumnores 
clTent ab iniuria; eos cilio:y: tcgmib^ oculuic: unde oculos 
didtosee Varroni placet. Na dC ipif palpebrf qb^ mobilitas in 
e(^:palpicado uocabulu tribuic;pilis i ordie ititib^ uall^p f^cu 
oculis decOTffimupbcnt.Qua^moc^aifiduusincoprcbefibili 
celeriate <»curr«:^ uidedi tenore no ipedit:6C refiae obtutum. 
Acies ent ideft m^irana illa pluc«:qua ficcari &C obarefeere non 
oportct:nifi bumore afliduo terfa pure niaat,obfolefcit. Quid 
ipa fupcilioru iaftigia pilis breuib^ adomatal N onne qfi aggeri 
bus: 6C munimetu oculis ne qd fupnc inddandC Ipede fii^’prg 
(lanciExquo:^c6finio narusexori&:dCueluci aquali porredlus 
iugo:iura 9 aae fimul 6C difeemit 6C munit. In&i^ quo^ gena 
ru no indec&tumortin limilitudinecolliu leoirer exurgens: ab 
ommpteoculosefficittutiores:^uifum<^cftab artifice fumoi 
ut fi qs forte uebemaior ictus extiteric:eniinmb9 repcllac^.. J'Ja{i 
uerOpsfuperioruf<^ ad mediafolida formata efi.Info:ioraiit£ 


cartali gine adJ^cet mollitamc ad-ufuj digitoy pofTit effe tradto 
bihs.in hoc auce quauisfimpiici mebro tru lunc officia cofticu 
ti. Vnu duccdiipiric^. Alterucapiedi odoris. Terciu uc peius 
cauernas purgameca cerebri defluac.Quasiple de^; q murabilnq 
diuina ratione molic^ eftmccame biac^ ipfe nafipris fpecie non 
defocmarec:quod erae plane fucnyfirimplexforame pateret. At 
id uelut parrtte p mediu ducto iterfepfic accp diuifiti^itep ipfa 
duplicicacepuicberrimu.Exquo intelligim^quatum dualisriu 
mer^ una 6C fimplici copage Iblidat^ad rerum ualeat pfedtione. 
Nam cum ficcorpusunimi:tamen totum ex fimplicib^-mebr^ 
coftare no poterat^nifiut effeneptes uel dextrf ;uel finiftrf . Ita<p 
ut pedes duo:6C ite manusmo tantuad utilitate aliqua: ufum(^ 
uel gradiedi ud faciedi ualenttfed babitu decqr^ admirabi 
lem cofeutjfic in capite quod toti^ diuini operis qfi culme eft: 
dC auditus in duas aures: dC uifusin dua5acies:SC odoratio t du 
asnaresaiuminoartificediui&dbquiacerebruinquo fentiedi 
rauo eft,quis fit unuttame in duas ptes mdjrana interueniete di 
forecum eft:fed &C cor quod fapienti? domicilium fidetur: littC 
£itunum;duoscamcnintrinfecusfinus babet: quibus fontesTi 
ui ranguiniscondneturtfepco intercedenK diuifimt ficut inipo 
mundo fumma rerum, ud de fimplici duplexiuT deduplicifim 
plex:5C gubernat SC continet totumiita in corpore de duob^uni 
uerla copadta indifTociabilem prgtenderent unitate. Oris quocp 
fpccies,^ rict^ ex tranfuerfo pace£aftus;qucilis:q deces fit enat 
rari non potefticuius ufus in duobus confiat officijs fumendi ui 
dtus^8C doquendi.Linguaincusindularqug; uocem moribus fii 
is^in uerbadifcemit:dCeftinterprcsanimi.Nectamefolapotcft 
par fedoquendi munus implcretnifi acumoifuum palato illife 
rietnifi adiuta ud ofFenfione denriumiud compfeffionelabioy . 
dentes tamen plus confountad loquendum; Na) 6C in&ites no 
ante incipiunt &ri:q dentes habuefmt:6C fdics amiifis dentibus 
icabalburiuciutad infinriareuoluridcnuoefle aitdi antur.Sed 
bf c ad bominem folum pertinent : aut ad aucs in quibus acumi 
nata & uibrata certis motibus lingua innumerabiles cantuu flexi 
ones8( fonorumuariosmodosexprimit.bWjetfwpterea 6Cali 
ud officium: quo in omnibus;fed tame n folu: in mucis uriturii^ 
cocricos comolicos drab^ciboscoUigitidC coglobacos ui fua 


deprimit fiC oafmittic ad ucntce, Icacp Varro aligindo abo pu 
Cat Unguf nomen impolitu.Be(liaseda potu adiuuac: protenta 
enim auatacp bauriut aqua;ea<^c6ptebela^ lingu^ linume tardi 
tateacmora efiluac:ad palatu? cderi mobilitate comploduc,Hgc 
ita<p palati coauo, ta§ teftudinc tegit : eacp denti d ordin<l^^s, • r 
de^ qli muro circumdlauitidentesaute ipiosne nudi, ac reflridti, 
magis borrori 9 omameto cflent gingiuis moUib^iquf a gigne 
disdecib^nominanciacdeindellabio^ tegmimbus boneiUuit. 
Q,uo^ duricies iicut in molari lapide maior eil dC aCperior g in 
ceteris ofljbusnit ad coceiedos cibos pabulut^ fufEcern. Labra 
ipfa quf qfi antea cobfrebat § decKer mtercicUtiquoru fupenus 
{b ipa medietate nariu lacunaqda? leui^qfi ualle fignauit: interi^ 
bonelhtis grada/oras molliter explicauit. Nam qd attinet ad ia 
poteapiendu&Uif qfquis bucimfum palato ineife arbitratur. 
Lingua eft enim qua Epotes i^dummec came tota. Nam parces 
eiusqup Tunt ab ucro<^ latere tenerioresifapore lubtiliifimis len 
fibus ciabuc.Eccu net^ex cibo quicqrne^ex podone minuatur 
tame menarrabili modo penetrat ad Imiiun fapor^eade? radone: 
qua nibilde quacunque macetiaodoris decepit: cfcoraqdecora 
uixe3q»imipoteft.Deduccumclfmencetageni5mencum &C ica 
mfeduscondufum:utacumeneius extremum fignarc uideatur 
leniter imptdla diuido. Rigidum ac ceres collum, fcapulf uduc 
mollibusiugisacemicedimii!^:ualida SC fubibridta neruis ad 
fordcudincm bracbi^mfignistoriscxdntum; lacertorum inges 
tobui^urilis ac decens flejoira cubicorum. Quid dicam de mani 
busiadonis ac fapiendp mimftrislQuas folcrdinm^ardfex pia 
noacmodicecoauoiinuEctastucriquidKn^umfic apte pof 
fit incidece in digitos cetminauininqbus difficile eft expedire 
utruneipecies anudlicasmaioidc. Na? & numerus pfedtus ac 
plenus:&ordo:ac gradus dorendiOmusi^Cardculoru? parium 
curuatura flexibilisidC forma unguiu rotunda concauis tegmini 
busdtgicorui&ffigiacoprebendesao^firm^ne mollitudo car 
nis inim^io cederet:m:^u probet ornatu. lUud lieto ad ulum 
miris modis babileiq* unusacfcetisfeparac^.cuipfamanu oritf 
^ in diuerfu? maturius findicurrq fe ueliic obuiii c^teri^ prgbes 
oem tenendi faci^i<pi:6em:ud iblusudprfcipuepoffi^ cang 
rector oniu ac<^ moderator. V nde etia pollicis nome accepit:^ 


ui 8C poceftate mf cfteros polleat. Duos quide articulos extances 
babet,n6 ut alu trinos: fed unus ad manus came nedtic pulcbritu^ 
dinisgratia.Si eni fiiilTec trifer articulis 6C ipfe difcretus foeda SC 
indecora fpecies ademiffet manib^ boneftate. Na pedtoris latitu 
do fublimis:6C expofita oculis mirabileprpfe fert habitus fui di 
gniate.Cui^ bfc caula eft uidec homine folu deus:ueluti fupi 
nu formafle. N a foe nuUu animal iacere intergu pot ; mutas aute 
animates qfi altno lateri iacentes finxifle at«^ ad terra copreffiffe . 
Iccirco illisanguftu pedtus dC ab afpedtu re®iotu:6C ad terra uct 
fus abiedturhoLS aute pates 6C cedtu,quia plenu rationis a cplo da 
tu bumileaut indecens elTe no debuit. PapiUpquoi^laiicer emi 
nentcs:3C fiifioribusiacparuis orbiV coronatg : non nihil addut 
ucnuftatis^foeminisadiendos foetus datp/narib^ ad folu dec^: 
ne informe pedtus SC quafi inutile uideret .Huic fubdita eit plani 
ciesuentristqua media &reumblicus no indecentinotalignac ad 
M boc&dtusmt^foetusduemuteronutriat. 

C Cap.xi. De uiTceribus SC inteilinisuTcp ad mebra genitalia. 

Ruitur neceilario ut de internis quotp uiTceribus dice uid 
pia: qbus n5 pulclxricudo qa funt abdica : fed ucilicas incre 
dibilis att^uta e : quonia op^ ^aat ut tertfnu boc corpf fucco 
aliq de cibis ac poaV aleref.ucut terra ip& imbribus ac pruinis. 
Prouidftiilim^ artifex in medio ei^ receptaculu cibw fecit: qbus 
cocodtis SC liq fadtis:uital€S fucc^ mebris oib^ difpciret.Sed oij 
bo coftec ex corpe ac^ ala: illud qd* fupra dixi receptaculum foli 
corpi pfttt alimecu:af alia fede dedic.Fecic enI gen^quodda 

uifcau molle at<$ raru : qd* pulmone uocam^ in qd fpus recipro 
ca uiciiTitudine comear^: eu(^ no m uteri modu finxit ne effiide 
cet fimul fousaut i nfl^e Cinfim^. Ideo($ plenu qdeuifcus effe 
cic fedinftabiIeat< 5 aerisapaxucpauUrifpiritumrccipcra:du 
uitdis uentus pec illam fpatgitur raritate: 6C eunde rurfus paukd 
reddet: dii £e ex illo ejq>licat.Ipa eni uidfGtudo fladi 6C fpiradi 
refpfeandicp tradtusuitam fiiftentat in corpore. Quoniam ergo 
duo funt in bomme tecepucidanmum aeris: quod alit animam : 
alterum dborumsquodaliccorpusl^eAi ceruix ac moueri Bt 
ede poiCc^duaseilf per collum fiitulasueceiTe efe ;dbalem ac 


fpiric.ilem:quarufupenordb oread iicntrem ferat: mfcrioranari 
bus ad pulmonc:quarum ratio &C natiira diuerla eft.IUe eni qui e 
ab ore traniitus mollis effedtiis eft: 6C qui femp claufus cohpreat 
libi tiait os ipfu: quonia potus 6C cibus dimota 6C pate&cfta gu 
lajquia corporales liint Ipacid libi trailneandi 6ciut. Spiritus co 
traqui eft incorporalis ac tenuis^qa Ipaciu £ibi &cere non poterat 
accepit uiam patenre:quf uocatur gurgulio.ls conftat ex olTibus 
flexuoLis ac mollibus quafi ex anulis in acute modu.inuicecopa 
<itis 5C cobf rentibuypacecqj femg bic tranfitus.NuUa] eni rcquie 
meadi babae fpiricus potcftrquia bis qui-femg comeat: demilTa 
utiliter de cerebro mebri portione cui uua nomen eft; uelut occur 
lii quoda re&enat:ne aut teneritudinem domicilu cum impetu.ue 
niens attracta peftilentiaura corrumpattaut tora nocendi uioletia 
inccmisreccptaculispcrfaat Jdeotp eda nares breuiter fut apcrff ; 
quf iccirco iicnommatrquia per eas uel odor uel fpiritus nareno 
definic.Tamen bpc fiftula fpiricald non tmad nares:ueru quo<^ 
ad os iter patet in extremis palati regionibus : ubi fe colles 6uciu 
fpedtantes uua tollere incipiut in tumore: cuius rei caufa 8C ratio 
non obfcura e. Loquendi eni fecultatenon baberem^;fed Ocuegu 
Ip iter ad os tin: ita gurgulio ad nares tm pateret. Aperuit ig^ia 
uoci diuina folatia ex ftla fiftula foiritalirut poflet ligua m^fte ' 
rio fuo fiingi: &C uocis ipfiusinoffenfum tenofcm;pul£ibus iuis 
in uerba concidere. Q.ui meatus fi aliquo modo inccrceptus fit : 
mutum faciat neceffc eft. Errat em proflo quifqs 'aliam caufam 
pucatrcurbommesmutifmc. Nonemuulgotttcrcdicuruffetam 
gerunt Imguam ; fed bi uocalem illum fpiritu per nares quafi mu 
giences j)&indut: 5 > uociVanfitusad os:aut nidlus omnino «auc 
non ficpatens;utplenam uocem poftit emittere. Quod plcruj^ 
natura dc: aliquado etia cafu fit:ue! accidit; ut morbo aliquo bic 
aditusobfeptus, uocem non tranfmittat ad linguam ; &ctat^ de 
loquftibus mucos. Quod cum acciderit auditum quotj obftrui 
necefte eft; ut quia uocem emittere non poteft : neadmiccerequi/ 
dem poftit. Loquendi ergo caufa patefacftuscftbicmeatus.Il^ 
ludquoi^ prpftat : ut in lauacris celeorandis ; quia nares calorem 
ferre non poflimt ; ter ftruens ore ducatur. Item fi forte fpiramen 
ca narium fogoris pituita prpclufcrir; per os auram tralWe pof 
fumus: ne obftrutJfa meandi facultate fpuitus ftranguletur . 


Cibi uero in aluu rccepci; SC cum bumore po^spermixci: cu laj 
calore percocftifuerinncorum fuccus inenarrabili modo g mebra 
dirtfiifus inigat nniuerfum corpus SCuegeeat. Inteftinoruquoq} 
multiplices Ipirf : ac longitudo in fe c6uoluca:5C uno tamen fub 
ftridta uinculo q mirificu dei opus cft.Nam ubi maceratos ex fe- 
, cibosaliiusemilaitrpaulaa perillos intemoruanfiatShis exxm 
duncnr ; uc quiegd iplis ineft fucci,quo corpus alit.m^ris ort>us 
diuidat .Et tame ne ubi foite oberrent ac refiftant quod fieri pote 
ratpropter ipfoy uoluminuflexioncsinfcfppcredeutes6CfieE! 
fine pernice no poterM^Opplcuit ea intrinfecus craffiore fuccomC 
purgamenta illa ucntrwad exitus fuos 6cilius g lubricfi niteroif. 
Illa quocp ratio iubtiliffimaefl qi ueiica,cuiiis ufi^ uolucres noo 
bab^.cu fit ab inteflinis fepata nec ullam babeac fiflula: q ex illis 
urina trabatrcoplet tame SC humore diftendit.Id quomo fiat no 
eft difFicilcperuiderc.Inteftuioru em parces qug abaluo dbu po 
tucp fufeipiut patetiotes funt : g epeerp fpirp ^ mulco tenuiores. 
Hf uefica curcuplecitut &C continft. Ad quas parces cu pot? 8C ci 
bus mixta penienecmt;fimuquidemcialliusfic:6C tiammeacihu 
mor aute omnis per illa tmeritudine percolaturreur^ uefica cuius 
equp tenuis fubedifi^ membrana efirabi orba SC colligit uc fotas 
qua natura exitum paceficic:emiccat. 

4|^pitulu.xu.DemonbrisconceptionisSdipfiusconc^t^ 
pbyfica ratione. 

O Eutcro quo^ SC coceptione quoniam de internis logmur, 
dic ncceffe eft:ne quid pretorifle uidcamur.Q.up gg iogeo 
latcnt.^enfus tamen ate^ uitelligcntiam latere nonpoffunc. V ena 
in maribus quf feminu ratione corinn duplex e^paulo interior g 
illud bumoris obfeoeni recepcaculu.Sicuc eni renes duo fikrit^ 
ceftesritafiCuenp feminales dup in una cih compage cobprentcs^ 
quod uidanus in corporibus ani mal u: cum mcerfefta patefiunt. 
Sed lUa dexterior mafcuKnu contmet femenrfinifterior foemini 
nu.Ec ideo i coco corpore pars dextera mafculina eft: finiftra 
foeminina.Ipfum femen quidem aiunt, ex omm' corgead uenam 
genitalem confluere foicp concrefeere. Sed hoc humana mesquo 
-modo fiat no pocell c5prebede. Icem in foeminis utmis ui duas 
£e diuidicparces: qup in diu^um diffiifp ac reAexp.-circuplicanc 


ticut ariecis comua.Q.^ pars m dextra retorquet ;mafculina eft : 
quf in liniftra foeminina.C6ceptu igit V arro dC Ariftoteles fie 
fieri arbitrant. Aiunt no cm marib^ inefTe feme ueru etia foemis: 

, 6Cindeplerui^matrib9£imiles J^areari;fedeariifeme fanguine 
ciTe piirgatu.Ciuod fi refte cu uirAimixtu^tic: utracp concreata: 
fiCiimul coagulata informari.Ecprimuqdecorboniinisconfin 
, gi g» in eo fit fiC uita hominis dC lapientia. Denicp fotu opus qua 
dragefimo die c5fummari.Ex aboraoibus bp c fortaffe collecta 
fune. In auiu tame foetibus:ptimu oculos fingi dubiu no eftxjd' 
in ouis fppe depbendim^, v nde fie:i no polle arbitror qn fidtio 
a capite liimat exordiu. Similitudines aute in corporib^ filioruj 
fic fieri putant. Cu iemia inter fc pmixta coalefcuc: fi uirile fuga 
: ucric:patri limilerprouebi fiue marel^foeminatfi muliebre pua 
luerit^enie cuiufi^ fexus ad imagine refpondere matcmam.Id 
auteprpualeteduobusquod fiierit uberius. Altey eniquodamo 
ampledtit ac cluditiHinc plerucp fieri folatut unitis tm linianie-- 
ca prptendat.Si uero gqua fuerit ex pari femine permixnotfigmf 
quo^ milceri: utfobolesiUacomunisrautncucru referre uideaf: 
quia totu ex altero no babec:auc utru(p:qa partem de fingulis mu 
.tuata eft. Nam in corporibus animaliu uidem^ aut confundi pa 
rentum color«:ac fieri certiu neutn generatiu fimilerautittriufi^ 
fic e3^rimi:uc difcoloribus mebris per omne corpus concors mi 
xtura uariecur.Di^>aresquo 9 natur? boc modo fieri putanf: cuj 
forte m leuam uten partem^mafculin? ftirpis femen inciderit: ma 
rem qdem gi^i opinatio eft: fed qa fit in foeminina parte conce 
ptus;aliquid in fe haberet foemmcu:fupraqua dec^ uirile pMwt: 
uelformain£igne:uelnimiacandorem:uelcorporislenitate:uel 
artus delicatostud ftacuram breuemzufuoce gracilem: uel animu 
imbedllum:uel cx bis plura. Item fi partem in dextram/eme foe 
minini fexus inftuxait fomma quidem procreari ; fed quoniam 
in mafculina parce concepta fictfcabere in fe aliquid «fficatis : ult 
q fexus ratio permictat:aut ualida membra : aut immoderata Ion 
girudinem:aut fufeum colorcm:auc byfpidam faciemraut uultu 
mdecorem; aut uocem robuftam:aut animu audacem: aut ex bis 
plura. Si uero mafculinum in dextram: foemininu m fuiiftnm g 
uenertc: utrofi^ foetus redteprouenire: ut &C focminisper omnia 
natur? fu? decus conft^: 6C maribus tam meite q corpore robur 


uirile feiruef.Illud uero ipfu g miiabtlc conftitutu dei : quod ad 
conferuationegeneru fmguloru duos rexus*maris:ac foemif ma 
cbinatus eftrgbus inter le g uoluptates illecebras copulacis^ucccf 
fiua foboles pareret; ne omne genus uiuentiu conditio mortalita 
tis ext:nguet.Sed plus roboris maribus attributu eft^uo fecilius 
ad patie;i tia iugi maritalis foeming cogerent. V ir iacp nout^ eft 
g> maior in eo uis eft g in foemina;5C bine uirtus nomen accepit, 
Itemulierut Varro interpretat amollicieedidtaimutata fiC de> 
cravta littera uclutmoIicr.Cui fufeepro foetu cu partus appropm 
quare ia coepit:turgefcftesia mamp dulab^luccis diftedunt: 6C 
ad nutrimeta nafcmsrfontibus ladteis foecudu pedtus exuberat. 
Nec em dice bat aliud g ut iapiw animal a corde alimonia ducet. 
Id<p ipfu folertinime copar^ eft : ut cand^ ac pinguis humor 
teneritudine noui corporis icrigarec:donec ad capiedos fortiores 
cibos; dC dencib^ inftruaf 8C uiib ^roborer .Sed redeam^ad ppo 
Ctummt cptera qup fugfunt breuiter eiiplicem^. 

C CapituIum.xui.ContraiUosqui p uoluptate^ebrisgcmtali 
bus abutunt:SC fubdicorumembroru forma. 

^ ^^Oteranuccgo ipfoyquoi^gcmcaliiim^roru mirificam 
l^^tatione cibi expone:mfi me pudor ab buiufmodi fermonc 

^^«rocaret.Ici<^ a nobis indumeco uerecudip;qup fut pudenda uc 
laitur.Q.uod ad hac reaccmet qugriiiacis eft homines impiosac 
prophanos fumune&sadmitterc ; qui diumu 6C admirabile dei 
opus ad pijagandu fucceifione inexcogicabiliratiocpromfu: 8C 
adefFedt9;ueladtuipiirimosqufftus;ueladobfcoenf:libidmis 
pudenda opera couertutme ia nibil aliud re fandtiifimapecant: g 
mane SC Iterile uoluptate. Quid reliqug corpis partes no car& ra 
cione ac pulcbritudine.Conglobata in nates cato g fededi officio 
apca;6d eade firmior g i epteris mebris ne premete corporis mole 
oflibus cedn. Ice foeminu dedu^ ^ latioribus cboris : ualida 
Idgicudo quo Acilius onus corpis riifimCT:qua paulacim deficie 
tem in Auguftu genua determinat ; quorii deceas nodi flexura i 
pedibus ad gradiendum; redendumc;^ apciflimam pcpb&. Item 
cruranonpquali modo dudta:neindk^ habitudo deformaret 
pedes; Ted cetetibusfuris dpmencer exiantibus fenfimi^ tenuatis 



6C firmMa fune 6C ornaca.In plantis uero eadegderfed tamelcge 
difpar g in manibusratio e.Q_uf quonia totius og/s qfi fudame 
ta fuc;niirift‘cus,cas,arci£!';ipon rotunda fpcciefie I^mo ftare non 
pofTetrautalusad ftadu pedibus 'indiget, fitaic quadrupedes: fed 
porre<iliores:longioref(:p formauit ut ftabile corpus efticerec plav 
niciefua:undeilli’sinditunomee:digitifquetotidequodrma/ 
nibusrrpeciemagifi^ufu maiorem prpferentes : ideoc^ 6Ciun«Si 
6C breues dC gradati copofici. Quoru geft maxim^ quonia iliuj 
ficut in manu diiami a cf teris opus no erat:ira in ordine redad:^ 
e ut tame ab alus magnitudine ac modico mtuallo diflare uidea£. 
Hpc eorii fpedo Ia germanitas no leui ad iumeto.nixu pedum £r 
mat. Concitari eni ad curfu no pofTum^ nifi digitis in bumu pf 
fisrfolo mtetibus impetu falcu<^ capiam9.Explicafle uideor oia 
quoru ratio intelligi pdt, Nuc ad ea uemo q uel dubia uel obfcu 
r afunc. 

4[Op.xiiu< Qi de multis quf fuc m corpore ratio fciti nequit. 

f l\ Vlcaeffccoftatmcoi^quoruuim rationec^ gfoicere ne 
I J* Fm o nifi g fecit pot. An aligs enarrare fe putat pofle: gd uri 
licatis,gd effect^ bab«c: tenuis mSwana illa gluces q circunedtif 
aluus ac t^'t.Q_uidrenu gemina fimilKudo J Quos ait Varro 
ita di(ftos:quafi riui ab bis obfcocni bumoris orianf^qd* eftloge 
fecusrga fpinp aItrifecusfupinicoberec:6ClSc ab mtefeinisf^aci 
Quid fpleni Quid iccur J Qup uifceta qfi ex coturbato iangme 
uident ciTe cocrtta.Quid feHis amariffim^ liquor i Qiud glob^ 
cordisqui unus fanguinis fons eft^ Nifi forte illis credendu puta 
bimus.g cfFedtu iracudip m feUe coftitutu putat: pauoris i corde. 
Ipticip in fploie. Ipfius aute iecoris officium uolut elTe uc ribos i 
aluo c6coquat:amplexu dC calefeAu fuorqaida libidinesreru ue 
ner^ru in iccorecocmeri arbitrantur. Primu ifta pfpicete acume f 
humani fenfus non p5t:ga boru officia ih operto latent: nec ufus 
fuKs patefedla demoftrat. Na fi ita c« fortalle plaridiora qup^ 
animalia ud mbil fellis omnino.uTminus haberet g ferp: timidio 
ra plus cordis: {Ratiora plusiecoris^laTciuiora plus fplenis ba 
buifient, Sicuri igitur nos fentimus : audire auribus : oculis ca 
nere:naribus odorare:ita profedto fentiremusnos fdle itafci.-icco 
re cupere : fploie gaudere. Cum autem unde affeiitus ifti ucniant 


minime fenciam^ fieri poteftiut aliunde ueniant: aliud uifceia 
illa g fufpicamur efficiat. Nec came couincc poflumf filfa illos 
qui bpc difputac dicere. Sed okqup ad mot^ animi, am'mp<5 per 
cineancrra oblcurp alcpcp rationis effe arbitroi^uc fupra bo minem 
fit^ea ligdo peruidere.Id amecertu 6C indubitatu eiTe debet; res 
totitanca uilceru genera: unu dC ide babe ofEciu : ut arnma conti 
neant m corpore. Sed quid .ppric fingulis neruis Cciniuitu: quis 
fcirc niC artifex poteff ;cui loli opus fuu notum eft.*^ 

CCapiculum.xv; Deobfcutauocistatione. 

E uoce aure qua ratione reddere poffumusiGramadd gde 
^ ac pbdofopbi uoce effe diffiniutiaerem fpiritu ucrberatuj. 
V ndc uerba lut nucupata: quod perfpicue 61fu eft. No em uox 
extra osgignif fed incra.Et ideo uerifimilior eft illa fentenriajfti 
padi ipiricu,cu obftanria feudum fuerit iliifus: ibnu uocis expn' 
merc:uduti cu in patenre cicuta labrocp fubiedta dimittim^ fpin 
cu:dC is cicutpconcauo repercuffus; acreuolutus a fiindo; du de 
fcendente occurfu fuo reddit : ad exitu nitensfonu gi^it: SC in 
uocalem fpiritu reClies per fe uenojs animat. Quod quidem an 
ueru fit deus artifex uidcric, V ide€ cni non ab ore fed ab intimo 
peiitoreuox oriri. Dctu<^ 5C ore claufo ex naribus emutif fonus 
qualis poteft.pjgcerea ex maxuno fpiritu quo anhelam^ uox no 
OTcif; dClejfi SCnocoaitaco fpiritu quoties uolum^efficif. No 
eft igit c5prd)enfu quomo fiatiaut gd fit omnino. Nec me nuc 
in Acbademif fententia delabi putes : ga no omnia fimt mcopre/ 
benfibilia. V t eni fitendu eft multa ndfciriiquf uoluit deus intd 
figentia bo minis cxcedeific tame multa elTc qup poffinc:& fenfii 
buspet^i:5Ctationccompbcndi.Sederitnobiscotrapbilofo/ 
pbos difputatio:Coficiam?igi£ fpaciuquo nuc decurrimus. 

.xvi. Vbi fit moitis fedes:SC qua ratioe corpi coiungat. 

^^TVEnris quocp ratione incompbenCbile effeqms nefciat :nifi 
* 1 rgn i omnino'illam non }«b« : cum ipfa mens quo loco Ct_, 
aut cuiufinodi nefciatur.V aria ei^o a pbiofopbis de natura ei? 
ac loco difputata fune. Ac ego non dimmulabo : gd ipfe fentia^ 



non quia fic efTcaffirmemtquod eft infipientis in re dubia fecere: 
^ fcduccxpoficareidifficultatc^celligasquancafitdimnoru ope 

rum magnitudo. Quida fedem metis m pectore efleuoluerunc. 
Quodfi ita eftrquato tande miraculo dignu efTeTre in obfcuro: 
ac tenebro fo habitaculo fita:ui tanta rationisaccp incelligentip lu 
ce ucrlari^ q» ad ea fenfus ex omni corporis parte conucniut; ut 
in qualibet r^i5e m^oru prf fens effe uideat . Alfi fede cius I ce 
tebro effe dixerut.Ec fane argumentis probabilibus ufi fut:opoc 
tuiffe fcilicet.^totius corpis regime babet^ potius in fumo tanq 
marce corporis babit^etaecquicqcffefublimius: q id quod uni 
uerfu. ratione moderet :ficut ipfe mu di domin^dC redtor i fumo 
eil.Deinde ^ fenfus omnis: ideft audiendi 6C uid^i: 6C ^ora i 
di miniftra m^ra in capite lunt locata tquoru ommu ui^ n^ad"- 
pcdhis:fed ad ccrebru ferat: alioqn necmqnos.effct, tardius lenti 
re:donecfenciendi fecultas longo itinere peoUuj ad pedtus ul<^ 
defcendcc.Hi ueroaut n5 multu:aut fortaffe no etrant.V idetur 
eni mens : quf domini coibis cenet/n fumo capite conlhtuta; 
canq in cplo deu5:led cum m aliqua fit cogitatione comare ad pe 
dhis 6C quafi ad fecretum aliquod penetrale Ircedere; ut conidiu 
tanq ex tbefeuro recondito eliciat^ ac proferat. Ideotp cum int^ 
adeogitandu fumus : 8C cu mens occupata in altu fe abdident : 
ne<p audire qu^ circufonac : ne^ mderequp obfbnt folemus.Id 
uero fiue ita eft:admiradu ^fe<fto eft quomodo id fiat : cum ad 
pedtus ex cerebro nuUu iter pateat: finaute n5; nec tame nihilo mi 
nus admirandu eft: q> diuina nefeio qua ratione fiat: ut ita effe ui 
deatur. An po telt aliqs non admirari q> fenfus ille uiuus^ate^ c^le 
Itis, qui mois uel animus nucupaf .cantp mobilitas eft : ut ne tum 
quide cu fopitus eft j:onqmefat:tancg celeritatis.uc una temporis 
pudto.cglu omne colluftmfi uclit:maria guolet : terras 8C urbes 
pagret. Omnia deni<^qup libuerit quis logelatcc^ fubmota fuit, 
in confpedtu fibi ipfii conftituat. Et miratur aliqs^fi diuina mens , 
dei^per uniuerfes mundi partes intenta difeurrit : 6C omnfe rc^ 
omnia moderacur:ubi(^ pr^fens: ubi<^ diftufa: cum tanta fit uis 
ac poteftas mentis buman^^inter mortale coipus inclulp : ut ne fe 
ptis quidem grauis huius ac pigri corpori^ciiiilbgaacft^coacc 
ri nullo pac^o poffit: quo minus fibi liberam u^ndi fecultat^^ 
quietis impatiens laigiatur.Siue igitur in apite mens habitat 




r yr- t 




fiuein pectore: poteft ne aliquis comprebedete: qup uis raaonis 
. elficiatiut foiltis ille coprebCTiibib s; autin medulla cerebri bf ce 
ac.aut innullo fanguinc bipartito, qui indufuseft in cord^ acnon 
ex eo ipfo colligat quaca fit dei potcftasiqp anim^ fiipfum no ui 
deatiaut qualisiaut ubi fit:nec fi uideac came pfpicere polfit quo 
pacto rei corpalijres incorgalisadiuncJta fics^Siue eria meris loc^* 
nullus efttfed g totu corp^ fparladifcurrit:5C quod eria fiori poc^ 
dC a Xenocrate Platonis difcipulo dilputacfu e. Siqdem fmfus 1 
^ibet parce coigis pfto eftmec qd fit mens nec qu^ icelligi pot, 
cu fic natua eius Ca fubcilis ac tenuis: uc folid^ uifeerib^ infma: 
uiuo dC qfi ardenti fenfu mebris oibus mifceac. Illud auce auc : 
ne unqfimile ueri putauerisiquod Ariftoxai^dixit: mente olno 
nulla eileiCed qfiarmonia in fidibusiex conilruAione co^^ 6C 
copagibus uifceru:uim fenricndi cxiftefe.Mufici em intenrion^ 
cocencuqjneruo^ m int^os modos: fine ulla of&nfioe cofona 
riu armonia uocac. V olut igif animu fimili rone confiare m 
mme : q co cors modulatio cofiatmfidibusifcilicec uc fingularu 
coigis parriu firma coiun^o mebroruc^ omniu confentiens in 
ununiigor^ocu illa foifibile&ciac animutp cocinnec: ficut fuC 
nerui bme intenti ad confpirantem fonu. Et ficuri in fidibus cu^ 
aliquid aut incercepcu:airc tdaxacum efiiomnis canendi ratio cur 
bacur SC foluicur. ita in co^e cum pars aliqua m^roru duxerit 
uiciu:deftrui umuerfajcotTuprifi^ omnibus ac<p turbacistoccide 
fcnfum:eam <5 morte uocari. Veru ille fi quieg mentis babuiffet 
non armonia de fidibus ad bomine tranfiuliflet. Non ent canere 
fua^desXpoi^ polTunt: uc fic ulla in bis comparatio ac fimilicu 
do uiuentis. animus autt fiia fpoce dC cogitat 6C mouef . Quod 
fi quid in nobiselTec armonip umile ^(^ mouecef externo: ^cuc 
necui mamV:qui fine tractu arrific^pulfut^ digitoru: muri ac^ 
inertes iacmt.SKl nimiru puUmdus ille manu fiifc:uc aliquando 
fencm:qua mens eius.ex membris male com{»dba corpd»c. 

^t, Cap.xvii.Q 2 ^ anima fic etcma:6C quidfitfm 
pbuofopbonim uacias oppones. 

^jjrVpereft de anmu diccre:|fl percipi ratio cius dC natura no 
C^^oiIit.Necideo taine imortaleme anima no inecUigim?: 



quonia quicquid uiget mouetur^^ fe femper:nec uideri auc can 
gi poteft ;ftemu fic necdTe eft.Qmd auce fic animarnondu inter 
pbdofopbos conuenitaiec unq fortafTe c6ueniet.Ec alij fanguine 
eHe dixeruttalu ignem;aln uencu unde amma uel animus nomen 
accepit: quod grece uentus.stvsiiob^.dicit ; nec illoru tamen qf q 
dix^^iqd uidec.Non em £ianima/anguine:aut p uulnusei^n 
foaut^riu calore confumpco,uidec excingui: continuo in ma/ 
coia ^guinis am'mp cacio ponenda eiiueluci E ueniant in qEio 
^ nem:Iumenquo ucmur quid fit. 6Crei^ndeac:oIeum elle:quo 
'i niarn cotdupto illo:!umen ea!cingm£:cum iinc uticp diueria: led 
' altcy fit alterius alroetiu V idec ergo ammaEmiliseire lumm: 
qup non ipia fic fang^: fedlmmpce £n^inis alin^ ut luir^ 
olra.Quiaute igneputauerut:hoc uE 0 caigumeco: 9 pprf fenee 
anima coipus caleat.‘re^m fiigeTcar. Sed ignis 5C fenlu indiget 
I dCui^cactucomburit.Animauero6Cienluauctaeft:dCuideri 
no poceE:6Cn6 adurit. Vnde apparet anima neCcio qd efle deo 
iiniile. Ac illi qui uencu pucanc:boc &llun£:q> ex aere Ipmcu; du/ 
centesuiuere uidemur. Vairoica^ dif£m'c.Animaen:aerconce^ 
peus (M«,d<^aue£uxus m pulmone: temperatus in corde: diSufus 
j in corp^.HpcaperciiIime fdfa iucjie^ em ca obfcuca nobis bui^ 
modi reiu/iico elie tacione:uc ne boc quidem imdlf^usrquid 
ueru) eEe non pollic . An E mibi quis dixttic ^neum efle t^lum 
auc uicreu( ut Empedodes ait aerem) glaciacmfhcim ne alTenciac 
quia edum ex qua maceria Et %norem^$icucenim boc nefcio:ita 
^ud fdo. Anima eigo non eE aet ore conceptusiquia mulco ^u| 
^'gmcuramma:qconcipiaernenpo{{rc.Nonenim poEpartum 
induatur in coipus:ut qu&uTda} pbEofopbis uidetur.^ poE 
coceptun^protmuscum Extum m utero neceEitas dium forma 
uic:qa adeo uiuic mtra uiicm gem'cricis:uc 6C inaemeto augeaf : 
dCo^ris pulEbus geEiacemicare.Deni<^aboreumEerinecefre 
cE : E fuerit animal incus extinccum.Cpte^ dE^iciois partes eo 
E>eccanc : uc illis noue menfibus quibus m utero fuimus:morcui 
niiEe uideamur. Nulla ergo ex bis tribus uera foitencia eE. Nec 
tamen in tancu Elfos eEe dicendum eE:qui 1^ fenferuciut omo 
nibE dixermt. Nam & fan^im Emul hC calore 6C (piritu uiuE 
mus.Sed cum conEet anima incoipotebisoibusadunatu^i^ 
pteEerut^^cie quid eEet:quia tamnon po^E exprimi q uWeriZ' 



4tCapitulum.}imi. VcmmanimusdCanimafintidem. 

^ijEquitut alia 6C ipCi inextricabilis qupftio: ide ne fit anitna 
6Canimus:an uero aliud fit illud quo uiuimus: aliud aute 
quofcntimus^SC {apimus.No defut argumenta in utracp partem. 
Qui em unuefle dicutbacraticJne fequutrg» ne^ uiu^fine fenfu 
poflitinecfcntiri fine uica:ideoq5cffenopoirediucrfu,idquod 
nopoteftfeparariifcdquicgdeftiillud fiCuidoidiofficiu Sciai 
tiendi babe ratione: iccirco animu anima indifFerenf appellat 
duo Epicurei poetp.Qui aute dicut eiTe diueriarfic argumftan^ 
ex eo poiTe intdiigi aliud effe mente^aliud eife anima: qa mcolu 
mi anima^menspolfitextinguiiquod accidere foleatinlanis. Ite 
^anima morte l'opiat:animus £bmno,& quide fic:uc no t^tum 
qd fiat : aut ubi fit ignoret : fied etia reru &liaru contemplatione 
fallat.Q.uodquom6ipfiifiar:nonpotpcruidcri:curfiat:poteft« 


obducto cine fopitus: que fi paululu comouerisirurfiis ardeicit: 
dC qfi euigilat. Auoca£ et^o fimulacbris:donec mebra fopore ir 
rigata uegetenc.Corp^ eni uigilate foifii lic^ iaceat imobde:tam 
non efi quietu:qa flagrat ineo fenfus dC uibtat ut flama;6C artus 
omnes ad fe aftrictos tenet, Scdpoftq mens ad cont^ladas ima 
gmesiab intentione traducta eft: tunc demum corpus omnerefol 
uitur in quietem, Traduatur autem mens cogitatione cf ca : cum 
cogentibus tenebris fecu tmmodo efle coeperit : dmn intenta eft 
in ea de quibus cogitatirepente Ibmnus obt^it:£C in fpecies pro 
ximas fafum ipfa coguatio deciinat.Sic ea qup fibi ance oculos 
pofuerat:uiderequo(^incipic:deinde^pcediculcerius;^libiauo 
camenta inuenic:ne faluberrimam quietem corporis interrumpat. 
Nam ^mensp dieueris uifiomfi^ auocatur: ne obdormiat ita 
filfis:ne excitet. Nam fi nullas imagines cernat : aut uigilam iUaj 
neceffe e;aut ppetuamortefopiri.Dormiendi ergo cauia tribum 
eft a deo,ratio romniandi:SC quid^ m comune uniuerfisamma/ 
cibus:fed illud homini preapuetq» cu ea ratione deus^qetis cauia 
daret:facultate fibi reliquit docendi bominem futura p fomniu. 
NamSCbiftorig ffpetcftancur/xtittfrefomniaquoni? prpfcns 
6Cadmirabib's^itoientus$Crefpoii£iuacunoftroruex parte 

jz: 


fomnq conftitcrunt. Q_uare neqj femp uera fune neqj femp £il&: 
Virgilio ceftejqui duas partes uoluiceftcfomniorura.S«dqug 
fella funt dormiendi cama uidentur : qup uero immittunt a deo 
ut imminens bom*i:aucmalu:bacreuelatione difcamus. 

CCapituIum.xix.De origineanm^ dC an fec» 

E Uud quocp in qu^flione uenue po tedmtru ne anima ex pa 
pt:an potius ex matreian uero ex utrocp generetur .Sed ego 
id meo iureab ancipiti uindico. Nibil em ex bis tribus ueruj 
qa necp ex utro^ine^ exaltemtro ferunt animp. Corpus enim ex 
corporibus nafcipoteft;quoniac6fertaliqdexucro(p:deanimis 
anima no poteft ;qa ex re tenui 6C mcoprebeCbilimibil poteft de 
cidere. Itai^ ferendamm animaru ratio: uniae foli deo fubiacct. 
Dmi(p cfleili fumus omnes femme oriundi: omnib^ ide ille paf 
eft.ut ait Lucxetius.Nam de mortalibus non poteft gcq:nili mer 
tale generari. Nec putari pater det^ qui traffudiffeiaut uifpirafTe 
anima de fuo nullo modo fcntic.necfi fentiac:quado tamcn:aut 
quomodo id feat:babeac animo coprebenfu^.Exquo apparet no 
a parentibus dari animas: fed ab uno eodeqj omnid deo patre: q 
l^em ratione»^ nafeenditenet foiusrfiqd^ folus dficit. Nam 
terrgni prentis nibil eft: nifi ut bumore corporis;m quo e mat ia 
nafcendi cu foifu uoluptatis cmitta^uel tccipi3t:6C circa boc eria 
opus bumoris iftius bomo refiftit:necamplius gcg poteft, Ideo 
nafd fibi filios optant:qma non ipfi feciunt.Cf cera lam dei fiait 
omnia: fcilicet conceptus ipfc.dCcoiporismfistmatiorSCuifpira 
tio animp: 'dC partus incolumis: 6C qufcucp deinceps ad bomine 
conferuandum ualent. Illius mimus eft :q> fpiramus:^ uiuimus: 

mgcmus.Nam prgterq q> ipfius benefido incolumes fum^cor 
pore:dC q> uitftum nobis pt uarus rebus fubminiftrat:fepienciam 
quocp bommittibuit:qua terrpn^ pter nullo modo dare poteft. 
Ideo^ 6C de fapicntibusftufti:6C deftultisfepiftcslppnafcut: 
quod quida feto ac fideribusaffignant. Sed no eft nuc locus de 
feto difldendi.Hoc dicere fatis eft : q» etiam fiaftraelEdaitia re 
tum continetmibilQmmusomma a deo fieri: qui aftraipfaSCfe 
dc SC ord^uit.Inepciergo: qui bancpoteftatcm deo detrahunt, 
6C operi eius atcribuuc.Hoc igif dei munere cflefti at<^ prf daro 


r T^r l*j 


an utamur:an no ucamur; in noftra uoluit poceftate. Hoc eni 
conceffo:ipfum bomine uirtucis facramendsreligauit; quo uic^ 
poflet adipilci: dedic ei conftituic aduerlarium nequiffimum 
Si feUaciflimu fpiricu: cum quo in bac cerreftri uica: fine ulla fc/ 
curitatis requie dimicaret. Cur autem dcus,buc uexatorem generi 
bominu conftituerittbreuiter exponam. 

^lOpiculum.xx. Cur deus dedit ipiritumrentatorem. 

ILI Nte omnia diuerfitatem uoluit cite; idco<^ uulgo no ape 
Pl ruitueritaceiftea; paucifCmisrcuelauit : q diueriicas,omne 
/arcanu mudi cotinec.Hfc eft enuquf fecit effe uirtute ; que fciliq 
''non mo eflcifed ne apparere quidej;qa uirtus elTe no poterit: nifi 
fuerit copar aliqs^in quo fuperado uim fua: uelexcecceat,ud ofte 
dat. Nam ut uiAoria conifere fine certamine no poteft :fic nec uit 
tU5qdei^iinebof^e.Ica9 quonia uirtute dedicbomini:{htuic 
illi e cotrario mimicu:ne uirtus ocio corpens:natura fua perderet, 
cuius omnis rado m ea efl ut conculfe dC labefecta fitme£:nec alif 
ad fumu feiligiu poflit puenire^niG pruded manu femp agitata; 
fead feline fua miore dimicandi fundaueric.N oluit eni deus bo 
mine ad imortale illabeacicudine delicuo idnere peruen^.Datu 
rus ergo uirtutetdedit boi^ pcius:qui animis bommu,cupidita/ 
os SC uicia imireeret:q effa auctor erroru: malorui^ oluj maebi/ 
nator: ut quonia deus bomine ad uica uocac:ille cocra; ut rapiat. 
SC traducat ad morte.Hic ell;qui aut inducit aut dedpit eos: qui 
ueritati i!hident,aut C dolo SC (%udu*s no qui^uerit : u^em gene 
anima, qua fublimiu uigorelabefedareconet: ifenda dictu ex 
ecrabilia moli«niexac:dC intaficic.Et tamen ut ^feemit multos: 
fic a mulds uictus^profbatufc^ difcedit. eft eni uis bomi 
ni5:magna ratio: magnu fecramentu. A quo fi quis no defecerit: 
nec fide fua deuorionecp ^diderit: bic bat^:bic denicp ut breuif 
fima: fimilis deo fit necefle eft.Errac eni gfqs bomine came meti 
CUr.Nam boc corpufculuquo induti fum^ bominis receptacula 
eft. Nam ipfebomo nei^ tangi:ne<p aipid: ne^ coprebendi pot: 
qa latet intra boc quoduidef.Qtii fi ddicatus ac cener m bac uica 
fiiecic:q rado eius expofcic:fi uirtute contempta defiderus fe car^ 
ois ad£xerit:adec SC pmec in terra. Si aute ut debet ftatu finun; 

i 



rni'~ -P-^ J^nl' 


quf rectu recte fortit^ e:6C ^mpte coftantcrqj defoideric:fi cerr^ 
qua calcare ac umcedebet^no feruieiit:uica merebit fempitema. 

4rCap.xxi. Operis concluiio:dC uericate fupari no pofle. 

j~^Aec ad ce Demecriane icerim paucis 6C oblcurius fortaile q 
_JLyyecuit:pro rerum ac teporis neceflicate gorauitquib^ conte 
nis die debeas. Plura fiC meliora laturus: fi nobis indulgrtia cfiS 
cusueneric: cuc 6(ego ceaduerppbilofopbip dodtrina 6C plani^ 
SC ucrius coboitabor. Statui «li q multa pocer o.licteris Cradere:q 
ad uicf bewp ftacu ipectent:SC quide cocra pbilofopbostquonia 
fune ad pcrcuibandi uericate pemiciofi 6C graues. Inaedibiiis eft 
ciluiseloquencip: argumentandi diiTerendic^fubcilicastquis 
6cic decepetactquos partim noftris armis: partim uero ex ipfoy 
uicer fe concertatione fuptis reiuncemus.-uc appareat eos iduxifle 
porius en-oreq fuftulifle.Fortaffe mirerisq» tantu fecinus audea. 
Patiemur ne igit extinguiJ Aut opprimi uericate! Ego ^o liberi^ 
uelfubboc onere defecerim.NauMarc^uUi^eloquerip ipC? 
umcu exemplar; ab indodtis 6C ineloqu&ib^.ga came^.uero nite 
bant ;fgjc fupacus eft. Cur defperem^ericate ipfam cotra &llace 
captiof^qp 6cudia:fua ^pria ui fiC claritate ualituraillli quid^ 
itte patronos ueritacis profiteri folet.Sed qs poCeft ea rem defen 
dererqua no didicit! Aut illuftrare apud alios:qup ipfe no nouit? 
Magnri uideor polLceri: fed cplefti opus eft muncretuc nobis 6> 
cultas & temp^ad^pofita profequedatribuaf .Quod fi uita cft 
optanda lapienti:profefto nulla aliam ob caufam uiue optauerf: 
q ut aliqdeffic^rquod uica dignu fit : dC quod ucilicacel^ecib^ 
^ fi q6 ad eloquenciarqa tenuis in nobis ficundip riuus efitad ui 
acnducameaffoat:quodeftmaximenecefl^‘u. Quo pfped:or 
facis me uixiiTe arbitror: tC officium bominis imp]e{fe:fi labor 
meus alitos homines ab erroribus liberatostad iter t^lefie dire 
xeric4I Domino lefu gratias. 

a St locus in primo foelix oriente remotus 
Qua patet pomi maxima porta poli. 

Nec tantu p ftiuos biemifi^ propinqiuis ad ortus: 
aluemo fimdicabajiediem. 

Illic planicies fra^us diffundit apertos. 



i 

.1 


Nec tumulus crcfcicmec aua uallis biat . 

Sed noftros montes;quoram iuga celia putantur; 
per bis fex ulnas eminet ille locus. 
y Hic lolisnemuseft;6Cconfitusarbore mulca 
Lucus:pcrpetup frondis bonorcufrens: 
y Cum pboetonteisflagraffet ab ilibus ax«: 

Ille locus flammis inuiolaois erat. 

^ £c cum diluuium merfilTec fructus oibem. 

Deucalioneas exuperauic aquas. 

; Non bunc exangues morbilnon pgra fenectus. 

Nec mors crudelismec metus afper adit. 

^ Nec fcdus infendum:nec opumuefana cupido. 

Aut metusiaut ardens cedit amore furor. 

■> LudtusacabusabefriSCegedasobfatapannis. 

Eccurp mfomnes:5C uiolenta fames. 

Non ibi tempeftasmecuis furit horrida uenci. 

Nec gdida terram tore pruina tegit. 

Nulla fuper campos tendit fuauellera nubes. 

Nec cadit ex alto turbidus humor aqup. 

Sed fons in medio cftiquem uiuumnomuie dicunt 
Perfpicuus lucenstdulcibus uber aquis. 

' Q.ui femelerumpensiper fingulacemporamenfum 
Duodecies undisirrigacomnenemus. 
o- Hic genus arboreum procero ftipite furgens; 

N on lapfura folo mit ia poma gerit. 

'y Hoc nemus:bos lucosiauw incolit unica phoenix 

Vnica fic uiuitimorterefedta fua, 
y PaiecidC obfequiturpboebi memorandafatell^. ja-nfles 
Hocnatura parens munus habere dedit, 
ry Lutcacumprimumifuigensauroranibefcit. 

Cum primum rofea Cidera lu«x fiigat: 

■y TetquateriUapusimmcrgitcorpusmundas. 

Ter quater e uiuo guigite bbac aquam. 

> T ollitur:ac iummo confedit in arboris altf 

Verticetqup cotum defpicic mu nemus. 

Or Ecconuerunouospboebinafceitisadortus; 

Expedtat radios: 6C iubar exoriens. 
y. Aftubifolpcpulicfulgentislumirupottf: 


r Etpnmum emicuicluminisauraleuis: 

Incipic ilk fach modulamma fundare cantus: 
y Et mjra lucem uoce ciare nouam. 

Quam nec lulf p uocesmec cibca poffit 
y Mufica:cirrbpis aflimilaremodis; 

Sed ne<^ l^olor moriens imitari po fle putatur. 
y Nec cillenpp fila canora lirf. 

Poft§ pboebus pquos in aperta refudit olympi: 

7 At(^ orbem totum pertulit ac(g means ; j<r^-vfp ■ 

^ ^ Illateralarumrepccitouerbtteplaudit: 

Non grabilib usnogte dietp fonis. 

“j”' ^ ' Atcp eadem celeres etiam difcrimmatboras: 

■y Igniferum^ aput ter uencrata:Glct. 

Antifiesnemorumduce uenerauda facerdot: 

■y Et foia arcanis confiria pboebe tuis. 

Quppoftguitpiam miUeperegerit annos: 
Aclereddiderintcemporalongagraucm: 
replet lalfum fpatijs urgmtibus fuunu 

“ i irvl^-.^Afluea nemoris dulce cubile fugit, i 

‘^"^^^'“Cuijrenafcendiftudiodocaliniitareliquit: 

T unc petit bunc orbem:mors ubi regna anet, 

Ditigic in fyrum ederes longpua uolatus* 

'X Phoenicis nomen cui dedit ipla uetus. 

Secretofep pecitrdeferta per auia lucos: 
y Hicubiperlaltusfiluaremocalatec. 

Tum legit aereo fublimem uertice palmam: 

>' Qu? gratum phoenix ex aue nomen habet. 

Qmm nec dente nocensanimal perrumpere pollit. 

Lubricus ^ ferpens.*aut auis ulla rapax. 

uentos daudic pendentibus polus antris. 

^ ■ Neuiolcntflabrisaetapurpureum. 

Neu conaeta noto nubes per inania cpli: 

- > Submoueatradiosfolis:& obfitam. 

Conftruit inde fibirleu nidum rfiuefepulchrum: 

Ck Nam periburuiuatTe tamen ipfa creat. 

Colligit hinc fuccos:5C odorcsrdiuite filua, 

O' Quos legit aflyriusrquos opulentus arabs. 

Quos aut pigmpf gentesraut indk carpit. 




"r Aut molli generat cerrafabfafinu. 

Cinnama de bmc;aur5<p procul fpirantis amomi, 
'y Congeric:6C mixca balfama cum folio: 

Non cafif mirisrncc olentis uimen achanti: 

■> Neccburislacbiymp:gucta<ppinguis:abeft. 

His addit teneras nardi pubmcis ariftas. 
or Et fociat m>TTbf pafcua grata nimis. 

Protinus inftrato corous mutabile nido. 

O: Vitalii^tboromemSraquictalocat. 

Ore<^ debinc fuccos membris:fupra^ curcut^ 

^ InucitJexequijsimmoriturafuis. 

Tunc inter uariosanimam comendat odores; 
Depofici canti nec timet illa fidem. 

Interea corpus gemcali morte peronptum 
Aeftuaciftammas protulit ipfc calor. 

Acreo^ procul de lumine concipit ignem. 
Flagrat: 5C ambuiium foluitur in cinerem. 

Hos ueluc in malTam cineresrin morte coaftos. 
ConAurde dfedhim feminis infiar babec. 

Hinc animal pnmu fme membris fertur oriri. 

Sed fertur uermis ladteus effe color. 

Creumc i mmenfum fu bito:cum tempore certo; ui 
> SecB om' teretiscoUiRttm fp^iem. 

Inde reformatur qu^ fitic ante f^ura. 

Et phoenix ruptis pullulat exuuus. 

Ac udut agreftes cum filo ad faxa tenentur 
^ Mutari pennf papilione folent. 

Non illi cibus eft noftro conceflus in orb< 

Nec cuiq im pulm em pafcere cura fiibeft 
Ambrofios libat cf lefti nedtare:rotes. 

'> S tellifer i teneri qui ceciderepolo. 

Hos legit:bisa]itur medias in odoribus ales. 

•> Donec maturam proferat effigiem. 

Aft ubi primfua coepit florere iuuenta; 

O- Euolac:ad patrias iam reditura domos. 

Ante tamen proprio quicquid de corpore teflut 
o OiTacpuclcineres^exuuiafcpfuas; 

Vnguine baiiiuneo myrtluc^ ^ thure foluto 


Condit dC in formam conglobat ore pio; 

Quam pedibus geftanscontenditfolisadorcus- 
Incp ara refidens promit in pde Iaera. 

Mirandam fefeprgftatjprfbet^uebenti. 

Tantus foi decor eft:tancus abundat bonor. 
Principio color eft;qualis fub fidere cfli 
Mitia que ctocco punia grana legunt. 

Qualis ineft fo Ws:que ^ agrefte papauer 
Cum pendens ueftit folerubaite polus. 

Hoc bumcripedii% decensmelamine fulgent. 

Hoc caput:boc ceruix;fumma 9 terga niant. 
Caudat^ porrigitur foluo diffinit metallo. 

In cuius maculis purpura mixta rubet. 

Clarum inter pennas infigne defuperrms 
Pingere ceu nubem defuper alta folet. 

Albicat infignis mixto uiridante fmaragdo: 

Et puro cornu gemmea cufpisbiat. 

Ingmtes oculos credas gemino% biacyntbos: 
Quorum de medio lucida flamma micat: 

Aequata toto capiti radiata corona 
Phoebei referens uerticis ala decus. 

Crura tegunt fquamp flauo diffinit metallo. 

Aft ungues rofeus pingit honore color. 

Effigies Ulter pauonis mixta figuram 
Cernitur^ 6C mixtam pbaGdis inter auem. 
MagiiciemicerrisaraDumqupgigniturnles 
Vixpquarepoteftifcu ueraifcufitauis. 

Non tamen efltaedamt uolucresiqup corpore magno 
Inceflus pigros per graue pondus habent. 

SedIeuis:6C ueloxregaliplaia decore. 

Talis in afpedtu feprpbet ufep bomumm. 
Conumitfg>^tus tanti ad muacula uifus. 

Et raram uoluaem turba falutat ouans. 

Protinus infculpunt facrato in marmore formam. 

Et fignant tituloiremcp diemqp nouo. 

Contrahit in coetum fefegaius omneuolatum. 

Nec prpdp memor eft uUainec uUa mrtus. 

Alitium liipata choro uolat illa per altum. 


TT 


^ Turbatpperfeqmcurmimcfclfcapio. 

Sed poftg puri peruenic ad f tberis auras. 

Moxredit iflariuis condicor illalocis. 
c fortunatg fortis:natif<;p uoluais: 

^ Cui de fe ruta prgftitic ipfe deus: 

Foeminafietudmafoilusbfcrfeuforte^ neutrum. 
y. Foeli;i quf ueneris foedera nulla colir. 

Mors illi ucnuscft.folaeftin morte uoluptas. 
Vcpofl*itnafci:bfcappeticantemori, 

Ipfa tibi prolesduuscft pacer: 6C fuusbfres, 

,v Nuaixiplafui:fcmperiuninafibi. 

^ Ipfa quidem:fed non cadon quia cfl: iplajnecipfa eft. 
Aeternam uicam mortisadcpca bono. 

- - — ^ Ouidiusmecbamorphofeos. 

I Ec tamenjex al«s generis primordia ducit. 

* ^ na eft:qup rqurecrfetp ipla refemina ales 

AfTyru’ pboenica uocantmon fiuge:nec betbis: 

Sed lacbrymis tburis:6C fucco uiuic amomi. 
Hpcubiqncprupcompleuic fecula uic^: 

Ulicis in ramisrtremulpt^ cacumine palmp; 

V nguibus ac puro nidum fibi conlWuic ore, 

Q.UO limulae cafiastdC nardi leuis ariAas: 

Qualia^ cumfulua fobftrauit cynama myrrba 
Se fupe 2 imponic:£nic<^ in odoribus 9 uum . 

Inde foiinccotidem:qup uiuere debeat annos 
Corpore deprimo uolucrempboenia renafei. 
(Ciwtes. 

Ofliperligranfauifeconfefla. 
CbelIapboenicemuore.epoircnafce 
Cbealcincp centeno ano fcapre^. 

Herbp.nebiado in fuauicanon pafce. 
Maroldeincenfo:lacbiymp:6C amomo. 


E nacdo.emyrtba.ronleulcimeplufce. 

a Alue 6dla dies toto uenerabilis f uo. 
Qua deus m&CRum uicitr SC afoa tenet. 
Tempota florigero rutilant diftindtafeieno: 
Et maiore poli lumine porta patet. 

Aldus ignuomiunfolemc^orbita dudt. 



Q.ui uagijs occanas cxici^C mfrat aquas: 
Armatus radBsclemencaliquentialuftrans 
Hac m nocJte brcui tendit m orbe dicm. 
Splendida {incero producunt ftbera uultu: 
l^ciciami^ fuam fidera clara probant. 

Terra foax uario fiindit munufoila cultu. 

Cum beneueman’t;reddit 6C annus opes. 
Mollia purpureum pingunt uiolaria campunu 
Prata uirent herbis; 6C micat herba comis, 
Paulatim fubeunt {lellantia lumina florum» 
Floribus arrident ^mina cundta {iiis. 

Semine depofito hte fegcs exilic amis: 
Spondens agricolf uincere poffe fimem: 
Caudice defedto lachiymacfua gaudia palmes: 
Vnde merum tnbuatidat modo uitisaquam: 
Cortice de matris tenera lanugine fia^cns 
Prpparat ad partum turgida gemma finum» 
Sub^ hiemis tempus foliorum crmc refofo: 
lam raparat uindea^ frondea tei^ nemus. 
Mixta foIix:abies;cotylus:Lileculmus:acetmux, 
Plaudit qup<p fuis arbor amocnia comis. 
Conflrucihiia fauos apis hinc aluearia linquens 
Roribus inftrepicans poplice mella rapit. 

Ad cantus reuocatur aui5:qup carmine daufo: 
pigrior hiberno frigore muta fuit. 

Hinc phylomena fuis attemperat organa cannis. 
Fic^ repercuflb dulcior aura melo. 
Eccerenafcentisteflaturgruia mundi: 

Omnia cum dommo dona redifle fuo. 

Nancp triumphancipofl triftia tarcara chrifl» 
Vnditp fronde nemus;gramina flore frucnc. 
Legibus inferni oppreflis.dupcr aftra meantem 
Laudant rite deum:lux;polus:arua:&ecum. 

Qui aucifixus erat: deus ecce per omnia r^nac, 
Danc<^ creatori cun Aa creata precem . 

Mobilitas anni;men{um:lux alma dierum: 
Horarum rploidonflridula cuncta fruenc. 


Hinc cibi filua comis:pkudit quo^ campus ariftis. ' 
Hinc giates tacito palmite uitis agit. 

Hinc cibi nuc auium refonant uirgulta fufurro 
Has inter nimio paiTer amore canit. 
Cbriftefalusrerum:boneconditor:acq 5 redemptor: 
Vnica progenies ex deitate patris: 

Irrecit^ilicer manans de corde parentis: 

Verbum fubfiftens:6C patris orepotens. 
Aequalis;concors:focipscumpatrecofUus: 

Quo fumpfit mundus principe:principium: 
Aethera lulpendisdola cogerisr^quora fundis: 

Quf ^ locis habitanc:quf moderata uigent. 

Qui genus bumanu cernens merfiffc profundo; 
Vt<^bominem eripercs:es quocp ketus bomo: 

Nec noftro tantum uoluifti e corpore nafei. 

Sed caro qup nafei pertulit ac<^ mori. 

Funeris exequias pateris nouus auctor 6C orbis. 

Intra mortis iter dando lalucis opem. 

Triftia cdTarunt infemf uincula legis. 

Expauiccp cbaos luminis ore prpmi. 

Depereunt Cenebrf ebrifti fulgore fogatf* 

Aeterjif noctis pallia crafTa cadunt. 

Soliicitamifed reddefidcm:precoralma poteftas. 
T ertia lux redutdurge fepuite meus. 

Non decet ut uili tumulo tua membra ce^ntUr. • 
N on precium mundi uilia faxa premant. 

Indignum eft cuius claudunt cun<fta pugillo: 

V t tegat iaclufum rupe uetante lapis. 

Lintea tolle precor: fudaria linque l^ulcbro* 

Tu facis esnobis:6C fine te nibd eft. 

Solue caebenatas inferni carceris umbras. 

Ec reuoca furfum quicquid ad ima ruit. 

Redde tuam &cicni:uideant ut fpculalunien. 
Redde diemtqui nos te moriente fugit. 

Sed plane implefti remeans pie uiccor olimpu 
Tartara prefla iacentlnec fuaiura Cenent. 

Inferus iniatur^ilitercaiia guttura pandens .. 



Qui raperet femper:£it cua prf da deus. 

Enpis innumerum populum dccarccre mortis: 

Et l^uiturlibetquo fuusauaorabis. 

Euomit abCorptam pauide &ra belua plebem. 

Et de&uce lupi Cubtrabic agnus oues. 

Hinc tumulum repetens poft tartaracamerefumpta: 

Belliger ad c^os ampla troph^a refh-s. 

Quos habuit penale cbaos:iam reddiditiile; 

Et quos mors peteretibos noua uica tener. 

Rex lacer ecce tui radiat pars magna tropbf i; 

Cum puras animas facra iauacra beant. 

Candidus egreditur nitidis exercitus undis. 

Attp uetus uicium purgat in amne nouo. 

Fulgentes animas uefl^ quo^ candida Egnat. 

Et grege de niueo ^udia paEor babec. 

Additur bac foelix concors mer^de iacerdoK 
Qui dare uult domino dupla taloita luo. 

Ad meliora trabens gentilierrorc uagantes: 

Belba ne raperet munit ouile dei 

Quos prius eua nocens m&cerac:bos modo teddic. 

Ecclelip pallor ubere Ifurtelmu. 

4[impr5rum eft boc opus Venetus impendio ^uidoru uioru 
loBis de Colonia : loi3i% Mathen de Gbe^em fodorum 
Anno ialutisdominicp . M . CCCC .LXXVill. xxyv'. 
AuguUt. Laus [^o. 

Arguit btc bominu lectas Lactandus omnes 
Septeno fallas codice uera docens. 

Siue deumtangaciturbato lumine cemeis 
Ira furongemino pernotat inde libro. 

Ecuolucrumuerfu pboenixcomprebendicur una: 
Qu^nolbronunqpafcituraima folo. 

Hinccp redemptoris nolbi non carm^ deTunt; 

QuppoEcum e tumulo dulce canendo uocant. 

Preliae bunc primo mundi caput ^yta Roma. 

PoEregina premit quippe colendamaris. 


4^epb/tbomon Ladtanty Firmiani incipit» 

Am ii iufticia eft ueri dei cultus :quid e^n tam 
iuftum ad fquicatemttam pium ad bonore:tani 
neceiTarium ad lalutem ; q deum cognolccce uc 
parenccm:uenecan ut dominum: eiuil^legi aut 
prfCfptisobtemperarclNefcieruntergoiufticia 
^biloiopbi:quia necipfum deum agnouerunt : 

6C ideo refelli potuerunt a Caineade;cui9 bf c fuit diiputatio nui 
Ium efTe ius naturale. lca<;^ omnes animantesripfa ducente natura, 
commoda fua defenderciet ideo ludicia^fi alienis utilitatibus co 
fuletifuas ncgliget^ulticiam efle dicendam.Q^ ^ omnes popu 
li penesquosiicimperiam:ipl]iqueRomam:quiorbemtotum 
poiTedere:iufticiam loqui udint,ac iuum cuit^ reftituere ; quod 
ui dC armis occupauerunt^ad alas 6C egeftatem reuertentur.Q.d' 
li fecerinttiuftos dicemus equidem:led tame ftultos iudicare ne 
celTeeftiqui ut aliis prolmctCibi nocere concendant.Deindefire> 
periac aliquis bominem:qui aut aurum pro auricJco:aut argetu 
proplumbouendatpererroremiat^idemere neceflitas cogit: 
utrum diflimulabic^dC emet paruoian potius iud icabic uriiuftus 
uticp dicet :quia no fefellitTledide ftuitus:qui alteri fecerit lucnij: 
fibi danumifed &cilc de damno eft . Quid fi uita eius in pericu 
Ium ueniet:ut ea aliquando necelTe fit aut occidcreiautmon: qd 
ficiec^Poteft boceuenire:ut nauficagio fesfto inueniat aliquem im 
becillcm tabulf inbprentcmtaut uidto exercitu fugife reperiet ali 
quem uulncratum equo infidentemtutrum ne aut illum tabula : 
aut bunc equo deturbabitmt ipfe poftit euadere i Si uolec iuftus 
eiT^o fecietiied ide ftult^ iudicabitiq du alteri^ uitf parcit:fuaj 
perdet.Si faciet gdeifap iensuidehigiguia libi cofulet : fed ide 7 “ 
malusjcf nocebit. Acuta iftafaneifedreipondere ad ea facile pof 
lumus.lmitatio etunominufacitrut ficeeuideat.Na 5C iufticia 
imagine babo: ftulticif :non tn eft ftulcicia.Et malicia imagine fa 
pientif :non tamen fapienda eft. Sed licut malicia ifta in conferua 
dis utilitatibus fuis mtelligens redargui uideturiquianon fapie^ 
tiatled calliditas SCaftutia eftrita 6C iufticia non debet ftulticia : 
fed innocentu nominariiquia nccelTceft iuftum effe lapientem : 
eam qm fit ftulcus;imuftum.Namnecj ratioinec^ natura ipia 



petmitticmt isqui iuftus eft:fapicns no fitrquoniam iuftus nib3 
ucicp &cic:nifi quod reitum 8C bonum efttprauum 6C mdu fem 
pcc fugtc.Quis autem difcemere bonu 6C malum:pi:aimm SC re/ 
^am potecitmifi qui lapiens fucrit^Stule^ autem male&cic: qui» 
bonum SC malum quid fit ignocatadeo peccat : quja nonpoteft 
praua 6C reCta difcernere.Igitur neque ftulto iu^iqbm: neque in 
iulto fapienciam conuenirc.Ergo ftulcus non eft .•-qui nec tabuli 
naufragummec equo faucium dei?cerit:quia fc abfinuit a nocot 
dorquodefl peccatum;peccatumaucemuitarefapienciseft .Sed 
ut ftultus prima £iae uidcacur:illa res efficit^ qufcxtmgui animaj 
eum corpore exifcimant uccirco omne commodum ad hanc uita 
re&runc.Si enim pod mortem nibil edtutit^ ftulte &cit:quialce' 
rius animp parcit cu difpendio fuf :aut qui alterius lucro magis 
g fuo coniiilerettfi mors animam delet.Dandacft opera: quo iu 
ftius c5modiuf^ uiuamus.Si autem uita pod mortctn fupercd 
f terna SC beata:bancuticp corporalem cum omnibus terrp bonis 
iadus ac fapiens contemnet : quia feiec, quale a deo ficprpmium 
recf pturus.Teneamus igitur innocentiam; teneamus iudiciam : 
fubeatnus imaginem dulticig rut ueram fapientiam tenere poffi/ 
mus.Et fi hominibus uidetur ineptumac dultu corqueritSCmo 
ri udk crg libera dilcc &abtee fin e no? ^. N os tamen omni uittute 
omnicp patientia, fidem deo exbibere nitamur. No mors terreat 
nec dolor flagra tiquominus uigot animitet conftancia inconcuf 
ia feruetur.Scultos notent: dummodo ipfi dultiflimi fintrSC cp 
ci:5C bebecestSC pecudibus pqualestqui non intelligunt effe mor 
tifemm:reliSto deo uiuo prodemerc fe:at 9 adorare terrf natqui 
nefeiunt ex illis ptemam poenam manete;qui figmenta infenfibi 
lia fuerint ueneratitSC eos qui nec tormenta;nec mortem pro cui 
ta:5C bonoreueridei recuiauerinctuitamperpetuam conJfecutu/ 
ros.Hpceft fiddiflima:bpc ed uera lapietia;hpcperfcdta iudicia. 
Nibil ad nosattinetiquid iudicent dulti ; quid homunculi fenti 
ant. N os iudiciu dei expeStare debemus :uc quos podmodum ; 
qui de nobis iudicauecuntiiudicemus.Dixi de iudiciatquid eet. 
Sequitur ut odendamquid fit aerum facrificium deiiquisiudif 
fimus ritus colenditne quis arbitreturiaut uidtimas; aut odores: 
aut dona pfencia defideraria deo :a quo fi &mes:fi ficis:fi algor: 
fi ommum rerum terrpnarum cupiditas abed :nonci^o utif bis 



rr .| 


omnibus;qiif templisraliifcp ficSilibus inferuntur: fed Ccuc cot^ 
poralibuscorporale:ficudq}mcorporaljbusincorporale facrifi 
ciuni necefTarium eft.Illis qug in ulum tribuit bomini deusupfe 
non indiget.Eft omnis terra ipfius tb poteftace;non in diget cem 
plo:cuius domicilium mundus eft:non indiget iimuIacbro:qui 
e(l 5C oculis 5C mente mcomprebenfibilismo indiget terrf nis lu 
minibustqu^folem cum c gteris aftris in ufum bc^inibus potuit 
accendere.Quidigiturabl^minedefid eracdeus tn ifi^ cu me \ 
tistqui eft pnmus 6C lant^u si Namillaquf autdigitis fiunt:aut • 
e<tca bommem £jnt:bqc CacriScium uerum non eft:,- ecquod ex 
arcarfed quod ex cor^^fertunnonquod manu:fed quod men 
te libamr.HfC accf ptabilis uiefEiina eft:qua He feipfb anim^ imb 
lat.Namquid boftifi(juidtbura!qmd ueftesSquidaurumJquid 
argentumlquid precioii lapides conferunt:^ colentis pura inetis y»e»> 
non eftiSoia ergo iufticia ^.'quam deus expecit.In bac (acriSciu 
in bac dei cultus eft :de quo nunc mibi diflerendu eft;doccndu^ 
in quibus operibus mfticia necelTe lic contineri. 

Vas eiTe bumanf mtp uiasmec pbilofopbis ignotum feit: 
■^.^^nec poetis tedeasucicp diuerfo modo induxerunt pbilo io 
^i. Alteram induftcif, alteram inertijefteuoluere:fed becmin^ 
redte;quum eas ad iohus uitp comoda recculeruntmeli^ poetf :q 
alteram iuftorum:alrecam impiorumelle dixeruf .Sed m eo pec 
canciqui eas non in bac uitatfed apud inferos effeaiuc.Nosucicp 
redtius:quialceram uitp :alceram mortistet hic rame bas uiasefTe 
"icrtc-ocT dixitnus.Sed ill alext eriorrqua iufti funt gradientesrnon inelyfi 
umferre:fed in cflum.Immorcalesenim fiunt.Sinifteriorad tar 
tarum ternis enira cruciatibus abducuntur iufti. V eneranda eft 
a.nobis iufticif uiaiqug ducit ad uitam . Primum autem lufticig 
officium eft deum cognofeere ut parentem : eumque metuere ut 
dommum:diIigereutpatrem.Iseftenim:quinosgcnuic:qui ui^ 
tali ipititu animauit:qui alit: qui faluos fecit . Habet in nos non 
modo ucpatermerumeciamutdominus^licentiam uerberandi : 

6C uitp ac necis poceftatemtundeilli ab homine duplex bonos .i. 
amor cum timore debcnir.Secundum iufticif officium eft bomi 
nem agnoicere;ueluc fratrem.Si enim idem deus fecit: uniuer,' 
fos ad iufticiam:5C ad uitam f cernam pari codirione generauit . 
Fraterna uri^ neceffiitudine cobg remus:quam qui non agnoicit 


iniufhis €ft.Sed otigo buius mali:|^ocietas inter febomiuum: 
quo necefticudinis umculum di{foluicur:eft 5 > ab ignorantia uc 
ri dei nafcatur.Qui enim fontem illum beni^itatis ignorat:bo 
nus efle nullo modo poceft.Inde eft ex eo tempore:quo mul^ 
ti dii confecrari ab bominib9coli^cocperunt:fijgata eft(ficut po 
ecf aiunc)mfticia:lic direptum eft omne foedus:direptafocictas 
iuris bumanixum fibi quifc^ confulercaus in iuiribus computa-- 
remocereinuicemtftaudibusa^editdoliscirculcribere: como 
da^liommincommodisadaugerc:noncognaris;nonliberis nec 
parentibus paccererad necernbominum pocula temperare: obn-* 
detc cum ferro uias:macvtJnfeftare: libidini autem^quo furore 
i^x^vf duxerit.fryna laflaretnibil deniq? iandti babere:quoa cupidicasi 
fenda no uioIaret-Q^uum bf c fierenutum leges fibi homines co 
diderunc pro utilitate communi: ut fe icerim tutos ab iniuriis 6 
cerent.Sed metus legum non Icdera comprimebat:led licentiam 
fubmouebat . Poterant enim l^es delidta punireiconfcioitiam 
munire non poterant.l ta^ quf ante palam tiebanticlara fieri coc 
pcrunc.Circufcribi etiam iura fiquidem ipfi prp Gdesl^umprg 
mus muneribufcp corrupci:uel in remunerationc n«lorum:uel g 
nicie iuftorum fententias uendicabant.His accedebant diffenCio 
nes 6C bellaiSC mutug deprgdaciones:dC oppreflis legibus ff uien 
di poteftas licenter aftumpta.ln boc ftatu cui cflent bumang res: 
mifertus eft noftri deus. Reuelauit fe nobis:6( oftedittut in ipo 
religionem:fiidem/aftitatem:mi(«icordiamdircercmus:lege<p 
diuinam:qugbumanacumcgleftibuscopulat:p:adenteipfodno 
fumeremus:qua lege uniucrfitquibus irretiti fumus:errores cum 
uanis SC impiis fuperftitionibus tollerentur . Quidemm bomi 
ni debeamus;eadem illa lex prgfcribit:quf docec:quicgd bomi-- 
ni prgfticeris:dco prgftare.Sed radix iufticig:5C omne fundame 
cum f quicatis e illud. V nde uc ne facias ullirquod patinolis:fed 
alterius animum de tuo metieris: fi acerbum eft iniuriani faxetcc 
qui eam fecerit uidecur iniuftus.Tranffcr in alterius pcrfona qd* 
in te fentis;6C in tuam quod de altero iudicas:dC int^gfs tam te 
iniufte fecere:fi alteri noceas:§4alterum;fi tibi. Hgc fi mae uol 
uemus : innocentiam tenebimus;in qua iufticia uelucin ^mo gra 
duconfiftic.Pri!nus eft enim non nocere proximo;^ officere: 

» cS prodefte.Ec ficuc in rudibus agrisjinus q Cerere mapias:euulCis 


fcntibus : 6C omnium ftirpiutn radicibusampucacis,arua purga 
da;ficdenol^ris animis prius uicia d£trabenda:dC cuc demuj uir 
tutes itilerendf :dequib7 icminatf per ucrbu dei fruges imortali 
catis oriacur.Tresaifedt^ uel(uc ica dica)a:cs ftircf lunc:q in ani^ 
mis bominu tantas perturbationes ciunc:6C iterdu cogunt ita de 
iinqueremt nec femfmcc periculi iuirefpedhr:cut^abcre pcrmic 
tancic irca q uinclidlamcupic:Xnaturaiq de£ideracopes:libido.*q 
appetit uoluptaces.His uiciis refiftedum eft ftirpeseruendg ; 
ut uirtutes 1'eri poffint.Hos afFedt^ ftoici amputados: peripate' 
tiateperadosputac.Neutrieoy eccte:<^ne<pdetrabipoflunt.bi 
quidenaturainfici:babeccerrammagnat^ rationemmecp bonu i 
quoniam fi mal^iunc:cacendum eft/etia tepeia^medioccibusr 
fibon^cegrisaducendu eft .Nosuero netp darabendos tnecp 
minuendos ee dicimus. No eni per fe mala lunc .* q deus bonuni 
rationabibtcr coferuatded quum fint utiqj natura bona:quonia 
ad tuendam uitam funt actributamiale utendo fiant mala:iicuc fi 
forciitime pro patria dimices:bonum eftifi coxi patria malu.Sic 
et afFcdb^fi ad ufus bonos babeastuirtutes erutifi ad malosiuicia 
dicencur.lra igit ad cobcrtionem peccatoy .i. ad ruenda lubi?*’ 
&OTf difciplina^dataeft a dco:uc metus licentiam comprimac:6C 
copeicacaudaciam.Ecquiterminoseius ignorac:irafci-paribus 
aut fortioribus.Inde ad unania frcinoraprofili£:indead cfdcs ; 
indead bella colurgitur.Cupidicas ad defiderandaidC conquire 
da uitf neceffaria tributa eft.Sed qui nefciunt fines eius:inlaciabi 
liter opes congerere nicuntur.Hinc uenenarbinc circufcriptoncs: 
bine fidfa ceftimoniaibinc omniu fraudum genera erupet , Libfr 
dinis aut afFedtus^ad procreandos filios inficus dC natus ef^ ; fed 
q limites ei^ animo non tenentiutuntur eo ad folam uoluptatem 
Indeillicic^ iamopesiinde adulteriaSCfruptaiindeomnescor' 
rupcelf oriunf .Redigendi eigo fune iftiaffedt^ intra fines fuos: 
6C in uiam reAa redigendi :in qua fi funtuebemetes: culpam 
tamen habere non poffunt. 

^^^i^cimafigd ex certamine ipedetiec duas maximas uitruces : 
inoccntiamtpaaennanAcneamus. A natura fiangitur; quu babe/ 
musquod latis eft.Quis enim fiiroreftinbiscongermdis lib» 
tareiqu^ aut lacrocinioiauc furore; aut proferiptione; aut morte 



ad alios accerf it gucnireXibido ext«m legidmu toy no euagef ; 
fcd cceandis libetis feruiae, Appetaitia enim nimia uoluptatis bi 
periculum paric;tt infamam generat.Et(quod eft maxime cauen 
d,um)m orte accurrit f ternam . Nibil efl enim tam inuifum deo: 
g mens incefta animus impurus . Nec bac fola uoluptate abfti 
nendum fibi put^: quf capitur ex foeminei corporis copulatioe, 
fed 6C cf teris uoluptatibus fenfuum reliquo rumrquia et ipff £ut 
uicioi^:SC eiufdem uirtutis eft eas contemnere. Oculorum uolu 
ptas percipif ex rerum pulchritudine. Aurium de uocibus cano- 
ris:£C fualionibus.Narium de odoreioomdo.Saporis dedbis 
dulcioribusrquibus bis omnibus uirtus repugnare fortiter debet 
ne bis illecebris irretitus animus a cf Icftib^ ad terrpna:ab ftemis 
ad cemporaba:a uio immortali ad perpetuam poenam deprima 
tur.In iapori$'5C odoris uoluptate boc periculum ed: quod tra" 
bece ad luxuriam pocerit.Qui enim fuerit bis deditus:aut no ba 
bebit ullam rem 6miliarcm;aut fi babueritr afTume trflC aget pofi 
modum uitam detedabilem.Quiaucem rapitur audituuittacea 
decantibustqui fenfusicaffpe deliniunt :ut etiam flatus mentis 
forore perturbentur:compoutis cf teris otatiomV:numcrofif<p 
carmimbustautai^tisdifputationibusad impios cultus &dle 
tradunrur.Inde eft <$ feripris cfleftibus;quia uidentur incompta 
non facile creduntur: quia aut ipfi funt diferd :aut diferta legere 
uoluntmon qupnmt ucca:fed dubia:immo illis bpc uidentur ue/ 
riiTima efre:qup auribus blandiuntur:ita refpuunc uenntem:du 
fermonisuarietate capiuntur. V oluptasuero:qup fpedtat adui 
fum multiformis cft .Nam qup percipitur ex rerum precio faruj 
pulcbrimdine,auanciam condtac:qup aliena effe debn a fapiente 
ac(^ iuflo.Qup autem capitur de fpecie mulierum:iii alteram ca^ 
pituoluptatem:dequaiam fupertuslocutifumus. 

^^"Vpereft de fpe(ilaculisicere:quf quoniam potentia funt 
ad corrumpendos animosruitanda lapientibus: cont^wn 
-f’ da fu ncc^icer: cp ad celebrandos deorum honores menta memo 
5' rantur.NammuncrujadditioncsSatumofaApfunt.ScocnaLi 


beripatrisefl.Ludiuero circenf^ Neptuno dicati putantur :ut 
iam qui fpedbit:uel interef^relidto dei cultu:adp£mos ritus craf 
uideatur.Sed ego de re malo dicere:g de originc.Quid tam 
bombile:tamtecrum:qbominis trucidaaolldeofj^uetiinmis 


legibus uita no fha mulctatur.Ideo bella execrabilia funt luenta : 
canienconfuetudo quatcnusbomicidiumfmcbellotaclinelegi' 
bus raciant:5C boc ut Icelus midic^ .Q^ li iteccflc bomicidio £tc 
iens contaentia eft:et eodem fecinorc fpc<^^acor obftri(^tuse:cui 
6C admiiror;ergo fiC^.gladiacoy fcelerib^ non minus cruore g 
funditur:qui f pedtae q ille qui 6cit;necpoteft effe immunisa fa 
g.iiuerqui uoluicefiEundi;autujdecinonincerfe:ifre:qmc€rtecS:o 
n dC fauetrSC prgmium poftulaujt.Q.uid fcoenainum fandtiorl 
iti qua comoedia de ftupris 6C amoribus.Tragoedia de inceitis 
SC parricidiis fabulacut. Iftrionici eciaj impudici geftus :quibus 
iniimes foeminas imicancur^ibidinesiquas lalcando exprimunt 
docenemon minus corruptelasan-dilciplinarum eftiin quo fiuc 
per imaginem :qup no i'unc:uc fiant fine pudore q uera iunt.Spe-' 
ctanc bpcadoieicetesiquommlubricafcasiqugfifnariacregi de 
bec:ad uiciaS^ peccata bis inuginibuseniditur.Circusnoninno 
centior f fiimacur.-led maior bicfiiror eft: fiquidcni mentes fpc' 
ctancium tanta feruntur inianiaiucnon modo in conuiciaded eti 
am in rixasmecnon dC in prplia:6C contentiones pe confingat. 
Fugita igitur omnia Ipedtaculamt tranquillum mentis ftatum 
tencrepoiiimu^.Renunciandumnoxiisuoluptatibustnedelim 
ci iuauitacepefti&ra in mortis laqueos inndamus. Place t fola uic 
tusrcuias merces imorcaliseftiquumuicerituoluputem. Suppo 
licis autem affe:tibus;6C pecdomicis uoluptatibusifecilis inco^ 
mendiscfterislaboceficirquifit dei uerigeirep fectaturu s : non 
maledicit unqiqui ipedtabicadeo benedidtionem. Hinc lurabit 
ne deum ludibrio babeatrledHeiurabic quidem: ne quando ucl 
neceflicate:uelconfuecudincinperiurium cadat. Nibil iubdole: 
nibil dtllimulacerl oquatu r:ne<^ abnegabit quod fpoponderac: 
neqs ^mictec:quod taccrenon poifa : non inuidebit cuiq qui de 
fuo contentusinec decrabct:aut male alteri uolec : in que forfitan 
beneficia dei,proniora funtmon furabitur: nec omnino quicq co 
cupilcet alienum:non dabit in ufura pecuniam . Hoc efi enim de 
alienis malis lucra captare :nec tamen negabit : fi quem ncceflicas 
cogit mutuari. No ericafper in filium:nec m fenmm. memineri t? memc-r 
ipfe patrem babeattac dominum. Ita cum bis aget: qu&dmo' 
dum lecum agi ueilec.Munera fiipcrabundanda non recipiet a. 
nuionbus :nec enim iufium efi augeri patrimonia locupletum g 


damna miferorum. Vetus prfCf ptum efl non occidere:quod fic 
accipi dcbccmon tanqiubeamurab homicidio t3ntum(qd'etiam 
legibuspublicisuindicctu^nianusabftinererneciuflionelterpo' 
Titamec uerbo licebit periculum inferre : nec mfentem necare :auc 
exponerernec feipfum uoluntaria morte damnare. Item no adui 
tetacctfed boc pcppto non folum corrumpere alienum matrimo 
nium probibecur:quod etiam communi gentium iure damnat : 
uerum etiam proftitutis corporibus abftinere.Supra leges Icx.n. 
dei efl:eaquo(^ qu? pro licitis habentur uetat:W iufticiam confu 
met-Eiuldem legis eft feilfum teflimonium non dicere: quod fiC 
ipfu latius patet:fi &lfu teftimoniu mendacio nocet ei : coii que 
dicit :& felliceu:apud que d?, Nunq igif metiendu eft : quia me 
daciu femp aut fellittaut nocet. No eft uir iuftusrc^ n5 fine noxa 
MC uiciofolermonemencicur.Htcucronecadularilicet: pemiciota 
eft enim ac deceptrix adulatio;i'ed ubiqj cuftodiat ueritatcmtqug 
licet ad prpfcns fit infuauismmen quum frudtus eius attj utilitas 
apparuerittnon odium pariet(ut ait poeta)rcd gratiam. 

^ Ixidebisquf uetantundicamnuncbreuiterqufiubentur. 

Innocentia ,pxima eft mifericordip.Illa enim malum non 
6cit:et bfc bonum operatur.IUa inchoat iafticiam:hfccomplet. 
Nam quum imbecilliorfichominum namra:§cfteraruaniman 
tium:quasdcus 5C inftrucftasad inferendam:& munitas ad uim 
repellendam figurattafFedtm nobis mifericordif dedit: ut omne 
prpfidium uicp noftrp in mutuisauxiliis poneremus.Si enim ia-- 
j rtiab uno dco:6C orti ab uno bomine confanguinitatisiurc fod 
^ amur.Omnem i^’tur hominem diligere debemus.Itacp non tan 
[ tum inferre infuriam non oportet: fed ne illatam quidem uindi 

I care:ut fit in nobis perfeifta innocentia. Ideo iubet nos deus etiaj 
pro inimicis pcem fecere femper.Etgo animal commune at<p co 
forsefTe debemus:uc nos inuicem prf ftandis recipiendifip auxi 
liis muniamus. In niftis enim fafibus,6( incommodis ftagilitas 
noftrafubif(itaeft.Sperestibiaccidere:quodalc€riaccidic.Ita de 
mumexcicaberisad opem ferendam:fifumpferis eius animum: 
qui opem tamen in n^is conftitutus implorac.Si quis uidtu idi 
gct:impattiamur.Si quis a potentiori iniuria fuftinet:eruamus. 

I Pateat domicilium noftrutuel peregrinis:uel indigentib^ tecto. 

I Pupillis defenfio; uiduis cucek noftranon defit . Redimere ab 


bof^c captiuos magnu numine opus eft. Aegeos pauperes uifica' s 
reratep fouece inopes:auc pauperes(fi obieticjno patiamur ilepul ' 
tos iacere.Hpc fint opera: bfc officia mifericord if : ^ li gs p6ece' 
rit:uey et accf ptu facrificiu deo imolabit.Hf clf tabilior uictima 
eapud deu:gnopecudu faguine:i’}boispietatc placartquedeu 
(qj iuft^e 'fua &C ipm.I^e fua 8C coditioe pfeqtrmiieret euquem 
uiderit mifericorde. Inexor abiliseeitque peccatib^ cemc imite » 
Ergo ut bf c outq deo placet:6ce poffim^ccotenenda e pecunia: 

& ad cf leftes tnfftreda tbeiauros:ubi fiic no dfbdiatmec nibigo 
c6rumet:nec tyran^ eripiac.Sed nobis ad f tema opulentiam deo 
cuftodefemetur. 

B Idesquocp magna iufficip parserq maxTe a nobis: gnome 
fidei gerim^ colcruada e^peipue I religione: q: de^ por e dC 
potTOor q bo. Et fi cft glo riofus ,p amicis: ^ paretibus: liberis 
.i.^p bomire fufeipere morte: & q Biwerit:diururna memoriaj 
laudeq; cofequifigco magis^p deorgpoteftftema uita pro tcni'' 
poralimoitepftareiltacpquuicidericeiufmodineceflritas:utdi 
icede a deoiatcp ad rit^* genu ciTr!rccog3mur:null'’ nos met":nul 
lusterrorifleccat:quomin®traditam_ico:bisfideaiftodiam^.De 
us fic an oculos:fit I corde:au^ icemo auxilio,dolor uifcey :et ad 
bibita corpori tormeta lugent. Nihil tue aliqd quitf imorol’ p- 
mia cogitem^. Ita 6cile ^^iffipadi:auc uteai art^ fiierft: tolera 
bim^ q i nos tyranicf dnaciois ametia molie?.Poftremo iplam 
morte no luiti^ut timidi:f} libef i nterrit i (Bire,nicamur:ut fei 
am^ qli apud deu gloria fum^ futuri:triupbato ifculo ad jpmiO 
fa uenieces.Quib^bonis,quata beatitudine^breuia bpc poenarum 
mala 6C bui^ uitf dana pefem^.Q^. fi fecultas bui^glorip deerit: 
habebit fides etia i pacemercede.Teneaf g in oib^ uitf officiisrte 
neat 1 matrimonio. No n.latiserfiautalicnotoro: aut lupanari 
abfiineas.Qui b] c6iuge:nibij qrat excrii'ecus:f 5 cotec^ ea lola ca 
fTiget.Inuiolari cubilis facrametacuftodiat. Adultem deo 8C ^p 
iceflusrq abif Ao iugo uel inlibera;uel ferua^peregrina uoluptace 
luxuriac.S; fic foemmaca fiitate^u icurobligata e:6c nealiud cocu 
pifcat:ica uir eade lege teneariquo de^ ex uito uxore uni^ corpO' 
ris copage folidauit.Io pcf pit no dimitti uxore:nilicrimfeadul 
cerii deuicta :et nug coiuga rfcedcris uiculu:niri ruperit refqj^f* 
lUd qqj ad pfumada pudicitia iugi;:ut n mo peccatu abfit:^^ 



etiam cogitatio .Pollui enim metcm:quauis inani cupiditatema 
rufeftum cft.Icai^ iuft li hominem :qui fcit fc nec fecere oportere: 
nec ueile.Purgandaeft igitur confcienciatquam deus pcruidec:q 
feUi non poteft.Euacuttur omni labe peitusiut templum dei elie 
poiTierquod nonaurimeceboris nitor: ied fidei SCcaftiwtisftJ^ 
gor illuftrat.Sed enim bg c omnia difficilia funt bomini.-nec pa' 
titur conditio fragilitatis naturfqueqfin macula. Vltimu ergo 
remedia illud efrrutconiugiamus ad poenitentia;quf nonmini 
mum locum inter uirtutes babet:quia fui correptio eiltut quum 
forte.aut re aut uerbo lapli fuerim us:ftacim relipiicamus ;ac nos 
deliquiflefetcamurioremuicpa deo ueniam: quam pro fua mifc 
ricordia non negabitiniii perieuerabimus in errore .Magnum e 
poenicencif auxiliumimagnumiolacium.Illaeftuulnerum pe<y 
cacorum:^ tanatioiiUa lpes:illa portus falutis:quam qui tollic:ui 
am uitp iibi amputat: quia nemo efTc tam iuftus poteft :ut nunq 
fic ei poenitentia necefl'aria.Nos uero 6C ii nullum iit peccatum: 
confiterinondebemus:6Cpro debitis no ftrisidecidcm depreca 
tngtatias agere etiam m malis; boc enim femper obfequium do 
n^o deferamus. 

militas eni chara 6Camabilis deo e;q cu magis fufdpiat 
JL-_t^peccacoie co6tece:que i regnis cfleftib^ fteiet jp buimlitatc 
iBlimari.Hf c fuc:q debet cultor dei exbibe . H? iuiic uicftimg 
lacrificiuj placabile. Hic uec9eculcus:quub6 medsiup pignora i 
ara dei coferttfuma lUa maieftasl? culcore*lf tat. Hunc ut bliu fu 
feipit fibi:(^ domu Imortalitatis ipartitide q niic mibi differen 
du e:5Cargueda e gaiafio eoy ig extigui animos cu corporibus 
putauerunc:q q; nec du fciebatmec aranum mudi peripicerepo 
ceranc:neboniinisqdem.animfi(jr6nemc6prcbenderint.Q_uo 
eni poiTent iapiaia ^uidete:q icientia nullo md babent^ Ncgan 
tes ergo nullam puidecia,utiq deu:qfons SC apue eorum eft :ne 
gauerunt;fequebacur:uteaqupfunt:aucicmp fuiilc dicerent; aut 
iua fpete ee naa:auc minutoru feminu coglobatoe cdcrcta femp 
fiiifle dicipdttq tefres ui fubiacent: quia ipm eni effe ime aliquo 
initio no pot iua fponcetaut in bis naid p6t:quia nulla e finerde 
lUCura.Semina eni pncipalia quo effe potuerut:quum SC femina 
«ordiis oriantidC uicilfim resex laninib^fNullu igit femen e: 
(^d origine nd babet.Sicfe(^ue;utquupucacetmundu nulla 



tr~ (m 


prouidetia &dlu:ne homine^depucarentaliquaronegmetari, 
Q^finullaertmfingedohominerouerfacanmortaleigifaiam ■ 

ee pofi e. Alii ucro ex aduerfo 6C dcu dTc uni^rSC ab eo mudu 6a 
chim:SCbommeeu&dtu:6Caiaseermoital£sexi{)imauere.Sed 
quuin ea fenrecut bumfmodimo canti diuini operisacqj confilii 
nec caulas nec roes nec exitus pfpexerutmt oe ucrita tis ateanu c6 
fumarcc:at«^ueluti fine cocluderec.Sed<^^illi facere no pocueruc 
qj uericate perpetuo no tenebacmobis fidendum eft : q ea cogno 
uimus:deo annunciante, Cofiderem^ igif q ro fuerit huius tand, 
tanq Imenfi operis fibricadi.Fedt deus mundu:ficuc Plato exi/ • 
Ihmauitjfed cur fecit no oftedierq: bon^ ingt:5C luidens nuUi.fe' 
citq bona file. Ac quu uidem^ in ce^ natura bona ee & m;^ ^ 

Pot 6^9 exillere puerfus aligs qualis fiieric Atbeus ille dC Theo 
dorus:5C Platoni relpodcrcnmo qsmaluserfecicquf malafunc. 

Quo illQ rcdarguet;fi qupbona func,defecitl Vnde igif mtnala 
eruperuc.qu^ pleruc^ etia bonis pualentfin maceria,inquic,c6cine 
bant.Si ningit 6C mala ut aut nibil fecerit de^jaut £1 bona tatu 
fedt:ftcrniorafuncmala:q fidtan5fut:qbona;qbabuerutexor 
diu.Fine igif habebut quf aliqn coeperunt; 8C pcrmanebutqup 
femp fuemt.Mala igit potiora func,Siaucpociora effe non pot' 
funtincf terniora gde poirunt.Ergo aut utracp fcrtip fiierut :auc 
deus ocioliistauc utracp ex uno Ktefl.uxerut.Eft cnl coucniestuc 
deus oxa fecerit poti^: g nibil ergo fecudu fiuafn Platonis ;ideo 
de^ dC bonus ercpbona fecit: 6Cmalus;q mala.Q^^ fi fierino pot 
apparet no io fidtuefTeadeo mundu:quia mudusbon^eftrquo 
niam eni coplexus 6C bona malamec fedtj>pter fequicqua:ied 
jppter aliud.Domus cnl f dificaf no adboc iblurut fit domus:tj 
ut fufeipiat SC tueaf habitante. Itenauis fibrica? non ad hoc ut na 
uis uidcaf ;fed ut in ea polfint homines nauigare. Vafiautem fi/ 
unttno ut uafa fint fo!u:fed ut capiant q fune uTui necelTaria .Sic 
6L mud u deus ad ulu aliquem fecerit, necefTe eft.Stoid auccauia 
bominu fic^u ce:5C reAe.Homines mi fenm f bis omnib^bonis -v*-'"'**- 
qup mildus in fe continet: fed ipfi holes cur fidti funt: aut gd in 
illis habeat illa fibricaerix ^uidencia no explicat. Inim orcales ce 
aias:ide Plato afFitmactfed cur aut qn:aut quomodo : aut p que 
{mortalitatem aflbjuantunautquid n5 tantu illud myfteriu cur 
ii;g futimorcales futuri:^u5 mortales nafcanf. Deinde decuTfo 



temporis uicf fpatio:aC9'abif dtis fragilium corporum cxuuiis 
ad f cernam illam beacitudinein ctanlferantur: non coniprebedit. 
denii^ nec iudicium deimec dilcrimen iufli dC iniufh explicauit; 
led animasq fefccleEibusimnierfecmctbacSenuscodcmnarepu 
tauicmc in pecudibus renai'cancuc:3C ica peccatorum fuorumluc 
pocnas:donecrucrusad 6guras bominil reuertacur .Ecbocfien' 
lempec nec circa finem tranfmeandi^luduni mihi nefcio quem in 
ducit lommo fimilemicui nec ratio ullainec dei gubernatio : nec 
confilium aliquod ineffe uidetur. 

O leam nunc qup iit ilia lencencuiquam nec ii quidemiqui ue 
ra dixerunticoliatis in unum caulis acq$ ^dtionibus conne 
dtere potuerunt.Fad^us a deo mundusiut homines naicetentur . 
Nafcuntuc autem bommesiuc daini parentem agnofeanc: ut co 
hntinquo iufticuctl.Coluntucmecccdcm immortalitatisacci 
piant. Accipiunt immortalicatemiutiptemum deo feruianc.Vi 
desnequeadmodum libi connexa lint:5C prima cum mediis:8C 
media cum exttemisUnipiciantur fingulaiSC uidemus utrum ne 
illis ratio quoque iubfiftat.Fccit ergo deus niudum propter bo 
minem.Hocqui non uidet no multum difiat a pecude .(liuis cg 
ium fuicipitmili bomoiquis folem Iquis aftra^uis opera dci mi 
ratur nifi bomoiquis cobt terraniiquiscx ea fructum capitlquis 
nauigac marelquis pifcesiquis uolacilia^uis quadrupedes babet 
in potefbcenifi bomoiCuniU igitur propter hominem deus fe 
atiquia ufui bominum auKta.cciibe.Redto ergo uidemnt pbi 
loibpbiifed illud quod lequitur non uiderunt: ^ ipfum bomi^ 
nem propter fe fecerit . Erat enim conibquens & ncceffanumiSC 
<•» pium:^ quum hominis circa cantam opeiam molitus Eciquum 
tantum illi bonorisitantum illi poceflatisiutdomineturmudo; 

bomo agnofccreFTdnm^amorum bnficiorumJau(aorej.fedti ?“•/“' ' 
et mudu propter ipfum:^ ei cultu et bonorem debitu redderet . 
i;,< Hpc Plato abCTrauit:bic perdidit gprimum arripuerit uericatejr 
quum de cultu eius deitquem conditorem rey ac parae fetebaf : 
obticuiemee intellexit bomine deo poKflatis uinculis ce religatu, 
unie ipla religio nocac.Ec boccftfolu; ^pccrqd’immortalMaip 
fianc.beniic tamen ^ temaseeiied no pgradus adeamfencendam 
tiafcendic. Amputatis eni mediis incidit coci^ f ueritace iquafi p 
abruptum aliqd* prf cipiaummee uiceri^ progreifus eiquoniain 


cafu ad cammon ratione pucnecat.CoIenduscft igit deus:uc g re 
ligionequfeadeiufticiaeftraccipiatbomoadcoimorcalitatem: 
nec eft uUii aliud pmium pif metis:q fi eft inuifibilis :n6 pot ab 
inuifibili deornifi inuifibili mercede donari. Plurimis uero at^ 
gumencis colligi pocefteternas elTeanimas . Plato ait quod p ic 
ipium lemper moucturrnecp principium mocustneque finem n5 
babere. Animum autem bomiiusper fc femper moueri : quia fit 
aicogitandummobilis:adinuenicndumfolers:ad pcrcipiendu 
&cilis;ad difcendu capax:6C qui prfterita teneat: prf fentia com-' 
prebendatifiitura profpiciat:multarumqj rerum fiCartiu fcictia; 
ccpledtat. Immortale effe fiquidem nihil habeat m fe de terrf ni 
ponderis labe concretum.Prf tcreaex uirtuteraut uoluptate intel 
ligit ftemitasaninifmoluptasoiscoisanimalibus.Virtus loli^ 
eft hominis.lila uiciofa eft:hf c bonefta.IUa fecudu? natura: hcc 
aduerU naturp.Nili aia imortaliseft:uiitus cni p fide: pro iufti 
cia:necegeftatetimec;neccxiliumetuit:neccarcerepcrborrckicr 
nec dolore reformidat:nec morte recufat. Q_up quia natura con 
ria funtraut ftulticia eft uirt^: ii dC como da ipedit 6C uicf nocet > 
Aut fi ftulticia no e:ergo aiaimortalis e:& io pfentia bona conrc 
nit:aUa:quia Liint aliapotiora: q poft diffolutionefui corporis 
affcquat .Illud aut maximu argumetu imortalitatis: quo deum 
fblus boagnofcitdn mutis nulla fufpitio religionis:q! terrena p 
fpiciut.Ho io recitus cflum afpiciciut deu qrat. An p5t ergo cfle 
mortalisqlmoitaledelidcratlNo potefleiolubilis:qcu deo£C 
uultu 6C mente comunis eft.Dei»^ Cfleftfelemento: qa eft ignis r 
bo folus utitur. Si eni lu^er igne:uita per lucem: apparet cum q 
ufum ignis babetmon efle mortale:quoniam id illi proximum: 
id familiare eft:Gne quo no pot nec lux:nec uita conftare.Sed gd 
atgumCTis coUigim^gtemas efle aias:quum babcmus teftimorua 
diuinaild enim facrp litterp:acuoces prophetarum doccnt.Q.^ 
C cui paruuideat:legac carmina fybillaruj. Apollinis quoq? Mi' 
lefii rcfpofa cofideretmt itelligat delirafle Democritu et Epicu^; 
et Dicearcutq foli omniu mortaliu:qd'eft euides negauetut.Co 
firmata imortalitatc fupereft dicere aquo ei tribuacurtquum cf te 
ra et coftituta diuinit^ tempora coplcri coeperint:itcritu & cofii 
maaone rey fieri necefreeft:ut innouetur a deo mudus. Id uero 
tepore in proximo eft:quacu de numero ano:^: de^ fignii^q p 








0 ’ 


didta dt a pbilofopbis colligi pot.Sj quum fine mumerabilia q 
de fine ffculi cofumatioe tempo^ dicita fut:ca ipa q dicuntur 
nuda poneda funttqm (uc ceftimoniis utamur) unenfuj eft: fiqs 
illa defideratiauc nobis minus credit : adeat ad facrariu cfleftiu 
littera^ :qua’/ fide inftrudtior errafle pbilolbpbos fentiat: q aut 
f cemu efle bunc mundu:auc infinita eeannoy millia putauerut . 
e x quo fuerit i nftruflu s.Nondum eni fex millia coplcta fuerquo 
numero c6fumato:tu demu malu omne tollet ;ut regnet fola iu 
fticiatq uod quatenus euentumm fitipaucis explicabo. 

I v^caut ^batis &d; a uarib^ fiituta dicunt: quu cpperit mu^ 
-1— -E^do finis ultim^,ppiqu3TqmaliciaIualelcet:oiauiciorum6C 
fiaudu genera crebre[cec.lufticiaIteribit:fides:pax:mu:pudor: 
uentas no erit. V is audacia pualebit.Ncmo qcqb; :mli male 
pircuMianucpdefefuj.Sxgecutbonupdf acdilubrio habebunt. 
Nemo pietate parentibus exbibd>it.Nemo in&nris aut fenis mi 
ferebic:auaricia:libido:uniuerl*acorrupenc.Eruccfdcs6Ciagui' 
nis effuiiones.Erut bella no mo externa 6C finitimaiucy etiaina 
ftina.Ciuitates iter febelltgerabut.Ois fexus oisf tas arma tra 
<!tabuc. N5 rperii dignitas coleruabic.No mdicif diiciplinarfed 
more latrocinii depdacio 6C uaftatio fiet . Regnu multiplicabif 
decem uiri occupabut orbe:6^ uorabut:6C exiftetio 

ge pot^ior acneqor.Q_ui trib^ deleris Afia poffidcbiticf teris i 
ptate l'ua redadtisrecaiofcsiuorabic oem tenra:leges nouas ftatu 
et;ueceres abrogabit-RempubliXua taciettnome Iperii fedemi^ 
mucabic.Tuc erit tpus irandu 6C execrabilerq nemini libeat uiue. 
Deniqj in eu fiatii rescadetruc oes uiuoslametario:mortuos gra 
tulatio fequaf.Ciuitates oppida iteiibucmolmro etignfimo 
terrfmoab^crebcis:m6aquayiundarioe:m6 peftileria&femc. 
Terra nibdfirec autfrigorib^ nimiisraut caloribus fterilis. Aqua 
ois partim muubic in cruore.parcimin amaritudine ujdabif:ut 
nihil iit nec ad cibos utilemec ad potu falubrc.Hismalisaccidet 
^digta bominib^ ad rimore.Cometf crebro appard)Ut.Solper 
petuo fqualore fiitcabit.Luna color lagius obubrabitinccamif-' 
if lucis dana reparabit-Stellp oes decidec:nec teporib^ fua ro c6 
ftabic:bycnicac f ftatecofufis.Tuc & anus 8C menfis 5C dies bre 
ui^it: bac ee mudi fenecStuce defedtione Trifra^ftus elo 
cutasefi:qu^quum ueneciC,adeiTecempusfciedue:quo deusad 



commutandum ffculumreuertatur.lntet autem b?c mala furgrt 
rex impius non modo generi bominum:fed etiam deo inimic^. 
Hic reliquias illius prioris tyranni contcret:cruciabit:uexabit:in 
terimet.Tunc etiamkcbr\'mf:lugcs:8t gemicusprf potes: 6C ad 
eum cafTp precestnulla requies ad formidinemtSC fomnus ad ge 
tem.DiescIadem:nox metus ai^ebic femper.Sic orbis terrarum 
pme ad folirudinem hominum redigetur . T unc impius iuflos 
bomines:ac diuices deo duobus 6C quadraginta menfibus perfe 
quecur:SC fecoli iubebitut deus.Seenim dicet efredeum:quii fit 
ancicbnfhistqui ut erit aduetfarius; & ut ei poiTit^accipiet pote^ 
ftate mirabilia &ciendi:uc ignis defcendat decflo: ut fol refif^at 
acurfunit imago quam poiuericloquatur.Quibusprodigiisal 
liciet mulcosrut adorent eum : fignumt^ eius in manu aut fronte 
fulcipiant.Et qui no adoraucrit fignumcp fufcgpcrit: exquifitis 
cruaacibus monetur.Ira fere duas parces exterminabit.Tertia in 
deCertas folicudines ftigiec. Sed illeuetereuia implicabili furens 
adducetexercitumr^^obfidebicmonteniiquo iufli coegerint. 
Qui quumfeuiderintcircufoflos: implorabunt auxilium dci 
uocemagna:5Cexaudieceos deus:6<mitreteisliberacorem.Tuc 
cflum in tempefta nocfte patefiet: 6C deiccndet Cbri^lus in uirtu 
ce magna: 5C antecedo; eum claritasignea:8^ uirtus ingftimabilis 
angelorum:5C extinguetur omnis ilk multitudo impiorum: b(. 
torrentes ianguinis current:6C ipfe duAor effugiet:ac<^ exercitu 
fppe reparato quarum prglium 6ciet : quo captus cum cf teris ty 
rannis tradetur cxuflioni. Sed ipfedfmonum jfncepsaucftor 
machinator malorum catbenis igneisalligatus cuftodif dabi 
tur:ut pacem mundus ^apiat:ut uexata fpculis terra requiefeae. 
Pace igif parta:c6prefrocp oi malo:rex ille iuft^ct uictot ludiciu 
magnd de uiuis 6C mortuis 6ciet fup terra:6C uiuentibus gdem 
iuflis tradet in feruiruteg^cs uniuerks. Mortuos aut ad ftevns 
uitam fulatabic:6( i terra cubis ipfe regnabit: 8Cc6det fan(ita ci 
uicate.Et erit regnu iuftoy miUeanis.Per ide tps ftellp candidio 
res eruc:8( claritas folis augebit ;& luna no patio diminutioem. 
T uc defcedet a deo pluuia bndidtionis matutina uefpcrtinar 
^ oem fruge fra fm labore bominuprreabit.Sdllabut mella de 
rupib^:l3Ctisetuini fotcsexubcrabut.Beftif depofitaferitatema 
fueicec-Lupusicer pecudes errabit moxi9. V itul^cu leone palce? 




Columba cum accipitre congregabic.Serpens uirus non babebic. 
Nullum animal uiuet ex fanguine . Omnibus eni deus copiofi^ 
a:^ innocentem uiitum dabit.Per?.dtis uero mille annis: ac refo 
luco df monu pncipc:rcbeUabic gentes aducrfus iuftos:£C ueniet 
innumerabilis multitudo ad expugnada deledami^ lansflorum 
gence.Cocuciet cni a fudamecis (uis cerra:6C corruet ciuitatesifiC 
pluet fup ipios igne cu lulfiire 6Cgradinc:6C ardebut: &C fe luice 
trucidabiit. lufti uero paulilper (b terra latebut : donec perditio 
fiatgetiuiSC exibut poft dietertiurdC uidebut campos adaueri 
bus opertos. Tuc fiet ccrrpmot^iSC fcidet fem6ces:dC IBiidet in 
altitudine uallis.pflindf :6C cogcrenf in ea corpora mortuoy: SC 
uocaoif nomeei^polyand^.Poft bfc renouabit mundu:6C tfif' 
formabit iuftos in Hgura angelo:^ tut imortalitatis uefte donati 
feruiat deo in fcnipiccmu.T uc eni ipii refuiga no ad uita; fj ad 
poenateifc^ fecuda refurrC'itio 6dta deu excitabit : utad ppetua 
tormCTa damnettptcmis ignibus traditi merita jp rceleribus fuis 
foluat.Hf c ola ueraiomniu colona adminiftratoe pdicta:quom-w^ 
eadeTrilmegyftus:eadeIdaipcs:eadeSibyllpc6dnerut:dubica 
ri nop5c.Curf,foes ois uicpjacialutis in fola rdigioe dei fit pofi 
ta.Itaqj nifi bo lulcf pericique deus ad bberatione mific; q mil/ 
fus e;mu f umu deu g eu cognoueric madaca ei^ ilegecp feruaue^ 
riciiii eas Icidecpoenas:deqb^ locuti fum^.Proinde ftagilia con 
temnenda funtiut folida coi^uamur.SpemMa terrpna; ut cf le^ 
ftib^ bonoremur.T eporalia fogiedaiut ad ftema ueniam^ .Hru 
dfat fe quifc^ ad iufticiaifirmet ad cotinetiaiprf paret ad agone : 
inflruat ad uirtuteiut fi forte aduerlarius indixerit bellummul' 
la uimullo terroreinuUis cruciatibus^a rc^o 6C bono diuellacur. 
Non fe iubftemat infenUbilibus figmendsrfed uerum dC folum 
deum reftusxognofcat . Abiiciat uolupt3tes:quarum illecebris 
animi fublimis deprimitur ad terram.Tencat innoceneiam.Pro 
fitquampluriinis.lncormpcibilesiibitbelaurosbonis operib^ 
acquiratiutpolfitdeo iudlcepro uirtutis fuf meritis ucl corona 
^fideiudprpniiumimm*£i^tatisadipilci. 


Firmiani in Epbytbomon cra Aatus finit. 









■fFimilAl 
S OEERAJ: 

V v-
Internet Archive Audio

Featured

Top

Images

Featured

Top

Software

Featured

Top

Texts

Featured

Top

Video

Featured

Top

Mobile Apps

Browser Extensions

Archive-It Subscription

Save Page Now

Full text of "Opera"

See other formats
